Межидов Къияс Межидан хва

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску

Межидов Къияс Межидан хва (1911–1974) — тIвар-ван авай лезги шаир, кхьираг, драматург, Дагъустандин халкьдин кхьираг.

Уьмуьрдин рехъ[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Къияс Межидов 1911 йисуз Самур магьалдин Ахцегьрин хуьре фяле Межидан хизанда дидедиз хьана. Ада сифтедай хайи хуьре кIелна, гуьгъуьнлай Бакуда юкьван мектебни ругуд вацран муаллимвилин курсар акьалтIна. Къияс Межидова пара чIавуз Кьиблепатан Дагъустанда муаллимвални Магьачкъалада журналиствал авуна, цIуд йисалай пара лезги районра прокурорвилени судьявиле кIвалахна.

1954 йисуз Къияс Межидов, сагъвилин гьалариз килигна пенсиядиз экъечIна ва михьиз эдебиятдин кIвалахрал машгъул хьана. 1974 йисуз ам яргъал чIугур залан начагъдик рагьметдиз фена.

ТуькӀуьрунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Кхьирагдин сифте туькӀуьрунир тежрибаяр «ЦIийи дуьнья» газетдихъ галаз алакъалу я. Адан цIудралди шиирарни «Масан» поэма, «Партизандин хзан», «ЧIехи бубаяр» пьесаяр литература кIанибурун рикIел гилани алама. Дяведилай гуьгъуьнин йисара Къияс Межидова гьикаяяр кхьиз эгечIна.

Адан алакьунар прозада майдандиз акъатна. Хайи халкьдин уьмуьр дериндай чирун патал лезгийрин фольклор ва эдебият, урус халкьдин ва азербайжандин харусенятдин культурадин тежриба чир хьун тIимил тир. Халкьдин юкьва хьун, жемятди яд хъвазвай булахрай яд хъун, чан алай ва алачир тIебиат чирун, халкь къекъвезвай жигъиррай камар къачун герек хьана.

Къияс Межидов лезги хуьрера къекъвена. Адан рикI бахтлу уьмуьрдикай, лезги чилин чIагайвиликай, тIебиатдин девлетлувиликай, колхозбанрикай харусенятдин эсерар кхьинин ашкъидив ацIанай. Гьа са чIавуз жегьил кхьирагди хайи халкьдин фольклор, ашукьрин манияр кIватIна.

1950 йисар Къияс Межидов патал гъалабур (бегьерлубур) хьана. Адан гьа чIавуз чапдай акъатай «Дагълара», «Зи гъвечIи дустариз», «Лувар квай дустар», «КIвачерик лувар квай Алуш», «Дагъларин аялар» тIварар алай гьикаяйрин кIватIалар, «Стхаяр», «Дагълар юзазва» повестар, Хуьруьг Тагьирахъ галаз санал туькӀуьрай «Ашукь Сайд» драма кIелдайбуру хушвилелди кьабулна.

Кхьирагдин гьикаяйрин мэселаяр жуьреба-жуьрединбур я. Ада тIебиатдикайни инсанрикай, кIиливиликайни дигекIиливиликай, зегьметдикайни кьегьалвиликай кхьизва. Къияс Межидован эсеррин дибда авай вакъиаяр уьмуьрдай къачунвайбур я, кьилин кьегьалар чаз гьамиша аквазвай лапагбанар, рукухъанар, гъуьрчехъанар ва кIелдайбур я.

«Къашкъа духтур»[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1963 йисуз «Къашкъа духтур» роман акъатайдалай гуьгъуьниз, Къияс Межидован тIвар чкIайди малум хьана. Эсерда 1895–1919 йисара лезгийрин арада уьмуьр авур ва абурун шадвилерани пашманвилера иштиракай урус халкьдин хцикай, жегьил духтур Антон Никифорович Ефимовакай, лап кIанивилелди ихтилат ийизва.

Вичин уьмуьр сувави зегьметхъанрин рекье эцигай урус духтурдин образдикай, кьадар-кьисметдикай Къияс Межидова пара йисара кьатIунар ийиз хьанай. Ада архиврин материалар мукьуфдивди чирна. А. Н. Ефимов хъсандиз чидай ксарихъ галаз рахана. Ахпа чIехи рикIни ахъа гуьгьуьл авай инсанкIилидин образ устадвилелди туькӀуьрна.

А. Ефимован къаматдалди кхьирагди урусни лезги халкьдин дуствилин темани ахъайна. Сувавийрин рикIерик дуствилин гьиссер кутурбур Урусатдин кIвенкIведар интеллигенциядин векилар тирди роман кIелзайбуруз ахъадаказ аквазва. Кьилин кьегьалдихъ галаз санал кхьирагди гьакIан сувавийрин образарни ганва. Абурун арада Гьажимурадни Къази Мегьамед, Алванни Жават кьетIендиз къейд авуниз лайихлубур хьанва.

Романда, зегьметхъанрин образар хьиз, пачагьдин чиновникрин, чкадин фекьи-фахрайрин гьакъикъи къаматарни ганва. Абурун образрини эсердин кьилин мана ахъагъиз куьмекзава.

Эсеррин мана-метлеб[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Къияс Межидов инсанрални тIебиатдал рикI ацукьай кхьираг я. Адахъ, кхьирагдихъ хьиз, вичиз хас къайдаяр ва харусенятдин рангар ава. Кхьирагди вичин эсерра хайи тIебиатдикай чIехи устадвилелди, рикI гваз ихтилатни ийизва.

Интересрин чкIайвал, къарагъарзавай месэлайрин важиблувал, тIебиатдин рангар, гьалар лап хъсандиз чир хьун, фольклордикай хийир къачун, кIелдайдан фикир желбдайвал кхьин Къ. Меджидован кхьирагвилин лишанар яз гьисабиз жеда.

Адан туькӀуьрунрин асул-метлеб, кьилин мана инсанрин, халкьарин дуствал ва сад-садаз рекье чан эцигайвал, жемиятдин къуватдихъ агъунвал я. И фикирар адан эхиримжи йисара теснифай «Дагъларин деринрин булахар» романдиз, чIехи шаир СтIал Сулейманакай кхьенвай «РикIин хиялралди яшамиш хьана зун» повестдизни маса эсерриз хас я.

Къияс Межидован романар, повестар, гьикаяяр урус чIалалди кьилдин ктабар яз ва гьакIни литературадин журналра Москвадани акъуднава.

Пишкешар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Къияс Меджидов «Дагъустандин халкьдин кхьираг» тIварцIиз, СтIал Сулейманан тIварунихъ галай Республикадин гьукуматдин премиядиз лайихлу хьана.

  • «Дагъустандин халкьдин кхьираг»;
  • СтIал Сулейманан тIварунихъ галай Республикадин гьукуматдин премия.

Литература[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • Литературы народов России: XX в.: словарь / Н. С. Надъярных. — М.: Наука, 2005. — С. 190. — 365 с. — 1100 экз. — ISBN 5-02-010208-3.
  • Дагъустандин литература: Учебник-хрестоматия. 11кл. - Дагъустан Республикадин Образованиядин минестерстводи тестикьарна. - Махачкала: Издательство НИИ педагогики, 2003. - 336с.

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]