Азербайжан

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Азербайжан
Azərbaycan Respublikası
Азәрбајҹан Республикасы
Азербайжандин пайдах Азербайжандин герб
Пайдах Герб
Azerbaijan with Nagorno Karabakh region.svg
Гимн: Azərbaycan Marşı|Azərbaycan Marşı (Азәрбајҹан Маршы)
Кьилин шегьер: Баку
Шегьерар: Баку
Аслутуширвал: 18 декабрь 1991 (СССРдилай)
ЧӀал: Азербайжан чӀал[1]
Идара авунин тегьер: Президентдин республика
Кьил: Илгьам Алиев
Майдан: 86 600 км² (111-лагьай)
 · Цин ччилин %: 1,6
Агьалияр: 9 235 000[2] ксар. (89-лагьай)
 · Агьалийрин къалинвал: 105 ксар./км²
Пул: Азербайжандин манат
КъВБ: 94,318 млрд. $ (72-лагьай)
 · АСКА КъВБ: 10 340 $
ИПВИ: 0,713 (67-лагьай)
Домен: .az
Телефондин код: +994
Сятдин чӀул: +4

Азербайжан (азер. Azərbaycan Respublikası, Азәрбајҹан Республикасы) — Кьиблепатан Къавкъазда авай уьлкве. Адан чилерин чIехи пай Виликпатан Азиядиз, гъвечIи пайни (тахминан 3-9 %, кеферпатан лезги чилер) Европадиз талукь я. 9 миллиондилай пара агьалияр ва 86 600 км² (адак Къарабагъни кваз) чилерин майдан галай Азербайжан Кьиблепатан Къавкъазда виридалайни чIехи гьукумат я.

Кьилин ва виридалайни чIехи шегьер — Баку я. Гьукуматдин официал чIал цIап чIал я. Пулунин тек — азербайжандин манат я. Диндин тушир уьлкве я.

Кьилел президент алай унитар уьлкве я. 2003 йисалай къедалди Азербайжандин президент Илгьам Алиев я.

Къе Азербайжан зарб камаралди вилик физвай экономика гвай аграрни-индустриал уьлкве я. 2012 йисан малуматрив кьурвал, уьлкведин къенепатан вири бегьер 98.776 млрд. АСШ-дин доллар туькIуьрзавай. Им агьалидин са касдал къвезвай пулунин кьадар 10 624 агъзур доллар тирди лагьай чIал я. ГьакI ятIани кIвалах, пул къведай чкаяр гьат тийизвай жемятдин гзафни-гзаф пай чара авачиз гъурбатдиз чкIизва, иллаки Урусатдиз.

ТIварцIин арадал атуникай

«Азербайжан» гаф дегь парфия ва юкьван фарс чIаларин «Атурпатакан» (Āturpātakān) гафуникай арадал атана. Им Атропатена (ва я Мидия-Атропатена) гьукуматдин тIвар тир. Александр Македонскийди дяведалди вигьинар авурла Мидиядин агьеменияр династиядикай тир эхиримжи сатрап Атропата (Артурпатак) уьлкведин кефер пата Атропатена тIвар алай пачагьвал туькIуьрнай. Адаз гьакIни ГъвечIи Мидия лугьудай. Гьа Атурпаткан уьлкведин фарс чIалал «Адербадган» (перс. Âzarâbâdagân‎) тIварцIикай гилан Азербайжан гаф арадал атанай.

1918 йисалди Азербайжан гафуникай анжах Урмия вирин къваларив галай чилер къалурун патал менфят къачузвай. ТIа лагьайтIа дегь Атропатена гьа и чилерал алай. ГьакI ятIани чара-чара девирра Азербайжан гаф Урмия вирин кефердихъ галай Араз вацIалай анихъни гьалтзавай.

Сифте яз и термин 1918 йисан 28 майдиз Азербайжандин Демократиядин Республика малум авур чIавуз уьлкведин официал тIвар хьиз кардик кутунай.

И. М. Дьяконов ва В. Ф. Минорский тарихдарри къейд авурвал, XX виш йисалди Азербайжан гаф, цIапари уьмуьр ийизвай анжах Ирандин кеферпатан регион фикирда кьурла лугьузвай. Чпиз чара гьукумат туькIуьрзавай цIапариз Ирандин РагъакIидай Азербайжан ва РагъэкъечIдай Азербайжан вилаятарни чпин чилерик кутадай, гуьгъуьнлай кьилиз акъат тавур къастар авай.

Гьукуматдин символар

Азербайжан Республикадин гьукуматдин символар тIаратI, гимн ва герб я.

ТIаратI

Азербайжан Республикадин тIаратI пуд сад хьтин къаткай зуларикай ибарат я. Вини вили ранг алай зулу цIап халкьдин туьрквал къалурзава. Кьулан яру зулу — демократия, агъа зулун къацу рангни мусурманвилин лишан я. Кьулан яру зулал ацIун тавур вацран ва муьжуьд пипIен гъетрен хъипи суьретар ала. Зур варс исламдин лишан я, муьжуьд пипIен гъетре туьрк халкьарин муьжуьд хилер къалурзава.

Герб

Асул макъала: Азербайжандин герб

Гербдин юкьва, Азербайжан «ЦIаярин уьлкве» тирди къалурзавай цIаюн шикил ала. Гербдал алай пуд рангни гьа тIаратIдин рангар я, туьрк халкьдин муьжуьд тайифаяр къалурзавай гъедни цIаюн къваларив гала. Гербдин кIаник пата къуьлуьн кьилерикай расай кIунчI ва мегъуьн тарцин хел ала. Къуьлуь мублагъвал ва девлетлувал, мегъуьн хилени уьлкведин дегьвал къалурзава.

Гимн

Асул макъала: Азербайжандин гимн

Азербайжандин гимндин тIвар «Азербайжандин марш!» (азерб. «Azərbaycan Marşı!») я. Гимндин макьам 1918 йисуз азербайжандин композитор Уьзеир Гьажибекова туькIуьрнай, гафарни зари Агьмед Жаваданбур я. И гимн гьеле совет бередилай вилик девирдани Азербайжандин официал гимн яз кардик квай.

География

Совет бередин, урусатдин ва рагъакIидай патан европадин нуфус авай чешмейрив кьурвал, Азербайжандин ва гьакIни вири Къавкъаздин чилер Виликпатан Азиядиз талукь я. Амма америкадин бязи малуматрикай Азербайжан Мукьва РагъэкъечIдай патаз ва лап кефер пата авай районар Европадиз талукь тирди лугьузвай баянар аквазва.

Уьлкведин саки зур пай сувари кьунва, кефер пата Къавкъаздин цIиргъ, кьибле пата Талыш сувар, рагъакIидай патани Кърабагъдин сувар ала. Уьлкведин юкьван пата чIехи Куьре-Араз аран экIя хьанва.

Майдандин чIехивилел гьалтайла Азербайжан Къавкъаздин виридалайни чIехи уьлкве я. Вилик адан майдан 88,6 агъзур кв км тир. 1992 йисуз эрменийри чпин АрцIах цIапаривай дяведалди гахчурла кьулухъ Азербайжандин чилерин майдан саки 21 % тIимил хьана 75 агъзур кв. км-див агакьнай.

Уьлкведин кефер патахъай кьибле патав кьван авай яргъивал 400 км я, рагъакIидай патахъай рагъэкъечIдай патав кьван – 500 км я.

Азербайжанда чара-чара климатдин зулар ава. Ленкаран арандин чими субтропикрилай эгечIна кеферпата Къавкъаздин сувун векъи гьавадилай хкъечIна. Пара кьадарда авай вацIарик энергиядин чIехи сурсатар ава. Гьавиляй Азербайжанда цин электростанцияяр ва дигидай коллекторар туькIуьруниз къулай шартIар ава. Уьлкведин кьилин вацI Куьре я. ЧIехи метлеб авай цин гьамбарханайрик Вини Кърабагъдин, Вини Ширвандин къбуяр ва Мингечевирдин цин гьамбархана акатзава. Мингечевирдин цин гьамбарханадин сивел галай цин электростанция уьлкведа виридалайни зурбади я ва вири уьлкве электричестводив таъминарзава.

Чилин накьварин жуьре асул гьисабдалди рехи, сувун кеферпатан тамара ва чIурара рехи шуьтруь, Ленкаран арандизни хъипи жуьредин накьв хас я.

Азербайжанда сагъардай ятар, курортдин чкаяр, гьукуматди хуьзвай тIебиатдин сергьятар пара ава. Нафталан шегьерда дуьньяда санани авачир сагъардай нафтIадин чешме ава. Иниз сагъарунин курсар тухуз дуьньядин вири патарихъай начагъ инсанар къвезва.

Климат

Климатар чара авунин Кёппенан тегьердалди, дуьньяда авай климатрин 11 жуьрейрикай 9 жуьре Азербайжанда ава. Юкьван гьисабдалди июнь вацран температура сувун районра + 5 °C, арандин районра +25—35 °C я. Кьуьд хъуьтIуьл, гад гзаф чимиз алатзава. Январ вацра юкьван температураяр сувара −10 °C, аранда +4 °C туькIуьрзава.

Къваларин кьадарни регионрикай аслу яз дегиш жезва. Сувун районра юкьван гьисабдалди йисан къваларин кьадар 200 мм/йиса, кьибледа авай Ленкаран районда вичин максимумдив агакьзава — 200—1700 мм/йиса.

Уьлкведа виридалайни векъи климат авай чка Нахчивандин АР я. Ина гатуз чимивал, хъуьтIуьзни аязар рекорддин дережайрив агакьзава.

Менфят авай мяденар

Гобустан шегьердин мукьвал алай кьарадин вулкан

Кьарадин вулканрин кьадардай Азербайжанди дуьньяда садлагьай чка кьазва. Ина 800 кьван кьарадин вулканар ава.

Чилин кIанер пара кьадарда менфятлу мяденрив девлетлу я. Ина асул гьисабдалди нафтIадин, тIебиатдин газдин, цурцин къванерин, алунитдин, молибдендин, къизилдин къванерин ва маса мяденар ава. Идалайни гъейри уьлкведа дараматар туькIуьрун патал герекзавай жуьреба-жуьре хам-мал ава. Месела, мермер, каолин, туф, доломит ва мсб.

Каспи гуьлуьн тIебии сурсатрин куьмекдалди Азербайжанда нафтIадин, гъетерхъанвилин ва гимияр туькIуьрнин кеспиятар гзаф вилик фенва.

Флора

Азербайжандин чилерал жуьреба-жуьре ва масанра кьериз гьалтзавай набататар ацIана ава. Икьван гъвечIи майданди дуьньяда авай набататрин саки вири жуьреяр виче гьакьарнава. Иллаки сагъардай дармандин-набататар. Идан кьилин себеб мублагъ накьв ва кутугай гьава я. Азербайжанда дуьньяда мад санани авачир ракьун тар экъечIзава. ЧIехи шегьерра япониядин софора, лацу ва жегьре олеандр, жасмин хьтин кьери цуквер гьалтзава. Субтропикда чка кьунвай Ленкаранда пахлайрин жинсиниз талукь тир декорациядин набатат — альбиция экъечIзава.

Азербайжанда экъечIзавай тахминан 450 жуьре чилин набататар 125 группайрик кутунва.

Къавкъазда экъечIзавай набататрин кьадардин гзафни-гзаф пай Азербайжандин паюнал къвезва. ГьакIни, Къавкъазда ва муькуь регионра авай набататрилай гъейри, Азербайжандин флорада мад санани гьалт тавуна анжах Азербайжандин тIебиатдиз хас тир 240-лай пара жуьре эндемик набататарни ава.

Фауна

Азербайжан са шумуд зоогеографиядин полюсар сад садак ккIанвай чкадал ала. Идан себебдалди, Къавкъаздин, Ирандин, Кьулан Азиядин ва Аравилин гьуьлуьн регионрин фаунайриз хас тир гьайванрин жуьрейрин саки вири Азербайжанда гьалтзава. ТIебиатдин чара-чара шартIар авайвиляй Азербайжанда гьайванрин 12 агъзур жинс гьисабнава.

Арандин зонада сикIер, жанавурар, къуьрер, миргер, гъуьлягъар ва мсб. гьалтзава. Куьре ва Араз вацIарин кIамара барсук, къабан, чакъалар, чIуран цIегь ва мсб. уьмуьр ийизва. Сувун регионра чIехи крчар алай мирг, сувун кьун, сувун цIегь, сев, тамун пси, машах, дикобраз, муфлон ва лекьен хьтин гьайванар гьалтзава.

Азербайжандиз чара чкайрай гъана чкадин климатдиз вердишарна кутунвай гьаванар агъадихъ галайбур я: тIвехер алай мирг, сайгак, енот хьтин кицI, америкадин енот, хундуз, скунс.

Ина нуькIверин алемни гзаф жуьреба-жуьрединди я. Гегьенш уьленарни тамар вишералди жуьре нуькIвери уьмуьр гьалзавай кIвал я. ХъуьтIуьн береда иниз кьуьд акъудиз , бакланар, фламингояр, гьажилеглегар, кIуф шуькIуь нуькIвер, пIатIар, къугьар ва маса ихьтин цIудралди жуьре цин нуькIвер къвезва.

Азербайжандин Яру Ктабдиз 108 жуьре гьайван кутунай. Абурук 14 жуьре нек хъвадай гьайванар, 36 жуьре нуькIвер, 13 жуьре галчIур жедайбур, 5 жуьре гъед ва 40 жуьре гьашаратар ква.

Экологиядин гьалар

Апшерон зуростровдин антропоген акунар

Гьавадин, накьвадин ва цин кьацIур хьунин нетижада Азербайжандин Абшерон зуростров ва гьакIни гьуьлуьз мукьва тир бязи районар экологиядин жигьетдай Чилин винел виридалайни усал чкайрикай сад я.

Инра памбагдин плантацияяр цадайла ДДТ ва муькуь токсик химиядин дефолиантар кардик кутун, накьвадин ва чилин кIанин ятарин виже текъвер гьалариз атунин асул себебрикай сад тир. Бегьем накьв авачирвиляй ина тарарин экъечIуниз герек тир шартIар авач. Икьван гегьенш чилерал тарарин кьитвили экология лапни барбатIзава. Чкаяр баябанриз ухшар жезва.

Гьавадин кьацIайвал Сумгаит, Баку хьтин кеспиядин чIехи шегьерра авай пара кьадарда заводри гьавадиз акъайзавай агъу квай газрихъ галаз алакъалу тирди малум я.

Каспи гьуьлуьн кацIурунин кьилин рекьерикай сад, уьлкведа гзаф вилик фенвай нафтI акъудунунни-расунин кеспиятар я.

Уьлкведин девлетлу набататринни гьайванрин алемар къати антропоген таъсирдик акатзава. Тарар атIунин ва малар хуьнин нетижада тамариз чIехи зарарар галукьзава. Тамар атIунин гьисабдай гьукуматди вичиз майишатдин чилер гегьеншарзава, фермаяр туькIуьрзава.

Инсандин чукIурдай эсердик акат тавур тIебиат, реликт тир фауна ва кьери гьайванар хуьн паталди гьукуматди къадагъа алаз хуьзвай тIебии сергьятар туькIуьрнава. Вири санлай уьлкведа 34 ахьтин сергьятар ава. Мирг, сувун цIегь, сайгак, муфлон хьтин гьайванар гьукуматдин паталай кьетIендаказ хуьзва.

Экономикадин вири рекьера инсандин кардин йигиндаказ гзаф хьуни тIебии сурсатрин гуьнгуьна тежедайвал харж хьуниз гъизва. Азербайжандин экологиядин асул проблемаяр агъадихъ галайбур я:

  • чирк ва амукьаяр галай ятари михьи ятар кьацIурзава.
  • агьалийрин пунктар хъвадай михьи цивиди таъминариз къвердавай четин жезва.
  • кеспиятдин заводри ва улакьри гьава кьацIурзава.
  • накьвадин эрозия, мублагъ чилер къвердавай тIимил жезва. Шуьрекатар пара жезва.
  • токсик ва гьакIан зибилринни амукьайрин терг авунин система къайдада авач.

Къадагъа алай тIебиатдин сергьятар

Азербайжанда къадагъа алаз хуьзвай чкайриз анин сифтегьан къаматда амай тIебиат, кьери жуьреяр чирун ва илимдин жагъурунар тухун паталди кьетIен статус ганвайди я. Абурукай виридалайни чIехибур Къизилагъаждин, Закаталадин ва Ширвандин тIебии сергьятар я.

Администрациядин паюнар

Бакудин акунар
Генжедин юкьван куьчейрикай сад

Азербайжандик 66 район, 77 шегьер (абурукай 11 республикадиз табий тир чIехи шегьерар я), 257 посёлок, 4260 хуьр ва 1 автономиядин республика Нахчиван акатзава.

Азербайжандин республикадиз табий тир шегьерар:

Шегьеррин округар Агьалияр
1 Баку 2 181 800
2 Генже 1 054 962
3 Сумгаит 298 000
4 Ленкеран 205 244
5 Мингечевир 100 600
6 Хырдалан 96 850
7 Нахчиван 82 552
8 Ширван 75 500
10 Ширван 75 500
11 Шеки 64 000
12 Евлах 59 000
13 Нафталан 9 737

Районар

Азербайжанда авай районрин сиягь.

Муниципал район Агьалияр Администрациядин юкь
1 Агъдам район Агъдам ш.
2 Агъдаш район Агъдаш ш.
3 Агъжабеди район Агъжабеди ш.
4 Агъстафа район Агъстафа ш.
5 Абшерон район Абшерон ш.
6 Астара район Астара ш.
7 Агъсу район Агъсу ш.
8 Берде район Берде ш.
9 Бейлагъан район Бейлагъан ш.
10 Балакен район Балакен ш.
11 Билесувар район Билесувар ш.
12 Кьвепеле район Кьвепеле ш.
13 Гуьйчай район Гуьйчай ш.
14 Геранбой район Геранбой ш.
15 Гёйгёл район Гёйгёл ш.
16 Гобустан район Гобустан ш.
17 Гьажикъабул район Гьажикъабул ш.
18 Дашкесен район Дашкесен ш.
19 Жалилабад район Жалилабад ш.
20 Жебраил район Жебраил ш.
21 Евлах район Евлах ш.
22 Закатала район Закатала ш.
23 Зангелан район Зангелан ш.
24 Зардаб район Зардаб ш.
25 Имишли район Имишли ш.
26 Исмайилли район Исмайилли ш.
27 Къазах район Къазах ш.
28 Къах район Къах ш.
29 Гадабег район Гадабег ш.
30 Келбежер район Келбежер ш.
31 Къубадлы район Къубадлы ш.
32 Къуба район Къуба ш.
33 КцIар район КцIар ш.
34 Куьрдемир район Куьрдемир ш.
35 Лачин район Лачин ш.
36 Ленкеран район Ленкеран ш.
37 Лерик район Лерик ш.
38 Масаллы район Масаллы ш.
39 Нефтечала район Нефтечала ш.
40 Огъуз район Огъуз ш.
41 Саатлы район Саатлы ш.
42 Сабирабад район Сабирабад ш.
43 Сальян район Сальян х.
44 Самух район Самух ш.
45 Сиезен район Сиезен ш.
46 Товуз район Товуз ш.
47 Тертер район Тертер ш.
48 Ужар район Ужар ш.
49 Физули район Физули ш.
50 Хъачмаз район Хъачмаз ш.
51 Хожавенд район Хожавенд ш.
52 Хожалы район Хожалы ш.
53 Хызы район Хызы ш.
54 Шабран район Шабран ш.
55 Шемкир район Шемкир ш.
56 Шеки район Шеки ш.
57 Шемаха район Шемаха ш.
58 Шуша район Шуша ш.
59 Ярдымлы район Ярдымлы ш.
Нахчиван АР-дин районар
60 Бабек район Бабек ш.
61 Жулфа район Жулфа ш.
62 Кенгерли район Кенгерли ш.
63 Урдубад район Урдубад ш.
64 Седерек район Седерек ш.
65 Шагьбуз район Шагьбуз ш.
66 Шарур район Шарур ш.

Нахчиван

Автономиядин Республика Нахчиван — им Азербайжандиз талукь тир, амма адакай чараз алай администрациядин тек я (эксклав). Адан автономиядин статус Азербайжандинни Нахчивандин конституциядин ва 1921 йисуз кутIуннавай Москвадинни Карсдин икьраррин къайдайрив кьурвал хуьзва. Эксклав Турциядихъ, Ирандихъ ва Армениядихъ галаз са сергьятра ава. Кърабагъдин дяведилай инихъ Армениядихъ галаз авай сергьятар кIеви я. Азербайжандихъ галаз алакъа Ирандин машиндин рекьяйтIуз ва Нахчивандин аэропортдин куьмекдалди хуьзва.

Тарих

Антик девир

Гобустанда рагал авай петроглифар

Азербайжандин хъуьтуьл климат ва уьмуьр авуниз кутугай шартIари сифте яшайишдин инсанриз фад заманайрилай ина чпиз макан кутуниз мумкинвал ганай. Сифте яшайишдин инсанри уьмуьр гьалай чкайрин гелер виридалайни пара кьадарда Къарабагъдин, Нахчивандин ва Къазах райондин зонайра дуьздал акъатзава. Къарабагъдин Азых, Таглар ва Зар кьветIера геологри сифте инсанрин кIарабар ва алатар хьтин дуьньядин метлеб авай затIар жагъанай. Азых кьветIедай сифте инсандин са свах амай кIаник рекьуьн кIус жагъанай.

Къазах райондин Дамжылы ва Дашсалагьлы кьветIера ва гьакIни Шишгузей ва Келикли тIвар алай чкайра дегь заманадин инсанрин зегьметдин алатар ва маса затIар дуьздал акъуднай.

КъванцIин девирдин инсанрин амукьаяр Талыш зонадани ашкара авунай.

Алпандин девир

Чи эрадилай вилик V—IV Къавкъаздин карта.
Ранг алачир чкайрикай малуматар авач

Дегь чIавуз гилан Азербайжандин гегьенш чилерал цIапар къведалди лезги чIаларал рахазвай алпан халкьари уьмуьр ийизвай. Чав агакьай лингвистикадин малуматрилай аквазвайвал, гьа тайифайрин дуьз несилар гилан арчияр, къирицIар, агъулар, табасаранар, лезгияр, цIахурар, удияр, рутулар ва муькуь лезги миллетар я. Са удийрилай гъейри амай миллетар чара-чара тайифайрин сад-садахъ галаз акахьунин нетижада арадал атанвайди я. Чпин сифтегьан къамат, чIал ва дин хвенвайбур са удияр я. Вилик удияр Алпандин вирибурулайни нуфус авай чIехи халкь тир. Абуруз чпин культура, кIел-кхьинар авай. Гила абур Азербайжанда терг хьана къвердавай цIапариз элкъвезвай халкьарикай сад я.

Бязи алимри тестикьарзавайвал, Алпанда классдин жемият чи. э. вилик II виш йисан эхирда туькIуьр хьанвай. Адалай вилик уьлкве гагь Мидиядин сатраприн, гагьни Атропатенадин пачагьрин гьукумдик квай. Чи э. вилик II виш йисан сифте кьилера Куьре вацIалай Араз вацIал кьван экIя хьанвай Алпан ЧIехи Армениядин паталай дяведалди къачунвай. Чи эрадилай вилик II виш йисан эхир кьилера алпандин тайифайри чпиз чара пачагьвал туькIуьрнай, амма а пачагьвал персиядин Сасанидрин аслувилик квай. Ва 457 ийсуз сасанидри алпанрин пачагъвал терг авунай.

VII виш йисуз арабри Алпания фарсаривай дяведалди къачунай. Гьа береда фарсарин кIеви таъсирдик яргъалди квай Куьре вацIун чапла пата авай алпан тайифайри чпин милли кьетIенвал квадарна фарс чIалалди рахазвай. Им асул гьисабдалди гьа чIавуз Азербайжандин кьилин шегьерар хьайи Аран ва Ширван вилаятрин чIехи шегьеррин агьалийриз талукь тир. Амма хуьрерин эгьлийри чпин хайи чIалар хвенвай. Гьа чIаларикай гила чун рахазвай лезги чIалар арадал атанай.

Арабрин гъилик акатай девир

Шемахада авай жуьме мискIин. Азербайжандин виридалайни дегь дараматрикай сад.

VII виш йисан юкьвара Алпан Арабрин Халифатдин кьушунрин мукьвал-мукьвал вигьинрик акатнй. Алпандин Гардман вилаятдин кьил тир Жаваншир князьдин тIвар, душмандиз акси румар гудай береда къалурай кьегьалвилиз килигна виринриз чкIанай. Адакай ахпа вири Алпандин регьбер хьанай. Анжах VIII виш йисан сифте кьилера халкьдин къарагъунар ва къалабулух къуватралди алудиз алакьай арабри Алпан ва гьакIни вири Кьиблепатан Къавкъаз кIаник кутунай. Гьа чIавалай чкадин эгьлийрик ислам дин кутунин процесс гатIумнай.

ЦIийи иесийри инсанрал эцигай залан харжидин система, вини везифайрал алай ксари миллетдиз гузвай зулумар ва къанунар чIурунин вакъиаяр, ибур вири алпанвийриз арабар ва абурун гъилибанар тир феодал чиновникар дакIан хьуниз гъанвай. Пехъи халкьдин арада фад-фад наразивилер ва къалабулухар акатиз хьанай. IX виш йисуз арабрин аксиниз Бабек кьилел алаз сифте яз ирандин хуррамитар къарагънай. Али аль Масуди ва Ибн ан Надим дегь араб тарихдаррин гъилив кхьинрин малуматриз килигна, Бабекан машгьурвал цуькведавай чIавуз адан гьукумдик акатай чилер кьибледавай Эрдебил шегьердал кьван, рагъэкъечIдай пата Каспи гьуьлел кьван, кефер пата Мугъан арандал кьван ва рагъакIидай пата Нахчивандал кьван экIя хьанвай.

Ширваншагьрин гьукумат

IX—X виш йисарин къене къвердавай зайиф хьайи арабрин таъсирдин чкадал майдандиз цIийи сиясатдин гъулгъулаяр акъатнай. Гилан Азербайжандин рагъакIидай пата сифте Ширваншагьрин гьукумат, гуьгъуьнлайни Шеддадидрин гьукумат (Генжедин эмират) арадал атанай.

Аранда ва Ширванда гьукум гьалзавай мурусман династияррин къати эсердин куьмекдалди чкадин агьалияр мусурманвилиз элкъуьрунин процессар йигиндаказ физвай. ГьакI ятIани дуьз XI—XII виш йисарал кьван агьалидин чIехи пайди чпин адетдин динар ва христианвал хвенай.

Са кIус геж, Азиядай Кьиблепатан Къавкъаздиз зурба кьадарда туьрк-огъузар атунилай кьулухъ, чкадин агьалидин гзафни-гзаф пай ассимиляция хьана туьрквал кьабулнай. ГьакI, XI—XIII виш йисарин къене азербайжан халкь арадал атанай. ЦIапарин энтогенезда чара-чара халкьари иштиракнай, ибур чеб алпанар, куьрдер, ирандин халкьар, татар ва мсб. тир. ЦIапарин энтогенез тамам яз XV виш йисуз акьалтI хьанай. XVI виш йисан къене цIапаринни туьркверин арада авай тафават къвердавай чIехи жезвай ва абур сад-садавай тамамдаказ къакъатнай. Къакъатунин кьилин себебрикай сад, Сефевийрин девирда иран халкьарин таъсирдик мадни пара квай цIапари шийивал кьабулун тир.

Илдегизидрин гьукум

1037 йисалай 1194 йисал кьван гегьенш чилерал гьукум гьалай Селжукрин гьукуматдик Кьиблепатан Къавкъаздин чилерни акатнай. Селжукрин империя туьхвейдалай гуьгъуьниз сиясатдин майдандал кыпчак Илдегизидрин династия экъечIнай. Кьилин шегьерар хьиз Тебриз, Эрдебил ва Нахчиван хкянай абуру чпиз «Азербайжандин ЧIехи Атабегар» статус ганай. Чпин гьукумдин къуватралди атабегри Ирандин Азербайжан ва гилан Азербайжандин са пад сад авунай.

И гьукуматни 1225 йисуз Хорезмшагь Жалаладдинан кьушунрин кIаник акатна терг хьанай. Гуьгъуьнлай, монголар Хорезмдин, Ирандин ва Къавкъаздин винел дяведалди атайла вич Жалаладдинни абурун телефуник акатна кьенай.

Монголрин вигьинар

XIII виш йисан сифте кьилера регион монголрин кIаник акатнай. Виш йисан юкьвара ина монголрин Хулагуидрин империя туькIуьр хьанай. Империядин асул база Ирандин Азербайжан, кьилин шегьерни Тебриз тир.

Къара Къуюнлу ва Агъ Къуюнлу

Къара Къуюнлу 1468 йисуз
Агъ Къуюнлу 1478 йисуз

Дербентдилай Багъдаддал кьван экIя хьайнвай Хулагуидрин империя чкIайдалай кьулухъ и чилерал, сад-садахъ галаз даим дявеяр тухузвай туркман - огъузрин тайифайрин Агъ Къуюнлу (азерб. Лацу хпер авайбур) ва Къара Къуюнлу (азерб. ЧIулав хпер авайбур) гьукуматар арадал атанай. Гьа тайифаяр иниз Кьулан Азиядай монголри чуькьвена акъуднай. 1410 йисуз Къара Къуюнлуйрин гьукумдик Кьиблепатан Къавкъаздин чIехи пай, Кеферпатан Иран ва Ирак акатнай. 1461 йисуз региондин винел гьукум Агъ Къуюнлуйрин гъилериз элячIнай.

XV виш йисан юкьвара Агъ Къуюнлуйринни Османрин Империядин арада дяве гатIуннай. И регионда Османрин Империя виридалайни къуватлу тир виляй, чарадик къекъвезвай Агъ Къуюнлуйриз гуржийрин пачагьвилер, Трапезунд империя ва гьатта бязи европадин гьукуматар сад авуна османрин аксиниз союз туькIуьриз кIанзавай. Амма 1461 йисуз Османрин зурба кьушунри Трапезунд империя чилихъ галаз сад авунай, ва 1473 йисуз Тержандин мукьвал абуру Агъ Къуюнлуйрин кьил тир Узун Гьасанан кьушунар барбатIнай.

Сефевийрин гьукумат

XV — XVI виш йисарин къене Азербайжандин тарихдин цIийи девир гатIумнай. Сефевийрин династиядин бине кутур кас I Шагь Исмаил Сефевидивай вири Кьиблепатан Къавкъаз ва Ирандин Азербайжан сад ийиз алакьнай. Османдин туьркверихъ галаз женгина адан куьмекдарар Англияни Португалия тир. ГьакI ятIани 1514 йисуз Чалдыранда хьайи дяведа туьрквер Шагь Исмаилдин винел гъалиб хьанай. И карди Сефевийрин империядиз зурба кьадарда зарар янай. Идалайни гъейри, шагь агъузарун паталди Османрин гьаким I СултIан Селима женгерилай гуьгъуьниз адан хзан есирдиз къачунай.

Вири и дявеяр суни туьркверинни шии фарсарин арада диндин пайдахдин кIаник кьиле физвай.

Мукьвал-мукьвал хьайи дявейрин гъиляй XVI виш йисан эхирда Сефевийрин империя къуватдай аватнай ва гилан Азербайжандин чилер Османрин гъиле гьатнай. И чилерал османри къад йис гьукум гьалнай.

Османрин садлагьай оккупация

Сефевийрин тахтунин ирсдар ва Шагь Исмаилан птул тир I Шагь Аббасаз вичин ватан ягъийрикай азад ийидай къастар авай. Куьруь вахтунин къене Шагь Аббаса даим кьушунар туькIуьрна, регионда авай туьрквер яна акъудна ва XVII виш йисуз Сефевийрин Империя саки виликан сергьятра гуьнгуьна кухтунай.

Османрин кьведлагьай оккупация

XVIII виш йисуз Сефевияр мад зайиф хьанай ва Азербайжанни Иран мад туьркверин гъилик акатнай. Туьркверин гьукумдик и чилер вирини вири 6 йис хьанай. И сеферда туьркверин аксиниз Ирандин туркоманрин афшарар тайифадикай тир Надир-Къули хан Афшар (Надир шагь) акъатнай. Ада Сефевийрин династиядиз эхир эцигнай.

Сефевийрин гьукумат терг хьайи береда гьукумдал атанвай Надир шагьди уьлкведавай туьквер чукурна ва кьунвай чилерин сергьятар мадни чIехи авунай, 1739 йисуз адан къуватлу кьушунри гьатта Индиядин кефер патарни кьунай, Дели шегьерни кваз. Амма шагь вич кьейидалай кьулухъ, бегьем гьукум тухуз алакьдай кас авачиз империя чкIанай. Гьеле чукIуниз мукьвал ина пара кьадарда цIапарин ханвилер арадал атанай, абуру вирида чпиз азадвилер малумариз алахъзавай. Муькуьбурув гекъигайла са кьадар зайиф тир Зендрин империя авай чIавуз и ханвилер саки азадбур тир. Амма XIX виш йисуз цIапарин къажарар тайифадикай тир Агъа Мегьамед ханди Иран нубатдин сеферда сад авунай. Гьа чIавуз Иран пата авай цIапарин ханвилер Къажар Ирандин гъилик акатнай, амма Къавкъазда авай ханвилеривай чпин азадвал хуьз хьанай. Абурукай виридалайни чIехибур Къубадин ва Къарабагъдин ханвилер тир, абуру муькуь бицIи ханвилер чпиз муьтIуьгъарзавай.

1796 йисуз урусрин кьушунар садлагьай сеферда Кьиблепатан Къавкъаздиз гьахьна Баку шегьер ва Талышистан кьунай. Кьведлагьай сеферда урусри Баку урусринни-фарсарин арада хьайи дяве чIавуз 1806 йисуз кьунай.

Азербайжандин ханвилер

Сефевийрин гьукум зайиф хьайидилай ва сиясатда къалабулухарни дегишвилер хьайидилай гуьгъуьниз Азербайжандин, Армениядин ва Ирандин кефер пата пара кьадарда ханвилер арадал атанай, абурун вири цIапарин династиядин регьбервилик квай.

Кьиблепатан Къавкъазда арадал атай ханвилер:

  • Бакудин ханвал
  • Генжедин ханвал
  • Жавад ханвал
  • Къарабагъдин ханвал
  • Къубадинни-Дербентдин ханвал
  • Нахчивандин ханвал
  • Шекидин ханвал
  • Ширвандин ханвал
  • Талыш ханвал
  • Еревандин ханвал

Кеферпатан Иранда (Ирандин Азербайжан) арадал атай ханвилер:

  • Эрдебильдин ханвал
  • Зенжандин ханвал
  • Къарадагъдин ханвал
  • Маку ханвал
  • Марагъа ханвал
  • Сарабдин ханвал
  • Тебриздин ханвал
  • Урмиядин ханвал
  • Халхалдин ханвал
  • Хой ханвал

Урусатдин империядик квай девир

Фарсаринни-урусрин дяве акьалтIарнай Гуьлуьстандин икьрардалди, Персиядин шагьди гилан Азербайжандин чилер урус императордин ихтиярдик вуганай. Урусатдин империяди идара авунин комендантвилин тегьер кардик кутунай. Виликан ханвилерни султIанатар округризни вилаятриз элкъуьрнай. Ина Бакудин, Къубадин, Шекидин, Ширвандин, Къарабагъдин ва Ленкерандин вилаятар, Елизаветополь ва Жар-Балакен округар, Къазах ва Шамшадил династияяр арадал атанай. Вилаятрин ва шегьеррин дуванханаяр тешкил авунай. 1829 йисуз ислам диндин ругьанийрин ихтиярар ва везифаяр тайин ийизвай идара тешкил авунай.

АДР

Дегь заманайрилай Къавкъазда авай гуржийрилайни эрменийрилай тафаватлу яз цIийиз атанай цIапариз чпин гьукумат 1918 йисалди авачир. Абуру чпи чеб чIехи мусурман уммадин са чIук тирди гьисабзавай.

1918 йисуз Кьиблебатан Къавкъазда хьайи инкъилабдин вакъиайрин нетижада пуд цIийи гьукумат малум хьанай, ибур: Грузиядин Демократиядин Республика, Республика Армения ва Азербайжандин Демократиядин Республика. АДР-дин вини советдин председательвиле Мамед Эмин Разулзаде тайинарнай.

Амма, Къарабагъдинни Зангезурдин эрменияр АДР-дин гьукумдиз муьтIуьгъ хьунин аксиниз къарагънай.

1918 йисан 22 июльдиз Кърабагъдин Шуша шегьерда кьиле фейи эрменийрин садлагьай кIватIалда кьабулнавай къарардалди, абуру АДР-дин къене авай Сувун Къарабагъдиз аслу туширвилин статус малумарнай ва чпиз кьилдин Халкьдин Гьукум тешкилнай. 1918 йисан сентябрьдиз гьа тешкилатдин тIвар Эрмени халкьдин Къарабагъдин совет хьанай. Гьа чIавалай и регионда цIапаринни эрменийрин арада яракьлу гьуьжетар дуьз СССР-дин гьукум къведалди давам жезвай.

1920 йисан апрель вацран юкьвара 11-й Яру армиядин кьушунри Деникинан кьушунрин амукьаяр яна алудна АДР-дин кеферпатан сергьятрив агатнай. 27 апрельда 11-й Яру армия АДР-дин сергьятар элячIнай, ва вацран 28 Бакудиз гьахьнай. ГьакI АДР СССР-дин гъилик акатна АССР-диз элкъвенай.

АССР

1920 йисан 28 апрельдиз АДР-дин чилерал Азербайжандин Советдин Социал Республика туькIуьрун малумарнай.

1922 йисан декабрь вацра Азербайжан, Грузия ва Армения сад авуна Закавказиядин Социал Федератив Советдин Республика (ЗСФСР) арадал гъанай. И республикадин уьмуьр дуьз 1936 йисал кьван давам хьанай, гуьгъуьнлай чкIайдалай кьулухъ АССР СССР-дин къене кьилдин республика хьиз тайин хьанай ва 1991 йисалди уьмуьр авунай.

1923 йисан июль вацра АССР-дин эрмени агьалияр виниз тир Шуша, Жабраил, Жаваншир ва Зангезур уездрин районар сад авуна Сувун Къарабагъдин Автономиядин Вилаят тешкилнай (СКъАВ).

Ватандин ЧIехи Дяве чIавуз, 1941—1945 йисара фронтдиз харжнавай нафтIадин 80 % АССР-ди ганай.

Къарабагъдин дяве

1980-й йисарин эхирда СССР-да хьанай демократиядин дегишвилери уьлкведин гьукумдин ва партиядин регьбервилин зайиф хьуниз гъанай. Идакай менфят хкудна Сувун Къарабагъда авай эрменийри чпин чилер АССР-дивай къахчуна Армениядин ССР-дик кутунин месела къарагъарнай. Идан бинедаллаз цIапаринни эрменийрин арада къати гуьжет гатIумнай.

1988 йисан 20 февральдиз Сувун Къарабагъдин Автономиядин Округдин халкьдин депутатри нубатдилай къецихъ тешкилнай сессияда СССР-диз, АССР-диз ва Армениядин ССР-диз чин элкъуьрна Сувун Къарабагъ Азербайжандин составдай акъудна Армениядиз вугун тIалабнай. СССР-динни АССР-дин партияррин регьберри и кьарардиз ваъ лагьана жаваб ганай.

И кьве халкьдин арайра гьатай тIарамвилин хъиткьинуниз гъайи цIерекIв, Сумгаит ва Баку шегьерра пара кьадарда уьмуьр ийизвай эрменияр цIапарин паталай тарашун ва кьиникь хьанвай. Идан себебдалди Азербайжандин маса районра ва шегьерда авай эрменийри чпин кIвалер мулкар авайвал гадарна массайралди Къарабагъдиз ва Армениядиз куьч хьанай. Эрмени халкьдин арада цIапарин аксиниз душманвал ва пехъивал къвердавай гзаф жезвай. СКъАО-дин эрмени эгьлийри гегьенш къатара ийизвай митингриз, къарагъунриз, къанун чIурунин гьалариз Армениядин паталай пулунин, тешкилунин ва цIай кутунин чIехи дестек къвезвай. Сумгаитдин эрменияр тарашунилай кьулухъ, Азербайжандай эрменияр, Армениядайни цIапар акъудна чукурунин процессди кьил кьунай.

Гьалар хъсанарун паталди СССР-дин ва АССР-дин партияррин регьберар дегишаруникай, жуьреба-жуьре провокациярикай са менфятни хьаначир ва СКъАО-да гьалар ислягьвилинбурулай яргъа тир. Гуьгъуьнлай иниз СССР-дин Къенепатан Крарин Министерстводин кьушунар гьалнай, ятIани гьалар тIарам яз амукьзавай.

1988 йисан июнь вацра Армениядин ССР-дин Кьилин Советди кьабулнавай кьарар: Сувун Къарабагъдин Автономиядин Округ Армениядин ихтиярдиз вугун. Идан нетижада 1988 йисуз цIапарини эрменийри сада-сад лапни къатидаказ тарашиз ва телефиз хьанай. Кьве патайни агъзурралди инсанар мажбур яз уьлквейрай катнай. И рекьелди 1989 йисан сифтейра Арменияда са цIапни амачир, Азербайжандин районрани (Къарабагъдилай гъейри) эрменияр амачир.

Эрменияр авай районра ислягь агьалиди хуьнуьхин кIеретIар туькIуьриз эгечIнай.

1990 йисан январь вацра сергьятдин зонада цIапаринни эрменийри арада залан артилерия кардик кутуна сифтегьан куьруь ягъунар гатIумнай.

«Азербайжандин Халкьдин Фронт» тIвар алай коммунизмдиз акси гьукум вилик тухузвай партия терг авун паталди 1990 йисан 19-20 январдиз Бакудиз СССР-дин кьушунар гьахьнай. Гъил гъиле кьуна кьушунар акъвазарун патал танкрин вилик экъечIнай ислягь агьалияр регьим авачирвилелди телеф хьанай. Гьа йифиз (цIапари адаз «ЧIулав январь» лугьуда) 170 кьван ислягь инсан танкрин кIаник акатна кьенай, 800 кьван касдихъ хирер галукьнай, чIехи пай инвалид хьанай.

1990 йисан 18 майдиз Азербайжандин президентвиле, Азербайжандин Компартиядин ЦК-дин секретарь Аяз МутIалибов тайинарнай.

1990 йисан 25 июль вацра СССР-дин президентди акъуднай цIийи кьарар: «СССР-дин ихтиярдилай къецихъ галай яракьлу кIеретIар туькIуьриз къадагъа авун ва къанундин ихтияр авачиз хуьзвай ксаривай яракьар къакъудун».

1991 йисуз апрель вацралай июнь варцал кьван СССР-динни Азербайжандин Къенепатан Крарин Министерствойрин кьушунрин куьмекдалди Сувун Къарабагъдин Вилаятда «Уьнуьгъ» тIвар алай операция кьиле тухванай. Операциядин кьилин метлеб, эрменийрин яракьлу кIеретIар терг авуна яракь-суьрсетар къахчун ва Къарабагъда паспортрин режимдиз килигун тир. Идан нетижада чкадин агьалидин арада чIехи наразивилер хьанай ва телефвилер гъайи гьуьжет къарагънай. Операциядин финифда 24 эрмени хуьруьн эгьлияр Къарабагъдай чукурнай.

1991 йисан 30 августдиз Азербайжандин Кьилин Советди «Азербайжандин Республикадин гьукуматдин аслутуширвал малумарунин» кьарар кьабулнай. Гьа йисузни СКъАО-дин ва Шаумян райондин чилерал эрменийри Сувун Къарабагъдин Республика малумарнай.

1991 йисан зулухъай эрменийри, депортация авур 24 хуьруьн ихтияр гуьнгуьна кухтун паталди цIапарин винел яракьлу вигьинар ийиз гатIумнай. Эрменийриз тIем агакьариз тахьай цIапарин яракьлу кIеретIри гьа хуьрериз цIай яна катзавай. Агъзурралди цIапар мажбур яз Къарабагъдай катнай.

Гуьгъуьнлай, эрменийрини цIапари сад садал акси патан хуьрера дяведин базаяр авайди тахсир кутуна хуьрериз яракьлу вигьинар ийиз хьанай.

19 декабрь вацра СССР-ди вичин кьушунар СКъР-дай акъуднай. Гьадалай кьулухъ кьве уьлкведин арада вилик пад кьаз тежедай хьтин дяве гатIумнай.

Гилан Азербайжан

Республика Азербайжан СССР чкIайдалай кьулухъ 1991 йисуз арадал атанай. Адан садлагьай президент виликан номенклатурадин партиядин векил Аяз МутIаллибов хьанай. 1991 йисан 18 октябрьдиз Азербайжандин Кьилин Советди «Азербайжан Республикадин гьукуматдин аслутуширвиликай» декларация кьабулнай, гьа чIавузни Азербайжандин экономикадин, политикадин ва гьукуматдин туькIуьр хьунин тегьердин бине эцигнай.

1992 йисан июнь вацра Аяз МутIаллибован чкадал, президентвилин везифадал Азербайжандин Халкьдин Фронт партиядин кьил тир Абулфаз Элчибег атанай. Идалайни гъейри, куьруь муьгьлетдин къене вахтуналди президентвилин везифа 1992 йисуз Якъуб Мамедова, 1993 йисузни Иса Къамбера кьиле тухванай.

Къарабагъдин дяведин финифда цIапарин татугайвилери ва Халкьдин Фронт партиядивай чпин крар бегье кьилиз акъуд тавуни уьлкведа кризисдин арадал атуниз гъанай. Адан нетижада 1993 йисан июнь вацран 4 юкъуз Генже шегьерда полковник Суьрет Гьусейнован регьбервилик гьукуматдин аксиниз бунтар тешкилнай.

Уьлкведин къене гражданвилин дяведин вилик пад кьун паталди Элчибега Бакудиз гьа чIавуз Нахчивандин кьил Гьайдар Алиеваз эвернай. Гьа и рекьелди Элчибегдилай шумудра пара тежриба ва алакъаяр авай Гьайдар уьлкведин президент хьанвай. Гьа береда Азербайжандин кьибледа уьмуьр ийизвай талыш халкьди са шумуд талыш офицеррин куьмекдалди, абурун кьилел Аликрам Гьумметов алаз чпиз Талыш-Мугъан Автономиядин Республика малумарнай. ЦIийиз гьукумдал атанай Алиева талышрин автономия кьабул тавуна терг авунай ва гьа кардик гъил квайбурун виридал сепаратиствилин лишан яна дустагъра тунай.

Талышрихъ галаз са вахтунда кардик эгечIнай кеферпатавай лезгийрин «Садвал» тешкилатдин членарни са сад кьуна дустагъра тунай. Бязибур гилани Бакудин дустагъра ктIизва.

Къарабагъдин дяве

1991 йисан эхирда — 1992 йисан сифте кьилера Азербайжан Республикадин ва кьабул тавунай Сувун Кърабагъдин Республикадин арада Кърабагъдин ва мукьув галай районрин чилер патахъай яракьлу дяве гатIумнай. Гьа береда эрмени эксклав Арцвашен цIапарин гъилик, цIапарин Керки, Бархударлы, Вини Эскипара эрменийрин контролдик акатнай.

1994 йисан май вацра Аслутушир Уьлквейрин Дуствал (СНГ) тешкилатдин арачивиливди Азербайжандинни Армениядин арада цIай атIуникай икьрар кутIуннавай.

Кърабагъдин дяведин финифда цIапари кьадардиз килигна эрмени агьали пара авай Азербайжандин чара чара районрай эрменияр чуькьвена акъуднай, вичин нубатда 1991 йисуз эрменийри Армениядин куьмекдалди Сувун Къарабагъдин къваларив галай цIапари винизвал ийизвай районарни кьуна чпин гъилик кутунай. И кардиз 1993 йисуз СМО-дин Хатасузвилин Советди оккупациядин лишан эцигнай. Гуьгъуьнлай эрменийри гьа районар СКъР-дин составдик кутунай.

Чпин кIвалер туна мажбур яз катнавай цIапарин кьадар саки са милион кас, Армениядиз катай эрменийрин кьадар 376 агъзур кас тир. Алай аямда Азербайжандинни Арцахдин сергьятдал къуллугъ ийизвай кьве патанни аскеррин арада мукьвал-мукьвал телефвилер жезва. Гьар са эрмени яна кьейи цIапраз гьукуматдин паталай чIехи савкьатар, пулунин пишкешар гузвайди я. Эрменидин гуьлледик акатайдаз кьегьалвилин лишан кутуна шагьид яз гьуьрметдалди кучудзавайди я. Сергьятдал къуллугъзавай аскерди къаншардал алай эрменидин техника, продуктар тухузвай машин яна терг авуртIа, адаз командирар паталай 10 къан рухсат ва маса ихьтин пишкешар гузвайди я. Эрмени патани гьа икI я.

Къецепатан уьлквейрин арачивиливди Азербайжандинни Сувун Къарабагъдин гьуьжет шумудни садра ислягьвилелди гьял ийиз алахъайтIани гилалди хьанач.

Баянар

  1. «Конституция Азербайджанской Республики»
  2. Численность населения Азербайджана достигла 9,235 млн человек // news.day.az

ЭлячӀунар

Европадин гьукуматар
LocationEurope.png Австрия · Азербайжан ¹ · Албания · Андорра · Беларусия · Бельгия · Болгария · Боснияни Герцеговина · Ватикан · Венгрия · Германия · Греция · Гуржистан ¹ · Дания · Ирландия · Исландия · Испания · Италия · Кипр ¹ · Къазакъстан ² · Латвия · Литва · Лихтенштейн · Люксембург · Македония · Мальта · Молдова · Монако · Нидерландар · Норвегия · Польша · Португалия · Румыния · Сан-Марино · Сербия · Словакия · Словения · Турция ² · Украина · Урусат ² · Финляндия · Франция · Хорватия · Черногория · Чехия · ЧӀехибритания · Швейцария · Швеция · Эстония

Инкарвал гьукуматар: Абхазия ¹ · АрцӀах Республика ¹ · Республика Косово · Приднестровьедин Молдовадин Республика · Кеферпатан Кипр ¹ · Кьиблепатан Осетия ¹


¹ Са кьадар а я тамам Азияда. ² ГьакIни Азияда.
Азиядин гьукуматар
LocationEurope.png Азербайжан ² · Афганистан · Багьрейн · Бангладеш · Бруней · Бутан · Вьетнам · Гуржистан ² · Гьиндистан · Израиль · Индонезия · Иордания · Ирак · Иран · Йемен · Камбоджа · Кипр ¹ · Киргизия · Китайдин Халкьдин Республика · КХДР · Кувейт · Къазакъстан‎ ² · Къатар · Лаос · Ливан · Малайзия · Мальдивар · Мисри ³ · Монголия · Мьянма · Непал · Оман · Пакистан · РагъэкъечӀдайпатан Тимор · Республика Корея · САЭ · Сауди Арабистан · Сингапур · Сирия · Таджикистан · Таиланд · Турция ² · Туьркменистан · Узбекистан · Урусат ² · Филиппинар · Шри-Ланка · Эрменистан · Япония

Кьабул тавунвай ва са кьадар кьабул авунвай гьукуматар: Абхазия ² · Азад Кашмир · Гьукумат Ва · Вазиристан · Суван Къарабагъ · Иракдин Курдистан · Кеферпатан Кипр Туьркерин Республика · Кьиблепатан Осетия ² · Палестина · Тайван · Тамил-Илам · Гьукумат Шан


¹ Са кьадар европада ава. ² Европада авай. ³ Са кьадар африкада ава.