Кьулан СтIал

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Хуьр
Кьулан СтIал
урусОрта-Стал
Уьлкве
Урусат
Федерациядин субъект
Дагъустан
Муниципал район
Хуьруьнсовет
ЯШЧдин кьакьанвал
гьуьлуьн дережадилай
540 м
Агьалияр
2824 кас
Миллетар
Динар
Сятдин чӀул
Телефондин код
+7928
Почтунин индекс
368774
Автомобилдин код
05
Код ОКАТО
82 247 000 004
Кьулан СтIал (СтIал Сулейман район)
Кьулан СтIал

Outline map of Suleyman-Stalsky District (with position on the map of Dagestan).svg

Кьулан СтӀал
Red pog.png

Кьулан СтIал (урусОрта-Стал) — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай хуьр. «Кьулан СтIалрин» хуьруьнсоветдин административ юкь.

География[Дуьзар хъувун]

Хуьр СтIал Сулейман райондин юкьван пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 2,5 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Агъа СтIал, Вини СтIал, Агъа СтIалрин Къазмаяр, Кьасумхуьр.

Хуьр гуьгъуьнин ругуд мягьлейриз пай жезва: Агъа мягьле, Вини мягьле, Кацерин мягьле, СикIерин мягьле, ПIирен мягьле, Кьулан мягьле.

Тарих[Дуьзар хъувун]

Кьулан СтIал хуьруьз дегь тарих ава. Хуьруьн гуьнеда культурадин КIвал эцигунин кIвалахар кьиле тухудайла, чил михьна дараматдин хандакI эгъуьдайла 3 метр дегьнеда, цIуру заманадин затIар, къапарин кIусар акъатнай суруз гьалтнай. Хуьруьн къваларив Алпандин ва араб девиррин сурар пара ава. Кхьинар алачир сурарни авайди я, цIуру эгьлийрин гафариз килагайла, и сурар виридалай дегьбур я. ЦIуру мискIиндин цал чкIайла, 1646 йисан хуьруьн тарихдикай чIалар ахъайзавай атIай кхьинар алай къванер жагъанвай.

ХуьряйтIуз гзаф сеферра монголрин, арабрин, фарсарин ва туьркерин кьушунрин кIеретIар фенай. Са вахтунда Кьулан СтIал хуьруьн мукьув Квард лугьудай хуьр авай, ам тарашхъанрин кьушунар паталай терг хьанвай.

Шейх Ибрагиман сурун къванцел гьижридай 1332 йис атIай кхьин ала. Вилик хуьре пуд мискIин ва кьве чатар авай. И чатара устIарри хуьруьн майишатдин кIвалахра кардик кутадай алатар ва яракьар (чукIулар, гапурар) расзавай. Ирид рекьвер авай: Шихмамедан, Нуралидин, Бегдин, Усенан, Шихабедан, Кьасумбеган, Яхулжуван, УстIардин.

Хуьруьн юкьван пата архитектурадин имарат — пIир - мавзолей ава. Хуьруьн кефердинни - рагъэкъечIдай пата, Абдул Рамазанован кIвалин гъенел пIир ава. ПIирер гьакIни хуьруьн кьбилединни - рагъакIидай пата гьалтзава, «Вини сурар» ва Абдулманаф Гьажимурадован кIвалин гъенел алай пIир.

Кьулан СтIалрин «Кпул ятар» тIвар алай дарманд цин булахар гзаф машгьур я. Фад заманайрилай инихъ кпул азар сагъарун патал и цикай менфят къачузвайди тир. Алай чIавуз Купул ятарин чилера цин дарманхана кардик ква.

Хуьр къулай ва иер чкада авайвиляй иниз куьч хьана уьмуьр гьализ кIанзавайбурун кьадар садрани кимиз тушир. 1700 - 1800 йисара иниз Омарбеганни Кьасумбеган мукьвабур куьч хьанвай. Абурун мукьвабурукай сад Эмиргьемзебега урусрин начальникрин куьмекдалди хуьре, целди кIвалахзавай цIапурар галай регъв эцигнай. Хуьруьн муькуь рекьверилай тафават гваз и цIийи регъв мадни пара къуват авай ва бегьер гудай регъв тир. Гьавиляй хуьруьнвийри адаз «ЦIай-регъв» тIвар ганвай. Эмиргьемзебега вичин такьатралди хуьре гражданвилин мектеб эцигнай.

1926 йисуз Кьасумбегани Рамазанов Нурмегьамеда хуьре гамарин артель ахъайнай. Са тIимил вахтунилай и артель, 800 кас кIвалахзавай, гамар, рухар, гуьлуьтар ва сун гуьлуьтар расзавай фабрикадиз элкъвенай. Гьасил авур продукциядин саки вири маса гуз ракъурзавай.

Асул гьисабдалди кьулан стIалвияр лежбервилив, бахчахъанвилив, пешекарвилив ва малдарвилив алахънавай.

XIX виш йисуз Кьулан СтӀалар вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир.

Агьалияр[Дуьзар хъувун]

Алай чӀавуз хуьре 1148 майишатар гваз 2765 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни — мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 124 майишатар авай, агьалийрин кьадар 701 кас тир: 340 итим, 361 паб.[1]

Хуьруьн тӀвар — ван авай сихилар: УстӀарар, ПӀирер, СикӀер, Кацер, ДункӀаяр, Кьарнаяр, МегьяцӀар, Къамбаяр.

Баянар[Дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун]