Испания

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Испания
Испаниядин Паччахвал
исп. Reino de España
Испаниядин пайдах Испаниядин герб
Пайдах Герб
EU-Spain.svg
Гимн: Marcha Real
Кьилин шегьер: Мадрид
Шегьерар: Мадрид, Барселона, Валенсия, Севилья
Аслутуширвал: 1469 йис
ЧӀал: кастилиядин
каталан
баск
галисиядин
Идара авунин тегьер: Конституциядин монархия
Кьил: Филип VІ
Мариано Рахой (премьер-министр)
Майдан: 504 782 км² (51-лагьай)
 · Цин ччилин %: 1,04
Агьалияр: 46 162 024 ксар. (27-лагьай)
 · Агьалийрин къалинвал: 91,45 ксар./км²
Пул: евро
КъВБ: 1622 млрд. $ (9-лагьай)
 · АСКА КъВБ: 35557 $
ИПВИ: 0,878 (23-лагьай)
Домен: .es, .eu
Телефондин код: +34
Сятдин чӀул: +1 / +2

Испания (исп., гал. España, кат. Espanya, баск Espainia, окс. Espanha), официал тӀвар — Испаниядин Королвал (исп., гал. Reino de España, кат. Regne d’Espanya, баск Espainiako Erresuma, окс. Reialme d’Espanha) — Европадин кьиблединни рагъакӀидай пата ва са пай Африкада авай аслу тушир гьукумат я.

Испанияди Пиреней зуростровдин чилерикай чӀехи пай (80 %), Канар ва Балеар островар кьунва. Вири санал гьисабайтӀа (Африкадин къерехдал алай чӀехи тушир Испаниядин суверенитет авай чилер — Сеутани Мелилья шегьерар кваз) уьлкведин майдан 504 782 км² я, и къалурзавай лишандал гьалтайла Европада Испания кьудлагьайди я (Урусатдин, Украинадинни Франциядин гуьгъуьна).

Испанияди агъадихъ галай гьукуматрихъ галаз са сергьятра ава:

  1. Португалиядихъ галаз Пиреней зуруостровдин рагъакӀидай пата;
  2. Британиядин гъилик квай Гибралтардихъ галаз Пиреней зуруостровдин кьибле пата;
  3. Кеферпатан Африкада Мароккодихъ галаз (зуранклавар Сеута, Мелилья ва Пеньон-де-Велес-де-ла-Гомера);
  4. Франциядихъни и Андоррадихъ галаз кефер пата.

Кефердинни-рагъакӀидай патарихъай ам Атлантик океанди кьунва, кьиблединни-рагъэкъечӀдай патарихъай — Аравилин гьуьлуь.

Испаниядин чилин винел патан юкьван гьалдин кьакьанвал 650 метр гьуьлуьн дережадилай виниз я, Европада авай гьукуматрикай виридалайни сувганди (дагълух) я.

Уьлкве 17 автономиядин жемятдизни 2 автономиядин шегьердиз чара ийизва. Кьилин шегьер — Мадрид.

ТӀвар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Дамана Испаниядиз тӀвар гана

España (ва адалай аладайбурун) лугьудай тӀварцӀин этимология гьуьжет алай месэла я. Ибериядин дегь чӀаван римдин тӀвар, Hispania, мумкин Hesperia терминдикай арадал акъатна, римвийри акӀ Испаниядиз къешенгдаказ лугьузвай тир. Вич Hesperia грек Εσπερία гафуникай аладайди я, яни «рагъакӀидай патан уьлкве» (акӀ грекри Италиядиз лугьузвай тир). Римвийри и тӀвар Испаниядиз ганва, вучиз лагьайтӀа ам Италиядилайни пара рагъакӀидай патахъ ала.[1]

Маса версиядив кьурвал, «Испания» тӀвар финикиядин I-Shapan-im («даманрин къерех») гафунилай аладайди я. Римвийри ам вири Пиреней зуростров къейд авун патал паравилин кьадарда (Hispaniae) кӀвалахарзавай тир.[2][3]

Баскрин этимологиядив килигайвал, тӀвар Ezpanna гафунилай аладайди я (яни «къерех, сергьят», вучиз лагьайтӀа Іспания Европадин кьибледин къерех я).[1]

Гуманист Антонио де Небрихади вичин версия теклифарнава. Адан фикирдив кьурвал, тӀвар ибериядин Hispalis гафунилай аладайди (яни «рагъакӀидай патан дуьньядин шегьер»). Хесус Луис Кунчиллосдин фикирдалди, span дувул финикиядин «spy» гафунилай аладайди я («металлар гатун» лагьай чӀал я). АкӀ хьайила i-spn-ya «металлар гатазвай чил» лагьай чӀал я[4].

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Испания чӀехи пай сувавилин гьукумат я. Адан гьеч пай кьазва Месета сувандуьзенди, гьуьлелай 660 метр винихъ алай. Испаниядин кефер пата ава Кантабрия суваяр.

Ада хуьзва гьукуматдин къене патар гьуьлуьн гьавайрикай. Испаниядин чӀехи пай 700 метрдилай винихъ гала, и кардай ада Европада кьведлагьай чка кьазва Швейцариядилай кьулухъ.

Испаниядин кьибле пата ава Андалусия дуьзен. Гьукуматдин кьулай физва адан виридалайни чӀехини яргъи вацӀ Тахо. Мадрид Европадин виридалайни кьакьан кьилин шегьер я.

Накьвар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Испаниядин кефердинни рагъакӀидай пата гьуьлуьн мукьув гвай кьулувилерал ва суваррин гар къвезавай патахъай рагъул-хъипи накьвар чкӀанва. Уьлкведин къенен чилер — ЦӀуру ва ЦӀийи Кастилия, Ибериядин сувар ва Арагон плато — шуьтруь накьваралди тафаватлу жезва; киреждин къванер бул авай мукьарра (чкайра) терра роса гьалтзава — элювиал тир накьв. Виридалайни кьурай тамар авачир мукьарра тӀимил гуж авай карбонатдин рагъулни шуьтруь накьвар чкӀанва, гьакӀни инлай-анлай рельефдин депрессийра шуьрекатар гьалтзава. Мурсиядин ариддин ландшафтра рагъул накьвар чкӀанва. Абурук гипсарни уьцӀуьвал квач, чилиз яд гайитӀа абуру емишрин ва маса магьсуларин чӀехи гъалаяр (бегьерар) гузва. Кьул хьтин дегь чӀаван аллювиал тир кьулувилеррал барросрин залан чеб квай накьвар чара жезва, дуьгуь расун патал абур лап виже къведайбур я.

Кьиспес[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Чи эра эгечӀ тавунмаз къенин Испаниядин чилер Дегь Римдик квай. А гьукумат цкӀир хьайила Испанияда акъвазна вестготорин къуват. 8-лагьай вишйиса Испания кьуна арабри. А чӀавуз абуру Кордовадин эмиратдик кьил кутуна. СакӀус чӀавунилай чилин ватанэгьлийри эгечӀна Реконкиста. Италрини французри абуруз куьмекзавай. Къвез-къведайдивай Кордовадин эмиратдин чилер гъвечӀи жез хьана, ватанэгьлийри чпин чил абурувай гахкъуд ийиз.

Вад паччахвал авай — Кастилия, Арагон, Леон, Португалияни Наварра. Абуру сад хьана арабриз женг гузвай чилер кьулухъ къачудайвал. ГьакӀ хьана 1492-лагьай йиса Кастилияни Арагон кӀватӀ хьана къачуна арабрин эхиримжи къеле Гранада. Арабрин къуват Пиренейра куьтягь хьана. Гьа чӀавуна испанри эгечӀна чпиз колонийрин империя эцигиз.

1650-й йисан Кьиблепатан Америкада авай Испаниядин колонияр: 1 — Панама. 2 — Санта-Фе-де-Богота, 3 — Кито, 4 — Лима, 5 — Ла-Плата де Лос-Шаркас, 6 — Чили.

Экономика[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Испания дуьньяда авай 9-лагьай гьукумат я экономикадай. Гьамиша ина ксари хуьруьн кӀвалахар ийизвай. Индустрия ина хказ жез хьана Дуьньядин Кьведлагьай дяве куьтягь хьайила. Франкодин режим, Гитлераз куьмек гайи, ина амукьнавайвили, гьукумат кӀеви хьана амай дуьньядикай. 1950-лагьай йисарин юкьва Испаниядин индустрияди пара пул гуз хьана хуьруьн кӀвалахрилай. 1964-лагьай йиса эгечӀна экрномикадин дегишвилер, абур кьабул авурла халкьдин уьмуьрдин гьал авайлилай пара хъсан хьана. 1960-лагьай йисара Испаниядин экономика Япониядиндилай кьулухъ виридалайни фад къуватлу жедайди хьана.

Машиностроениени металлургия 50 %дал маса гьукуматрин идарайрик гав Испанияда. Импорт 190 млрд евро я, экспорт 135 млрд евро. Пара пул къвезва гьукуматдиз туризмдивай. Месала, 2004-лагьай йиса Испаниядиз 53 млн кас атана, абуру гъана пул 35 млрд евро. Туризмдин чарадик ква 1,5 миллион кас Испанияда[5]. Вири дуьньядиз чида ихьтин ял ядай чкаяр: Барселона, Мадрид, Валенсия, Канарар, Ибица, Балеарар.


Административ паюн[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Испаниядин административ паюн Конституциядини алай чӀаван къанунри къайдада тазва. Испания — кьакьан дережадин децентрализация квай унитар гьукумат я.[6]. Баскрин Чилизни[7] Каталуниядиз[8] «гьяркьуь» автономияр ава.

Испаниядин асул административни чилин тек автономиядин жемят (исп. comunidad autónoma, бязи чӀавара абуруз автономиядин вилаят (урус. автономная область) лугьузава).

Алай чӀавуз административни чилин патахъай Испания 50 провинциядиз чара жезва, абур 17 автономиядин жемятдик акатзава.

ГьакӀни Испаниядик Африкада авай 2 автономиядин шегьер (исп.ciudades autónomas) — Сеута, Мелилья ва Испаниядин суверенитет авай чилер акатзава.

Автономиядин вилаятарни провинцияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Испаниядин автономиядин вилаятар
Испаниядин провинцияр
Испаниядин агьалийрин къалинвал (2008).
Испаниядин мегаполисар.
Испаниядин чӀалар
     Кастилиядин (Испан)      Каталан, официал      Баск, официал      Галисиядин, официал      Астуриядин, официал тушир      Арагон, официал тушир      Аран, официал (Окситан чIалан нугъат)
Пайдах Регион Административ юкь Агьалияр, кас
(2011 йис)
Майдан,
км²
Провинцияр
1 Flag of Andalucía.svg Андалусия
(исп. Andalucía)
Севилья 8 424 102 87 268 Альмерия, Кадис
Кордова, Гранада
Уэльва, Хаэн
Малага, Севилья
2 Flag of Aragon.svg Арагон
(исп. Aragón)
Сарагоса 1 346 293 47 719 Сарагоса
Уэска
Теруэль
3 Flag of Asturias.svg Астурия
(исп. Principado de Asturias)
Овьедо 1 081 487 10 604
4 Flag of the Basque Country.svg Баскдин Уьлкве
(исп. País Vasco
баск. Euskadi)
Витория 2 184 606 7 234 Алава
Бискайя
Гипускоа
5 Flag of the Balearic Islands.svg Балеар островар
(исп. Islas Baleares, кат. Illes Balears)
Пальма-де-Мальорка 1 113 114 4 992
6 Flag of the Valencian Community (2x3).svg Валенсия
(исп. Comunidad Valenciana)
Валенсия 5 117 190 23 255 Аликанте (Алакан)
Валенсия
Кастельон
7 Flag of Galicia.svg Галисия
(исп. Galicia, галис. Galiza)
Сантьяго-де-Компостела 2 795 422 29 574 Ла-Корунья
Оренсе
Понтеведра
Луго
8 Flag of the Canary Islands.svg Канар островар (исп. Islas Canarias) Лас-Пальмас-де-Гран-Канария,
Санта-Крус-де-Тенерифе
7 447 2 126 769
9 Flag of Cantabria.svg Кантабрия
(исп. Cantabria)
Сантандер 5 321 593 121
10 Bandera Castilla-La Mancha.svg Кастилия — Ла-Манча
(исп. Castilla-La Mancha)
Толедо 79 463 2 115 334 Альбасете, Сьюдад-Реаль
Куэнка, Толедо
Гвадалахара
11 Flag of Castilla y León.svg Кастилия и Леон
(исп. Castilla y León)
Вальядолид 94 223 2 558 463 Авила, Бургос
Леон, Паленсия
Саламанка, Сеговия
Сория, Вальядолид
Самора
12 Flag of Catalonia.svg Каталуния
(исп. Cataluña
кат. Catalunya)
Барселона 32 114 7 539 618 Барселона
Таррагона
Льейда, Жирона
13 Flag of the Community of Madrid.svg Мадрид
(исп. Madrid)
Мадрид 8 028 6 489 680 Мадрид
14 Flag of the Region of Murcia.svg Мурсия
(исп. Región de Murcia)
Мурсия 11 313 1 470 069 Мурсия
15 Bandera de Navarra.svg Наварра
(исп. Navarra
баск. Nafarroa)
Памплона 10 391 642 051 Наварра
16 Flag of La Rioja (with coat of arms).svg Риоха
(исп. La Rioja)
Логроньо 5 045 322 955 Риоха
17 Flag of Extremadura (with coat of arms).svg Эстремадура
(исп. Extremadura)
Мерида 41 634 1 109 367 Бадахос
Касерес

Шегьерар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Чка Шегьер Агьалияр (2005) Агьалияр (2011)[9] Автономдин шериквал
1 Мадрид Madrid 3 155 359 ↑ 3 265 038 Мадрид
2 Барселона Barcelona 1 593 075 ↑ 1 615 448 Каталония
3 Валенсия Valencia 796 549 ↑ 798 033 Валенсия
4 Севилья Sevilla 704 154 ↓ 703 021 Андалусия
5 Сарагоса Zaragoza 647 373 ↑ 674 725 Арагон
6 Малага Málaga 558 287 ↑ 568 030 Андалусия
7 Мурсия Murcia 409 810 ↑ 442 203 Мурсия
8 Пальма-де-Майорка Palma 375 773 ↑ 405 318 Балеар островар
9 Лас-Пальмас-де-Гран-Канария Las Palmas de Gran Canaria 378 628 ↑ 383 343 Канар островар
10 Бильбао Bilbao 353 173 ↓ 352 700 Баскдин Уьлкве

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шегьердин агьалияр — 76 % я. Агьалийрин къалинвал — 79,7 кас/км² я.

Кастилиядин (испан) чӀал вири Испания тирвал официал чӀал я.

Амма са бязи автономиядин вилаятра чпин официал чӀаларни ава, абурун статус кастилиядин чӀалаз барабар я:

71%-дилай пара — католикар, 25 % — атеистар, 2 % — мусурманар, 1 % — иудеяр. АкӀ ятӀани, Испаниядин вири агьалийрикай 67%-ди са жинс авай никягьар официал регистрациядикай фикирдин пад хвена. 2005-лагьай йисан чиле вацралай инихъ уьлкведа са жинс авай никягьар ашкара гьалдиз акъуддай ва са жинс авай жуьтриз аялар хвавиле кьабулдай ихтияр гудай къанун акъатна.

Уьлкведин сергьятрин къеце пата 2,7 млн-дилай пара испанар яшамишзава, гьабурукай 1,7 млн кас Кеферпатан Американи Кьиблепатан Америкадин уьлквейра, РагъакIидайпатан Европада 1 млн пара кас (асул гьисабдалди Франциядани Германияда).

Йис[10] 1 500 1000 1300 1500 1800 1900 1932 1959 1977 2009
Агьалийрин
сан-гьисаб
млн кас
6,5 4,5 6 11,3 6,2 11,55 18,6 24,1 29,9 36,2 45,97

[11].

Испаниядин агьалийрин сан-гьисабдин динамика

Вертикал тир гиг — агьалийрин сан-гьисаб (агъзур кас) къалурзава, горизонтал тир гиг — йисар (Иса пайгъамбар хайидалай кьулухъ). ЦӀарцӀин винелай агьалийрин сан-гьисаб (миллион кас) къалурзавай цифра ала. ЦӀийи чӀавал кьван вири Иберия зуростровдин агьалияр гьисабдик кутазава, 1500 йисалай инихъ — Португалиядин агьалияр квачиз. Виликан цифраяр (цӀийи чӀавал кьван) тахминан тирбур, абуру анжах агьалийрин сан-гьисаб чӀехи хьун ва гъвечӀи хьун къалурзава. XVI ва XVII виш йисарин къалурзавай лишанар — тарихдин документра къалурзавай малуматрин (кутугай макъаладиз килиг ая) юкьван гьалдинбур я. XVIII виш йисан къалурзавай лишанар — vecindario de Campoflorido (садлагьай Испаниядин агьалияр сиягьдиз къачун) малуматрал диб кьазава. 1857 йисалай инихъ ганвай къалурзавай лишанар — Миллетдин статистикадин университетди ганвай малуматар.


Фауна[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Магърибдин макак
Египетдин мангуст
Ибериядин кьун

Испаниядин гьайванрин дуьньяди гьяркьуь жуьреба-жуьревал къалурзава. Уьлкве алай мукьан (чкадин) гъиляй (Пиреней зуростровди Атлантик океандинни Аравилин гьуьлуьн ва Африкадинни Европадин арада мукь кьунва) ина яшамишдай мукьарин, биотоприн, климатдин чӀехи жуьреба-жуьревал ава. Испаниядин фауна юкьван-европадинни африкадин жуьрейрикай ибарат я.

Гибралтардин рагал тек сад тир Европада гьакӀ тӀебиидаказ яшамишзавай маймун ава — магот тахьайтӀа магърибдин макак.

Саламанкани Севилья шегьеррин патав авай фермайра корридадин патал яцар хуьзава.

Ина агъадихъ ганвай гьайванрин жуьреяр гьалтзава: цуцIулар, север, бацӀар, генеттаяр, египетдин мангустар, къуьрер, кротар, тамун кацер, сикIер, миргер, машахар.

ГьакӀни Испанияда ихьтин некхъвадайбур яшамизава: пиренейрин кьунарни миргер анжах суварра гьалтзава; яру миргел спортунин патахъай гъуьрч ийизава; тамун вакӀар (пара чкайра гьалтзава); косуля; маралар (Эстремадурада (чуьллер) ва Толерода (сувар) яшамишзава); сернаяр (Кантабриядин суварра гьалтзава, Испаниядин рагъэкъечӀдай пата).

Йиртижияр: сев; бацӀ; машах; сикI; египетдин мангуст; вивверадин кац; куница; генетта; муьньгъ; ласка, выдра ва мсб.

Саралай ийизвайбур: къуьр; вагьши кроликар; цуцIул; соня; кьифер; полевкаяр; кIужур (дикообраз) ва мсб.

Гьашаратар недайбур: кротар; гьакIан кьуьгъуьр, алжирдин кьуьгъуьр; выхухольдин чкадин жуьре; землеройкадин са шумуд жуьре ва мсб.

Кьаркьулуврин 20-далай пара жуьре яшамищзава.

Рептилийрикай ина агъадихъ галай жуьрер ава: гъуьлягъар (аравилин гьуьлуьн ва испаниядин гадюкаяр); хъалхъас хъиперхамелеонар; пара чурчулар ва мсб..

Гьашаратар: Африкадиз адет тир пепеяр, чIижер ва мсб.

Испаниядин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай зуркъумганра атIраганарни тарантулар гьалтзава.

Испанияда агъадихъ галай нуькӀерин жуьреяр яшамишзаза: лекь, талгу (чалагъан); къузгъун; лацу гьажилеглег; цавун ранг авай керекул; къаз; кьукь (Европада авай виридайлайни чӀехи нуькӀерикай сад я, Эстремадурадинни Месетедин чуьллера гьалтзава); расу-яру кеклик; чуьлдин верчер, султIандин верч; патI; фламинго; цапля ва мсб..

ГьакӀни Испанияда Торрехон тӀвар алай ядхуьнуьхгандин къерехрал дуьньядин виридалайни чӀехи чӀулав чинеругрин колония ава.

Аравилин гьуьлуьн къерехдив гвай ятара анчоусар, лангустар, лососяр, пахлаханар, тунецар яшамишзава.

ВацӀарни вирер линь, усач, форель ва маса гъетерив бул я. [12][13][14][15][16]

Испанияда мажбури тир гьавайдан юкьван маарифдин (6-16 йиса авай агьалияр патал) системади кӀвалахзава. Вири кӀелизавайбурукай гьукуматдин мектебра 70 %, гьукуматдин университетра — 96,5 % чирвилер къачузава.

Уьлкведин виридалайни чӀехи университетар: Мадриддин автономиядин университет, Комплутенсе (Мадридда), Барселонадин юкьванни автономиядин, Сантьяго-де-компостелла, Валенсияда авай Политехникадин университет.

Шикилар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. 1,0 1,1 Anthon Charles A system of ancient and mediæval geography for the use of schools and colleges. — New York: Harper & Brothers, 1850. — P. 14.
  2. Burke Ulick Ralph A History of Spain from the Earliest Times to the Death of Ferdinand the Catholic, Volume 1. — 2nd. — London: Longmans, Green & Co, 2008. — P. 14. — ISBN 978-1-4437-4054-8
  3. Шаблон:CathEncy
  4. # ↑ Linch, John (director), Fernández Castro, María Cruz (del segundo tomo), Historia de España, El País, volumen II, La península Ibérica en época prerromana, pg. 40. Dossier. La etimología de España; ¿tierra de conejos?, ISBN 978-84-9815-764-2
  5. Economic report (PDF). Bank of Spain. Архивация 24 август 2011. Ахтармишун 13 август 2008.
  6. Дуьньяда авай уьлквейриз авай къанунрин системаяр: Энциклопедиядин справочник. Испания
  7. КОММЕРСАНТ.ру — Баски сложили оружие: ETA призвала власти Испании и Франции к переговорам
  8. ЛЕНТА.ру — Развод по расчету: Новые европейские сепаратисты хотят денег, а не национального самоопределения
  9. http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=/t20/e260/&file=inebase  (исп.). INE. Instituto Nacional de Estadistica. (Шаблон:Str ≠ len). Ахтармишун 24 август 2013.
  10. Anuario Estadístico de España
  11. Instituto Nacional de Estadística.
  12. www.donquijote.org — Native Spanish Animals
  13. listofcountriesoftheworld.com — Animals in Spain
  14. spaghettitraveller.com — Animals in Spain
  15. allnations.ru — ФАУНА ИСПАНИИ (ЖИВОТНЫЕ)
  16. vseprostrany.ru — Животный мир Испании

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Европадин гьукуматар
LocationEurope.png Австрия · Азербайжан ¹ · Албания · Андорра · Беларусия · Бельгия · Болгария · Боснияни Герцеговина · Ватикан · Венгрия · Германия · Греция · Гуржистан ¹ · Дания · Ирландия · Исландия · Испания · Италия · Кипр ¹ · Къазакъстан ² · Латвия · Литва · Лихтенштейн · Люксембург · Македония · Мальта · Молдова · Монако · Нидерландар · Норвегия · Польша · Португалия · Румыния · Сан-Марино · Сербия · Словакия · Словения · Турция ² · Украина · Урусат ² · Финляндия · Франция · Хорватия · Черногория · Чехия · ЧӀехибритания · Швейцария · Швеция · Эстония

Инкарвал гьукуматар: Абхазия ¹ · АрцӀах Республика ¹ · Республика Косово · Приднестровьедин Молдовадин Республика · Кеферпатан Кипр ¹ · Кьиблепатан Осетия ¹


¹ Са кьадар а я тамам Азияда. ² ГьакIни Азияда.


1000HA.png