Осман империя

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
1866 — й йисуз Осман империядин гъилик квай ччилер

Осман империя официал тӀвар ЧӀехи Осман Гьукумат — пара халкьар авай гьукумат, осман пачагьрин гьукумдик квай пачагьвал. Империя 1299 йисалай 1923 йисалди авай. Гьукуматдин чӀехи халкь туьрквер тир. Гьукуматдин чӀал туьрк, араб ва фарси чӀалар тир. Осман империяди вич Халифат хьиз кьазвай.

Европада и империядиз ЧӀехи (экуь) Порто ва я гьакӀ Порто. XVI—XVII виш йисара империя цуькведа авай чӀавуз адак ГъвечIи Азия (Анатолия), Мукьва РагъэкъчIдай пад, Кефер Африка, Балкан зуростров ва кеферпатай адак ккӀанвай Европадин чилер.

Сельжук - туьрквер Анатолиядиз къведалди XI виш йисуз и чилер Византий империядинбур тир. Осман империяди 1453 йисуз Константинополь шегьер кьуналди Византий империя кӀаник кутунин дяве акьалтнай.

Дуьньядин садлагьай дяведин куьтягьундилай къулухъ Осман империя паяриз чукӀузва: Франциядин пудлагьай гьукуматди Сирия къачузва, Британия империядин гъилик — Иракни Палестина физва; чиилерин амай пай гилан Турцияди кьунва.

Тарих[Дуьзар хъувун]

Туьрквер къведалди а ччилер Византий империядин гъилик квай. Абурухъ галаз дявеяр тухудайла арабри чпиз куьмеквилиз туьрквер эвернай. И кар паталди арабри туьркериз ичӀи чилер гузвай. Гьа ччилерал чпин кӀвал-югъ туькӀуьриз къвез — къведалди и чилер туьркверин яз амукьнай.

1071 йисуз абуру чпиз кьилик Конья шегьер галай гуькуьмат туькӀуьрнай. 1237 йисуз монголри и гьукумат кӀукӀварнай.

1326 йисуз кьунвай византий империядин чилерал кьилин Бурса шегьер авай султанат туькӀуьрна. Туьрк султанрин гьукумдин даях янычарар хьанвай.

1362 йисуз туьрквери Европада чилер кьуна ва кьилин шегьер Адрианопольдиз (Эдирне) акъудна.

1450 — й йисара Армения Осман империядин гъилик акатнай.

1453 йисуз османри Византий империя кӀукӀварнай ва адан кьилин шегьер Константинополь кьунвай. Шегьердин тӀвар Истамбулдал масакӀа авунай ва Осман империядин кьилин шегьер статус къачунай. I Селиман береда туьквери Сирия, Аравия ва Мисри кьунвай.

Осман империядин виридалай пара метлеб авай юкь Анатолия тир.

Осман империя 1683-лагьай йисуз

Ксар[Дуьзар хъувун]

Миллетар[Дуьзар хъувун]

Осман гьукуматдин кьил кутурбур чеб огъуз туьркери тир. Сифте осман чил ГъвечӀи Азияда авай, гьукуматдин тӀвар Осман бейлик тир. Къвез-къведайдивай империя гегьенш жез хьана, грекарни арменар яшамиш жезвай чилер кутказ хьана. ГьакӀ физ ГъвечӀи Азияда авай халкьарикай туьркер жез хьана. Империядин Балкан пата славян халкьар яшамиш жезвай: болгарар, серб-хорватар, македонар. Гьабурулай къецяй ана румынарни грекаравай. Африкад пата яшамиш жезвай арабар, бедуинарни коптар. Патаг гвай РагъэкъечӀдай пата чӀехи пай арабар яшамиш жезва. ГьакӀ ятӀани, гьукуматди пара славянарни арабар кьазвайтӀани, адан чӀехи халкь туьркер тир.

Дин[Дуьзар хъувун]

Осман империяда пара динар авай, гьукуматдин чӀехи дин Ислам тир. Гьадалайни артух, Селим І султанан девирдиз Осман империядикай халифат хьанвай. Ам лагьай чӀал я хьи, ам дуьньяда авай мусурманрин виридан гьукумат тир. Мусурманрилай къецяй империяда маса динрихъ инанмишзавайбурни авай, месэла, хашпересар. Абурун чӀехи паф гьельбетда, Балканра яшамиш жезвай. Абуруз чпин диндихъ инанмишзавай ихтияр авай. Ахпа, са шегьердин къене туьркерин кӀвалерилай кьакьан кӀвалер хашпересриз эцигдай ихтияр авачир. 1453-лагьай йисуз туьркери Константинополь къачуна — ам Православиедин рикӀ тир, анаг Патриарх яшамишдай чка тир. ГьакӀ ятӀани, шегьер чпин кӀвачихъ хъйяйлани, патриархвал туьркери туна. Осман империя Ислам дин вири дуьньяда гегьенш ийидайни маса сектайрин таъсирдикай хуьзвай гьукумат тир. Осман халифатди Балкан зуростровдиз чан кваз исламвал кутузвай. Халифатдин асул мектеб ханафит мезгьеб тир.

ЧӀалар[Дуьзар хъувун]

Гьукуматдин тамам чӀал туьрк чӀал тир. Адалай къецяй кьведлагьай чӀал араб тир. Гьукумат халифат тирвиляй араб чӀала ана еке чка кьазвай.

Экономика[Дуьзар хъувун]

Осман гьукуматди тухузвай политика, Истанбул, Эдирне (Адрианополь) Бурса шегьеррикаф индустриядинни альвердин юкьвар ийидай. Мадни, султанри Европадай чувудриз эверзавай, абуру альвер хкаж авун патал. 1498-лагьай йисуз османри Индиядихъ галаз альверрин алакъа туькӀуьрна. Са чӀавуз османри кутӀунвай «Балта Лиман договор», англижувризни французриз Осман Империядин базарар ахъайдай.

Макит ва харусенят[Дуьзар хъувун]

I Селим султана зарият пара вини къазвай, ам туьрк чӀалални араб чӀалал кхьенвай пара шииррин кирам я, ва гьукумат кьиле тухузвай чӀавуз Осман империяда зарият пара вилик фенай.

I Махмудди кьиливал ийизвай чӀавуз Ибрагим Басмаджиди туьркрверин садлагьай типография туькӀуьрнай. Чирвилер вилик тухун патахъай и кар кьилиз акъудун патал муфтийди фетва ва султанди разивал ганвай. Амма Къуран ва маса пак улубар басма ийиз къадагъа тир. Типография арадал атанвай сифте береда 15 агъадихъ галай эсерар туькӀуьрнай: араб ва фарси чӀаларин гафалагар, Осман гьукуматдин тарихдикай ва географиядикай са шумуд улубар, дяведин харусенят, политика ва экономикадикай улубар. Ибрагим Басмаджи кьейила къулухъ типография кӀев хьанай ва цӀийи кьиляй 1784 йисуз ахъа хьанвай.

XVIII виш йисуз III Мустафадин гъилик галаз Константинопольда садлагьай халкьдин улубхана, са шумуд мектеб ва начагьханаяр ахъа хьанвай.

Баянар[Дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун]

1000HA.png