Перейти к содержанию

Гьажи Дауд

Википедиядихъай
(Гьажи Давуд Муьшкуьрви-кай рахкъурнава )
Имам Гьажи Дауд
Дидедиз хьайи чӀав 1680 йисан
Дидедиз хьайи чка Т1ит1ел хуьр, Муьшкуьр
Кьиникьин чӀав 1728 йисан
Кьиникьин чка Гелиболу, Усманият
Буба Мухьаммад Чпир
Мукьвади Гадаяр:
Мухьаммад
ТIагьир
Сулейман
Абдулкарим
Рушар:
Зайнаб
Пекер

Гьажи Дауд Муьшкуьрви — Лезги имам, Исламдин алим, 1710-йисалай Ширвандин амир[1] [2], лезги ччилер санал кӀватӀна Шариат низамдихъ ктвана мухъ туькӀуьрнвай,18 йис имамвал тхванвай кас. Лезгийрин нухан викIегь кьегьал.

Амукьиникай

[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Лезгийрин имам Хьажи Дауд 1680[3]-лагьай йисуз Муьшкуьр(Мажгар) мухъан Тlитlел(игилан Дедели)[4] хуьре дидедиз хьанва. Кцlарин чипирар лугьудай сихилдай тир. Эрби чlалал الجبيري (Ал-Джибири), لزگی (Ал-Лекзи), مشکوری (Ал-Машкури) нисбу алай[5], яни сихил - Чипирар, нух - Лезги, мухъ - Муьшкуьр (Мажгар). Гъвечи чlавалай ам Къуръан чирна хьафиз хьана вичиз хъсан кӀел-кхьинар чирзва[6]. Ахпа чlехи хьайила Маккадиз зияратдин патахъагъ фин авуна «гьажи» тӀвар къачуна Исламдин илим чирна «алим» тӀвар къачузва. Хтана Агьлу-Сунна мадраса акъайна шейхвал айизва[7]. Маса къачун-гунвилел хъсан девлетлу хьана «бег» тӀвар къачузва. 1711-лагьай йисуз имам хьана 7 йисуз Ширванда Шариятдин низам туькуьрна амирвал айизва[8]. Адаз вичин хайи Лезги чlаллай маса лезгийрин юкьа чlехи тlалабвал авай Кьуркьандин чlал эрби чlални чидай, ва гьакlани мaгъул (туьрк)) ва къажар(фарс) чӀаларни чидай.[9] Адан хъизан: Дах - Чпир Мухьаммад хьажи, Стха - Ахьмад хьажи Хваяр: Мухьаммад, Абдул-Карим, Сулейман ва Т1агьир. Рушар: Зайнаб ва Пекер.

Гъазват

[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1711-лагьай йисуз шиг1а тий Къажарччилин (Иран) чаз Агьлу Сунна тир Лезгийриз гекъи хьайи ч1авуз, Лезги мусурманрин кьиле имам хьана Хьажи Дауд.1722-лагьай йисан 12-декабрдиз Хьажи Даудаз вичин "диндин стха" чизвай Яхул Сурхайхана маса гузва яни хаинвал айизва.[10]

К1уьк1е ч1ав

[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

XVIII виш йисан кьилерал шиг1а къажар Иран лугьудай гьукуматдиз мусурман лезги агьлу-сунна нух хьараждал эцигиз к1ан хьана, яни чавай къачунар (ясакъ, налуг) къачуз к1ан хьана. Лезгири юкьа гъулгъула хьана, кьил хкажна чӀехи къарагъунар хьунал к1уф ктуна ин к1валахди. Чпин хазина ацӀурун патал къажаршахдин гьукуматди цӀийи къачунар (хьаражар) туькуьрна. Хачпаш эрмли Есаи Хьасан-Джалаляна кхьизва:

«1698—1701-лагьай йисара къачунар чӀехи авунвайтӀани, 1702-лагьай йисуз къачунар ц1ийикъаллай хкажна кӀватӀиз к1анзвай, сад-кьвед йисни алатнач, къажаршахди мухъа мад цӀийи къачунар тун патал гужетзва».[11]

И кӀвалахар т1имил хьиз,1705—1707-лагьай йисара гъезилпаш-шиг1ари Агьлу-сунна тир Лезгийриз гекъи йикь-зулум гуз къарагъна.

Нухан(халкь) рези тахьунвал т1имил-т1имил ч1ехи хьана, кьажарин гьукуматаз гъиле чк1ул гваз гьепIесунрал (кук1унрал) элкъвена. 1707-лагьай йисуз Лезгийрин гъезпашриз (гъезилпаш) гекъи ч1ехи кьилхкажун хьана. Лезгийри Шемахьа — Ширвандин кьилин къала чпин гъилиз къана анин ч1ехид Гьасан-Али метерал эцигна киц хьиз ягъана кьена.[12]

1711 йисуз цӀийикъаллай шиг1а къажар (фарс, перс) ва ц1апаш (гъезилпаш) зулумдиз гекъи Лезгийри к1валахар аквазва кьил хкажна. МуьтӀегьвал акъатна, къарагъунар вири лезги чилерал чкӀана, гьакӀни гъил гуз, Ччардай(Билкъан-Закатала) лезги-ц1ахурар, аварар, Шекидай агьлу-сунна мугъуларни (азербайжанарни) къвезва.

Имамвализ рехъ

[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

И ч1авуз Хьажи Даудан лезгийрин имам ва амир, гьак1ани лезгийрин агьлу-сунна мадрасадин алим ва муфти хьиз кьиле жезва. Адавай сад-садаз чара тир жамаатар санал к1ват1ин алакьзва.

Вичиз ин к1валахда Аллагь патал стхаяр жагъурун патал Хьажи-Дауд Дагъустандиз физва кумек к1анз Аллагь патал санал ягъири галаз к1ук1ун патал. Гьана ада вичин патахъ са кьадар ч1ехибур гъизва, гьабрун къене ЦӀахурай Али-Султан, Хайдакъай Агьмад-хан ва Яхулрикай Сурхай-хан I.

1711-лагьай йисуз Хьажи-Дауда Ширвандин чӀехи къалаяр тир Шабран ва Къала (Къуба) вилаятрин кьилин къала — Хтар (игилан Худат) вичиз гъахчуна[13].

Шиг1а тир Къубадавай Султан-Агьмад-хан ва адан вири мукьва-кьилириз жаза гана яни кьена нух зулумдикай къуьтехна. Са адан гъвечӀи хва Гьусейн-Али-хан чанлаз амукьзва. Зулухъ Хьажи-Дауда, вичин диндин-стхайри к1ват1алри галаз сад хьана, Шемахьа элкъуьрна кьуна вичин гъилиз, амма чӀехи шиг1арин гекъивал хьайивиляй элкъуьрна хтана.

1712-лагьай йисан гатфариз Хьажи-Даудан ва Яхул Сурхай-хан санал мадни Шемахьадиз физва. Шемахадин ч1ехид шиг1а Гьасан-хана вичин був (кьушун, кк1унин к1ват1ал) къана къаладай къецихъ экъечӀна Лезгияр къулухъай чкӀуруз к1ан хьана, амма алакьнач. Къаладиз яргъа тушиз хьайи кӀеви кук1уеа сефеви був (кьушунар) кьиле-кьилди лезгирин кӀаник акатна (руг-руг хьана): персерни къизилбашрин буван (кьушундин) са пад гьа кук1ун чкадлай зверна гаатна, муькуь пад кьена, ибрун ч1ехил Гьасанхан вични кьена. Гаатзавайбурун кьулухъ гьатна Лезгияр Шемахьа къаладин къенез гьахьна.

Шемаха къачуниникай Петр I-дин 1712-лагьай йисан манифестда икӀ кхьенва:

«1712-лагьай йисуз лезгийрин ч1ехид Давуд бег ва яхулрин ч1ехид Сурхай, шахдиз гекъи гъулгъула ктвана гъазват гана, Шемаха къала кьуватдин гъилиз къачуна, гьана зат1ар къачуз гузвай урусарини кьилиз къаз гана абурун 4 миллион рубльдин чпиз гахчуна»[14]. Шемаха къала къачур чӀавуз, лезгияр сефевириз к1ивирнвай чкайрал фад-фад гьепIесунар айидамаз, чпин гъиле авай къала к1ивирин рик1алай алатнвай.

Сефевияр

[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Сефевирин ч1ехибуру чпин патай Лезги мусурманриз гекъи к1валахъар чӀугун патал алакьзвай.

1719-йисан эхирда абурувай Гьажи Давуд кьуна, Дербентдин зиндандиз ктуваз хьана, амма ана хвех хьанач, лезгири адаз гъил гана ам анай зверна. Къажарин къен пад чиз, вичин тежрибадалди ам гьар вичин агалкьунриз критик къимет гуз ва дяведин операцияр кӀевиз хъсан гьазуриз чирнвай. И вакъиадикай XVIII виш йисан урус ц1урургъан П. Буткова кхьизва:

"Сурхаян виликан гъазватра патав гвай лезги ч1ехид Давуд-бег Дербентдин зиндандай звернай"[15].

Гьажи Давудан Сефевириз гекъи тир таблигъатдин вичин нетижа гуз хьана. МуьтӀиь хьайи ч1ехибурук кваз Куьредай, Табасарандай, Самурдай, Цахурдай, Ччарай, Шекидай, ва гьак1ани Бардадай ва маса чкайрай к1ват1алар атана. Шиг1а къажариз гекъи Ширвандин са гьикван ханар акахьна, масал хьиз Къажар Шахдин эмирдалди Кьудкьушан Ибрахьиман мукьва кьелид вири кьенвай, гьамани гьавилай Хьажи Давудан пата хьана. 1720-йисан кьамуг (июнь) вацра Гьажи Давудан кьушунди Шабран элкъуьрна кьуна ва ам ягьуналди (штурмдалди) къачуна. Чиле (июль) вацра Хтар (Худат) къачуна. И агалкьунрилай кьулухъ Гьажи Давуддин патав чпин к1ват1алар гваз Хайдакьан Агьмад-хан ва Яхулдин I Сурхай-хан атана. Пашч (август) вацра абурун сад хьайи кьушунди пуд лагьай сеферда Шемахьа элкъуьрна кьуна, амма ам къачуз абурувай хьанач[16].

Зулаз Гьажи Давудани Яхул Сурхай-хана Бакудин патаз рехъ кьуна. Амма Бакудин кьиле авай ч1ехид Дергагm-К]ули-хана Бакудилай яргъал тушиз авай «Ивидин кӀунтӀ» (Къанлытепе) лугьудай чкадал хьайи кукӀунив абур тхвана:

« XVIII виш йисан 20-йисара сувавириз чпин кьиле авай Давуд-бегани Яхул Сурхай-хана Баку къачуз кӀанзавай, — кхьизва А. Бакиханова, — амма Дергягь-хана абурун кьушунар къаладай зур алцум яргъал авай гъвечӀи суван патав кьуна тхвана. Гьавиляй и чкадиз инсанри гьа и вахтундани Канлытепе лугьузва...
 »

Дербент

[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Зулун кьана (эхирда) Гьажи Давуда вичин к1ват1алрин (кьушунрин) кӀеретӀар, Къалани (Къубани) Цал (Дербент) къачудай кьилигъ (фикир) гваз, кефер патариз ракъурна. Амма инани Гьажи Давудаз агалкьун хьанач. Чуран (Дербентдин) наиб Имамкъули-бега къала хвена ва вири гьужумар кьулухъ чӀугуна. Са шумуд йикъан къене къала къачуз тахьана гьава мекьи хьайила, Гьажи Давуд, кьуьд мукьва хьунни кьилигъна, элкъуьрна к1ват1ал кьулухъ чӀугуна Муьшкуьрдиз хтана.

1720-йисан кьаниз (эхирдиз) сефевирин чӀехивалин кӀаник авай инсанрин ч1ехи пай абруз гекъи хьана. Къажаррин кьушунарни къизилбашар чпин-чпин къалара к1евиз хьана амуктнвай кч1ез къецик акъатиз. Лап кӀевиз Шемахада, Бакуда ва Дербентда к1евна амукьнавай. Вилик хьайи вахтунилай гекъигайла, къарагъунин кьилер тек са кьезил ва акъвазин гьужумралди акъваззавачир, абуру шахдин гьукумдарвал, шиг1ияр ва къизилбашар авай къалаярни хуьрер чпин гъилик хуьз ва чкайра чпин чӀехивалин кӀиникар туькӀуьриз хьана.

Урусар

[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Урусатдин Къавкъазда авай чпин-акъудунар(хийир къучунар) чиз Хьажи Давуда I Пётравай са гаф къачуз к1анзвай. 1721-йисан апрель вацралай Гьажи Давуда са шумудра Астраханагь авай урусрин чӀехибуруз кхьунар кхьена ракъурнвай. Астраханин губернатор А. П. Волынскидин патав гвайди И. В. Кикиназ ракъурай кхьуна, Гьажи Давуда урусрин масагунар айизвайбуруз Лезги чилериз атана кӀуьркӀуьм ва ракь гъиз, чнани аюруз лазим тий йепер ва маса зат1ар гудай патакай чӀална. Яни чи юкьа къачун гун хьурай, квезни хъсан я, чазни.

Амма абрун къилигъ масад тир, Волынскиди вичин патай Гьажи Давудаз кхьена, ада урусрин чӀехивалин кӀаник акатдай кьиле кьилигъ авани лагьана жузуна, ва гьадлай ахпа ада I Пётраз икӀ кхьена:

« Заз аквазвайвал, Давуд-бег (лезги гьукумдар) са кардизни лазим туш, ада заз жаваб гузва хьи, вичин фикир лап гьакъикъатда куь чӀехивализ къуллугъ авун я, амма куьне вичин патав кьушунарни лазим тир кьадардин тупар ракъурун кӀанзава, амма вичи къажараривай къалаяр къахчуда, вичиз лазим тирбур (гьа гьисабдай Дербентни Шемаха) вичиз туна, амайбур куь чӀехивалин к1иник гуда, гьамни Куьр вацӀун а паталай эгечӀна Исфагъандал кьван жеда, им ак1ет1ани адан гъиле садрани жедай туш, гьавиляй вичиз кӀанзава хьи, зегьмет куьн патай хьун, акъудунар (менфят) — вичин...
 »

Урусат гьукуматди Гьажи Давудаз са гъилни ганач.

Ширвандин имам

[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1721-йисан пашч (август) вацран 10-да Гьажи Давуда, Яхул I Сурхай-хан, Ц1ахур Али-Султан, Кьудкъушан Ибрагим, хайдакьар ва маса стха к1ват1алрин кӀеретӀар галаз санал мад Шемахьа вичиз кьуна. Пашч вацран 25-да къала кукӀуналди къачуна.[19].

Зиндандиз къанвай Гусейн-ханан кбил ат1ана хкадаврзва. Вири шиг1ияр чкурзва[20]. Амма хачпаш эрмлияр, чувудар ва масанай атанвай инсанарик(масала инглисар) ктадзвач, ин к1валахъ Есаи Гьасан-Джалаляна ва инглиз чиллер экъвезвай кас Джонас Хенвея хве къазва[21]. Амма хаинвал авуйбур, девлетлу шиг1ар чуьнуьхарна хвей ва чахъ галаз шиг1ири галаз санал кик1ай 300 урус масагунар айизвайбурун кьенин, им Хенвеяна, Къажарчиле авай урусрин илчи С. Аврамова ва Мугъулчиле (Турция) авай урусрин илчи И. И. Неплюеван лугьузва. Кхьени чрара лугьузва хьи[22],:

« Лезгийрилай ва казикумухрилай кьулухъ, абуру 1721-йисан къене авунвай гьужумри урусрин сурсатар (складар) пуч авуна ва тек са савдагар Евреиноваз вири санлай сад виш ва гьадан паталай пудкъад цӀуд агъзур (170 000) рублдин зарар гана...
Джонас Хенвей[23].
 »

Урус масагунар айизвайбурун гъилей девлетар хчун патал гзаф масак1авилер ава, масала: чӀехи пай алимри им 1721-йисуз хьайи кар я лугьузва; амма бязибуру, гьа вахтунда амукьнавай Ф. И. Соймонова[24], XVIII виш йисан тарихчи И. И. Голикова[25], гьакӀни XIX виш йисан тарихчи Аббас-Кули-ага Бакиханова[26] ва П. Г. Буткова[27] урус масагунарайизвайд 1712-йисуз Шемаха къачур вахтунда чуьнуьх авуна лугьузва. Шемаха кьуникъай тир хабар Сефевидрин кьилин шегьер тир Исфахандал агакьна. Амма Шах Солтан Гьусейна, элдин къарагъунар гегьенш жезвай, гьукумдин ва кьатӀундин упадкадин (аватунин) вахтунда, са кӀеви кхьуни кьабулиз хьанач. Есаи Гьасан-Джалаляна малумзава:

« ...Гянджадин ва Еревандин гьукумдарри и кардикай шахдиз малум авуна, гекъивал гана, а чпи вири кьушунар гваз Куьр вацӀун къерехда авай агванрин шегьер Партавдиз атана. Ана Еревандин хан вири районрин гьукумдаррини кваз, Гянджадин хан вири девлетлуйрини кваз ва амайбур лап гзаф кьушунралди — 30 000 касдал кьван кӀватӀ хьана. Амма пачагьдин (шахдин) патай кьушунар ва са куьмекни атанач, вучитуькӀни ам Кандагардин чилерал алай кукӀунрив лап алахънавай ва машгъул тир. Ада тек са гафаралди ва кагъазралди абуруз жедай вири серенжамар кьабул ая лагьана эмирзавачир...
Есаи Гасан-Джалалян
 »

1721-йисан зулдиз Гьажи Давуда Еревандин ва Гянджадин беглербегрин 30 агъзур авай кьушунар Куьр вацӀалай элячӀдай чкадал лап кӀаник кутуна[28]:

« ...тежриба авай гъуьрчехъанар хьиз, секиндиз ва ванциз хьуниз атана, а чӀехи вацӀун а патан къерехдал кӀватӀ хьана ва са йифиз гьакӀ секиндиз а патан къерехдиз элячӀна... Абур (къажарар) т1имил-т1имил гьазур жедалди, ибру (лезгияр), абурал гьужумна, абур лап кӀаник кутуна, абурухъ галтугна, Къарабагъдин суварин кӀаник авай Трду ва Хачен вацӀарин дередиз кьван зверна. ИкӀ, къажарар лап уях хьана ва чпин умудрив алцур хьана, амма лезгияр, абрувай вири девлетар ва сурсатар хчуна, шадвал гваз чпин патариз хтана. Им 1170 (1721)-йисан зулдиз хьайи кар я...
Есаи Гасан-Джалалян
 »

И агалкьунилай кьулухъ Гьажи Давуда Кавказдин Албаниядин дегь кьилин шегьер тир Барда (Партав) къачуна. Урусаидин патай са куьмекни тагваз, Гьажи Давуда I Сурхай Яхулдин Хан галаз санал, Крымдин хандин куьмекдалди Турциядин султан галаз кагъазар кхьинин кӀвалахар эгечӀна[29][30]. 1721-йисан мара (сентябрь) вацра Волынскиди I Пётраз икӀ кхьена:

« ...виридалайни лап кӀевиз кичӀезва ва кьилигъзва (фикирзава) хьи, абуру (Гьажи Давудани Султан Сурхай-хана), лап гьакъикъатда Турциядин чӀехивал кӀанида, заз аквазвайвал, абуруз и кар авун патал дуьз себеб ава...
 »

Урусрин пачагьди Неплюеваз султандивай Гьажи Давуда[31] вичин чӀехивалин кӀаник татун кӀан ая лагьана эмир гана. I Пётра канцлер Г. И. Головкиназ кхьенвай кагъатдай:

« Ч1ехи тир канцлер! И вахтунда чаз Гребнидай Волынскидин кхьун атана, адаз Шемахадай лап дуьз хабар хьанва хьи, кьилхкажунин кьиле авай ч1ехид имам Давуд-бега Турциядин султандин патав кхьун ракъурнава, вич адан чӀехивалин кӀаник кьун патал. Квев куриер Истамбулдиз илчидин патав ракъурун лазим я, ана ада султандив ам вичин кӀаник татун лагьана фикир эциг ая, ада чаз гьикьван зарар ганатӀа малум авуна. 1722-йисан эвелни кьвед (февраль) вацран 22-да. Пётр
 »

1722-йисан нава (апрель) вацран 21-да Истамбулда авай урусрин илчи Неплюев ЧӀехи везир Ибрагим-пашадин патав атана ва адаз лагьана хьи, къарагънавай лезгийри Шемахада урус савдагаррал гьужумна ва абур пуч авуна, гьавиляй Урусиядин пачагьди шахдивай и кар патал жаваб кӀанзава. ЧӀехи везиради лагьана хьи, гьакъикъатда къарагънавайбуру Турциядин патав куьмек кӀан я лагьана кагъат ракъурнавай. Амма урус илчидин гафариз жаваб яз, ада икӀ лагьана умуд гана:

« ...куь пачагьдиз вири жаваб ва зарардин пулар агакьдалди, чуна абур хуьдач...
Ибрагим-паша[34].
 »

1722-йисан гатфариз Гьажи Давуда Гянджа элкъуьрна кьуна. Шегьердиз куьмек гун патал Урусиядин куьмек гвай Картлидин пачагь Вахтанг VI кьушунар гваз атана. И кар чизмаз, Гьажи Давуда Вахтанг VI-дин кьушунрихъ галаз кукӀуникай вич хуьна ва цӀикьвед лагьай йикъа Гянджа элкъуьрна кьун кьулухъ чӀугуна. Вахтанг VI адан кьулухъ галтугнач, гьатта шахдин патай Гьажи Давудан гьукуматдин кьилин шегьер хьанвай Шемахадиз гьужум ая лагьана са шумуд сеферда эмирар атанватӀани[35][36][37][38].

1722-йисан тӀул (май) вацран 30-да, 17 йикъан къене элкъуьрна кьунуьлай кьулухъ, Гьажи Давудани Кайтагдин Ахмед-хана Ардебиль къачуна [39][40][41][42][43][44].

Октябрь вацра Гьажи Давуда, Яхулрин I Сурхай-хана ва Хайдакьдин Агьмад-хана са гьафтедин къене Дербент элкъуьрна кьуна [45][46][47].

Гьажи Давуд виридалайни чӀехи имам яз Ширвандин, Шекидин, Лезгистандин ва Дагъустандин чилерал чӀехивал хвенва [48][49][50].

Сурхай-хан ва хаинвалар

[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Ширванда ва Шекида гьукум гьализ кIанзавай хаин Яхул Сурхай-хан I-а, Таркидин Адиль-Гиреян кумекдалди, 1722-й йисан 12-лагьай декабрдилай Урусатдихъ галаз рахунар айизва[51][52][53][54]. 1723-й йисуз ам Гьажи Давудахъ галаз дяведал экъечIна, Лезги чилерал чапхунар ийиз хьана[55].

1722-1723-й йисарин эхирда, Гьажи Давудан алахъунралди арадал атанвай Лезги имамрин Сефевириз гекъи садвал, сад-садахъ галаз чIах хьана (чукIуна). ЧIехи имамрикай тек са ЦIахурдин Али-Султана гъил гузва. Коалиция чукIунин шартIара Гьажи Давуда маса имамрин вичин патаг чIугваз алахъзавай, бязи вахтинда кичIерар гунив ва чапхунрив эгечIиз. Масала, урус кьушунриз гекъи экъечIун патал рази тахьайвиляй, 1722 ва 1723-й йисара араб тир Табасарандин майсум ва адан резиденция тир Хучни хуьр чукIурна.[56][57].

Эхир

[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1723-йисан тӀул (май) вацра Гьажи Давуд Туьркиедин султанди Гянджадиз веревирдриз (кӀвалахрикай кагъазар тухуз) эверна. Гьажи Давуда и эверун кьабулна ва вичин хзанни — кьуд гадани кьве стхани кваз — ва вичин мукьва инсанар галаз анай атана. Амма вичин кьилдин гьукум тухунин фикирри ва чӀехибурув муьтӀиь тахьуни Туьркиедин пачагьар лап кичӀе авуна. Гьавиляй ам Гянджадиз атайла, зинданда туваз хьана, а октябрь вацран 5-да вичин хзанни мукьва инсанар галаз санал Туьркиедиз гьаладна. Сифтегьан вахтунда ам Родос[58][59], вацӀал яргъал гьукумдиз ракъурна, анай кьулухъ Гелиболудиз[60] ракъурна. Маса кхьинра малумзавайвал, Гьажи Давуд Кипр вацӀал яргъал гьукумдиз ракъурнавай. Ам 1735—1736-йисарин патав кьена.

Баянар

[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]
  1. ↑ Аббас-Кули-Ага Бакиханов. Гюлистан-и Ирам.
  2. ↑ Гербер И. Г. Описание стран и народов вдоль западного берега Каспийского моря // История, география и этнография Дагестана ХVIII-XIX вв. Архивные материалы. М.: Изд. вост. лит-ры, 1958.
  3. ↑ История лезгин XVI -XVII вв. alpan365.ru.
  4. ↑ Гаджиев В. Г. Дагестан в первой трети XVIII века // История Дагестана / Отв. ред. В. Г. Гаджиев. — М.: Наука, 1967. — Т. I. — С. 342. — 433 с.
  5. ↑ .مركز اسناد و تاريخ ديپلماسى. جهان ايرانى و توران مجموعه مقالات ISBN 9789643611354, 9643611353. — С. 108.
    « داود لزگی مشکوری »
  6. ↑ Магомедов, 2013, 30 чар
  7. ↑ Ф. М. Алиев. Антииранское выступление и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII века. — Академия наук Азербайджанской ССР. Баку, 1975. — С. 22.
  8. ↑ Гаджиев В. Г. Дагестан в первой трети XVIII века // История Дагестана / Отв. ред. В. Г. Гаджиев. — М.: Наука, 1967. — Т. I. — С. 342. — 433 с.
  9. ↑ А.А. Бутаев. Народно-освободительное движение на Восточном Кавказе под руководством Хаджи-Давуда Мюшкюр-ского: первая треть XVIII века. — Махачкала: Мавел, 2006. — С. 127. «Судя по источникам и другим материалам, Хаджи-Давуд был достаточно образованным для своего времени человеком, владевшим, кроме своего родного лезгинского, также и тюркским, арабским и персидским языками»
  10. ↑ Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.37.
  11. ↑ Есаи Асан Джалалян. Краткая история страны Албанской (1702-1722 гг.). Баку: Элм. 1989.
  12. ↑ Письма и донесения иезуитов о России. СПб., 1904. С. 106
  13. ↑ Н.А Магомедов. Взаимоотношения народов Южного Дагестана и Азербайджана в XVIII - первой половине XIX в экономический, политический и культурный аспекты. — Махачкала: Эпоха, 2004. — С. 199. — 63 с.
  14. ↑ Исторический очерк Кавказских войн от их начала до присоединения Грузии.
  15. ↑ П.Г. Бутков. Материалы для новой истории Кавказа, с 1722 по 1893 год. Санкт-Петербург: Типография Императорской академии наук, 1869. — С.8..
  16. ↑ ЗУБОВ П. П. КАРТИНА КАВКАЗСКОГО КРАЯ ПРИНАДЛЕЖАЩЕГО РОССИИ И СОПРЕДЕЛЬНЫХ ОНОМУ ЗЕМЕЛЬ; ЧАСТЬ IV. 1835..
  17. ↑ Агаян Ц. П. А. Бакиханов. — Шаблон:Б.: Издательство АН Азербайджанской ССР, 1948. — С. 28.
  18. ↑ Соловьёв С.М. История России. Кн.IX. Т.17-18. С.362
  19. ↑ Абдулгалимов А.Р. СОЮЗНИКИ И СПОДВИЖНИКИ ХАДЖИ – ДАВУДА // ВЕСТНИК СОЦИАЛЬНО-ПЕДАГОГИЧЕСКОГО ИНСТИТУТА. — 2017. — № 2 (22). — С. 41.
  20. ↑ История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века / Под ред. Струве В. В.. — Л.: Издательство Ленинградского университета, 1958. — С. 310.
  21. ↑ Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.33.
  22. ↑ Соловьёв С. М. История России. Кн. IX. Т.18. С.381
  23. ↑ К.Ф. Валишевский. Петр Великий. Директмедия, 2016. — С. 402. ISBN 9785447569280, 5447569281.
  24. ↑ Соймонов Ф. И. Описание Каспийского моря и чиненых на оном российских завоеваний, яко часть истории Государя императора Петра Великаго // Ежемесячные сочинения об ученых делах. СПб., 1763, январь. С.31.
  25. ↑ Голиков И. И. Деяния Петра Великого, мудрого преобразователя России, собранные из достоверных источников, расположенных по годам. В 6 т. М., 1838. Т.6. С.37-38.
  26. ↑ Аббас-Кули-Ага Бакиханов. Гюлистан-и Ирам
  27. ↑ Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год. СПб.: Тип. Императорской АН, 1869. Ч. 1.
  28. ↑ Тамай А. Восстание 1711—1722 гг. в Азербайджане // Учёные записки Института истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. Махачкала, 1957. Т.3. С.87-88.
  29. ↑ РГАДА. Ф. Кабинет Петра I. Отд.1. Кн.54. Л.667.
  30. ↑ АВПРИ. Ф.89: Сношения России с Турцией. 1722. Д.6. Ч.1. Л.30.
  31. ↑ АВПРИ. Ф.89: Сношения России с Турцией. 1722. Д.16. Л.2-3.
  32. ↑ АВПРИ.Ф.89:Сношения России с Турцией.1722.Д.4.
  33. ↑ Тер-Авакимова С. А. Армяно-русские отношения в период подготовки Персидского похода. Ереван: Изд. АН Арм. ССР. 1980. С.64.
  34. ↑ Соловьёв С. М. История России. Кн.IX. Т.17-18. С.381.
  35. ↑ Ризванов З. Д., Ризванов Р. З. История лезгин. С.20.
  36. ↑ Левиатов В. Н. Очерки из истории Азербайджана в XVIII в. Баку: Изд. АН Аз. ССР. 1948. С.74.
  37. ↑ Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.35.
  38. ↑ Маркова О. П. Россия, Закавказье и международные отношения в XVIII в. М.: Наука, 1966. С.104.
  39. ↑ Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год. СПб.: Тип. Императорской АН, 1869. Ч. 1.
  40. ↑ «Каиме» Бедреддинзаде Али-бея // Известия АН Аз. ССР. Серия: История, философия, право. Баку,1988.№ 3. С.39.
  41. ↑ Из донесения лейтенанта А. И. Лопухина Петру I от 31 июля 1722 г. // Русско-дагестанские отношения в XVIII — начале XIX вв.: Сб. док. / Сост. В. Г. Гаджиев, Д-М. С. Габиев, Н. А. Магомедов, Ф. З. Феодаева, Р. С. Шихсаидова. М.: Наука, 1988. С.34.
  42. ↑ пер. А. Р. Шихсаидова: О борьбе дагестанцев против иранских завоевателей // Дагестанские исторические сочинения  (урус). М: Наука (1993).
  43. ↑ Муртазаев А.О. Кайтаг в VIII - первой половине XIX в. (Исследование политической истории и роли в системе политических структур Северо-Восточного Кавказа) / Б.Г. Алиев. — Махачкала: ИИАЭ ДНЦ РАН, 2015. — С. 295—302. — 490 с.
  44. ↑ Шихсаидов А.Р., Айтберов Т.М., Оразаев Г.М.-Р. Дагестанские исторические сочинения. — Москва: Издательская фирма «Восточная литература», 1993. — С. 198. — 302 с.
  45. ↑ «Лист» — перевод дербентского наиба к Петру I. 21 октября 1722 г. // РФ ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.1. Оп.1. Д.59. Л.175.
  46. ↑ Рамазанов X. X., Шихсаидов А. Р. Очерки истории Южного Дагестана. Махачкала: Институт истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. 1964. С.97.
  47. ↑ Русско-дагестанские отношения XVII — первой четверти XVIII вв. С.277.
  48. ↑ Гаджиев В. Г. Роль России в истории Дагестана. М.: Наука, 1965. С.62
  49. ↑ Н. А. Сотавов. Крах «Грозы Вселенной» в Дагестане.
  50. ↑ Б. Б. Ханарсланова. Дагестан и Ширван в русско-иранских, русско-турецких и ирано-турецких отношениях в период вхождения в состав России (1722—1735).
  51. ↑ РФ ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.1. Оп.1. Д.387. Л.32.
  52. ↑ АВПРИ. Ф.77: Сношения России с Персией. 1723. Д.1. Л.123.
  53. ↑ Русско-дагестанские отношения XVII — первой четверти XVIII вв. С.273-274.
  54. ↑ Сотавов Н. А. Северный Кавказ в русско-иранских и русско-турецких отношениях в XVIII в. М.: Наука, 1991. С. 65.
  55. ↑ Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.37.
  56. ↑ РГАДА. Ф.: Коллегия иностранных дел. Сношения России с Персией. 1722. Д.23. Гл.2.
  57. ↑ Рамазанов X. X., Шихсаидов А. Р. Очерки истории Южного Дагестана. Махачкала: Институт истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. 1964. С.175.
  58. ↑ Prof. Dr. Orhan Kiliç, Zeynep Kurt 13 Numarali Ve 1727–1730 Tarihli Mühimme Zeyli Defteri (Değerlendirme- Transkripsiyon- Dizin). Yüksek Lisans Tezi. Danişman Hazirlayan (тур.) // Danişman Hazirlayan. — 2005. — С. 24—223.
  59. ↑ Uğur Ünen XVIII. Yüzyilda Osmanli İdaresinde Rodos Adasi (neh/) // Aydin. — 2013. — С. 68–69.
  60. ↑ Gelbolu‘da vefat etmiş olması muhtemeldir.

ЭлячӀунар

[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]
Чешне "https://lez.wikipedia.org/w/index.php?title=Гьажи_Дауд&oldid=99135" я