Бацбияр
Бацбияр, цова-тушинар, цовар (бац. бацби, теквилин кьадарда – бацой; гур. ბაცბები, წოვათუშები, гъал. бацой, нох. бей, бацой) — гъвечӀи нах халкь я, Гуржичилин Кахети, Тушети пата умюр тухузвай. 2017 йисуз абур авайтир тахминан 3000 кас. Православар я. Парабур гуржи православ килисадихъ талукь я.
ТӀвар
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]Гуржи чирдайди Шахвелишвилиди «бацби» этнонимни, бацбийризни чамга-тушинриз лугьузвай нохчи «бацой» гафунинин парралел тухванайтир. Амма ада фикир гузва хьи, нохчийри фаркь ийизва и кьве кӀеретӀдин арада: бацбийриз лугьузва «цӀой-бацой», чамга-тушинризни «туш-бацой». Шахвелишвилиди гьисабзава хьи «бацой» этнонимни, нохчий чӀала Тушетидин тӀвар «Баца» алакъалу я нохчи чӀалан векьерин тӀварунихъ галаз. Яни, Тушети нохчи чӀалал гафба-гаф «Векьерин пад» я.
Арадал атун
[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]Бацбияр атанвай Тушетидиз чеб эвел авай чкадилай, Кавказдин циргъинин мюкю патахъай, амай нах халкьар авай патахъай. Этнограф Н. Г. Волковади лугьузва хьи, бацбияр Гъалгъачилелай акъатнавайбур я. И фикирда ада субут яз гьисабзава лингвистикадин малуматрани, сивин кьисайрай. Ю. Д. Дешериевади лугьузва хьи, бацби чӀал мукьва я гъалгъай чӀалаз. Бацбийрин чпин кьисайрай бацбияр атанва Тушетидиз Ваби (Ваппи, Фаппи) чкадай. Волковади гьисабзава хьи и чка -Гъалгъайчилел алай Армхи вацӀал алай Эрзи хюрюн патарихъ ава, гьина къе гъалгъай Ваппий (Фяппий) жемятди уьмюр гьалзава. Тушинринни, Земо-Алванидин патав гвай Джокола хюряй тир нохчийрин кьисайралди, бацбияр атанва Тушетидиз Галга уьлкведай. ГьакӀани, бацби чӀала амукьна бязи нохчи-гъалгъай чӀал пай жедалди, умуми нах чӀала авай кьетӀенвилер. Кьисайра кьве себеб ава, вучиз бацбияр Вабидай хъфенватӀа - мусурман хьуникай кичӀела, тахьайтӀа чил бес тахьана. Волковади кхьизвайвал, датировка четин я. Амма ада гьисабзава хьи, Тушетияда бацбияр фадлай ава.
Рахазва абур нах-дагъустан чӀаларин хизандин, нах хелик талукь тир бацби чӀалал. Фадлай гуржи чӀал чизва. Амма, бацби чӀал квахьзава, ва бацбийриз чпиз кӀанзавач ам хюз - абура гьисабзава хьи, бацби чӀал абура хвейтӀа, абур гуржи жедач. ГьакӀ хьайила, чӀал хюникдиз акси акъвазва абур.