Москва

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Flag of Russia.svg Федерал метлебдин шегьерар
Москва
урусМосква
Москвадин пайдах Москвадин герб
Пайдах Герб

European Russia laea location map (incl Crimea).svg

Москва
Red pog.png

Москва
Координатар: Координатар: 55°45′20.83″ к. гь. 37°37′03.48″ р-э. я. / 55.755786° к. гь. 37.617633° р-э. я. (G) (O)55°45′20.83″ к. гь. 37°37′03.48″ р-э. я. / 55.755786° к. гь. 37.617633° р-э. я. (G) (O)
Регион: Москва, Урусатдин кьилин шегьер
Къенепатан паюнар: 10 административ округар, 125 районар
Мэр Сергей Собянин
Бине эцигай тарих: 1147 йис
Садлагьай тӀвар кьун: 1147 йис
Майдан: 1091 км²
Гьава: юкьван гьалдин-континенталдин
Агьали: 11 612 943 кас. (2012)
Къалинвал: 10 659 кас./км²
Агломерация: 14 500 000
Халкьар: урусар (91,65 %),
украинар (1,42 %),
татарар (1,38 %),
армянар (0,98 %),
азербайжанар (0,53 %),
чувудар (0,49 %),
белорусар (0,36 %),
гуржияр (0,36 %)[1]
Динар: буддистар, иудеяр, католикар, гьиндуистар, мусурманар, православиединар, протестантар, кьуьзуьдан-адетар ва мас.
Сятдин чӀул: +4
Телефондин код: (+7) 495, 499
Почтунин индекс: гзаф
Автомобил код: 77, 97, 99, 177, 197, 199
Код ОКАТО: 45
Сайт: mos.ru
Wikimedia Commons Commons: Moscow

Москва — Урусатди Федерациядин кьилин шегьер, федерациядин мана-метлеб авай шегьер, Юкьван федерал округдин административ юкь, Москва вилаятдин юкь[2], амма адак акатзавач. Агьалийрин кьадардал гьалтайла Урусатдин виридалайни чӀехи шегьерни субъект — 12 108 257 (2014). Европада виридалайни чӀехи шегьер я (тамамвилелди Европада алай шегьеррикай), дуьньяда виридалайни чӀехи шегьеррин цӀудак акатзава[3]. Москвадин шегьердин агломерациядин юкь я.

Москвадин чӀехи князвилин, Урусатдин пачагьвилин, Урусатдин Империядин (1728-1730-лагьай йисаррин къене), Советрин Урусатдин, ССРГ-дин тарихдин кьилин шегьер я. Кьегьал шегьер тӀвар хьузва. Москвада Урусатдин Федерациядин федерал гьуькуьмвилин органар; (Конституциядин суд квачиз); чара уьлквейрин посольствояр, чӀехи пай урусатдин коммерциядин тешкилатринни жемят садхьунрин штаб-квартираяр ала. Шегьерда чкадин вичи-вичи ийидай идарайрин система тешкил хьана.

Москва тӀвар алай вацӀал, РагъэкъечӀдайпатан Европадин кьулувилел, Волгани Ока вацӀарин арада ала. Федерациядин субъект яз Москвани Калуга вилаятрихъ галаз сергьятра ава.

Москва — Урусатдин чӀехи мана-метлеб авай туриствилин юкь я: Москвадин Кремль, Яру майдан, Новодевичий монастырь, Церковь Вознесения в Коломенском ЮНЕСКОдин Виридуьньядин ирсинин сиягьдик акатзава[4]. ГьакӀни Москва чӀехи мана-метлеб авай транспортдин тӀвал я. Шегьердин игьтияжриз къуллугъ ийизва — 5 аэропортди, 9 ракьун рекьин вокзалди, 3 вацӀун портди (Атлантикни Кеферпатан МуркIарин океанрин бассейнрик акатзавай гьуьлерихъ галаз вацӀун алакъаяр ава). 1935-лагьай йисалай инихъ Москвада метрополитенди кӀвалахзава.

ТӀебиатни география[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Алай мукь[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Москвади Урусатдин Европадин паюнин юкьван пата, Окани Волгъа вацӀарин арада, Смоленск-Москвадин кьакьанчил (рагъакӀидай пата), Москва вацӀунни Окадин кьулувал (рагъэкъечӀдай пата) ва Мещерадин агъачил (кьиблединни рагъэкъечӀдай пата) сад-садахъ агакьнавай чкада мукь кьунвайди я. 2012-лагьай йисуз шегьердин сергьятар дегиш хьайидайлай кьулухъ шегьердин чилин кьадар 2550 км² я[5]. Абурун пуд паюникай са пай (870 км²) тупӀалдин автомагистралдин къене ава (МТАР), амай 1691,5 км² — адан къеце пата.

Гьуьлуьн дережадилай виниз тир юкьван гьалдин кьакьанвал 156 м я. Виридалайни кьакьан тир мукь — 255 м[6], ам Теплостанская кьакьанчилел алайди я, виридалайни аскӀан тир мукь — Беседрин муьгъерин патав, Москва вацӀ шегьердай экъечӀзавай мукьа (гьуьлуьн дережадилай виниз и мукьан кьакьанвал — 114,2 м я)[7]. Пара зурар авай чилер квачиз, МТАР-дин къене Москва кефердин патай кьибле патаз 38 километрдал яргъи хьанва, МТАР-дин къеце пата — 51,7 километрдал, рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патаз 39,7 км.

Шегьерди Москва вацӀун кьве къерехда мукь кьунвайди я, адан юкьван тир авахьуна. И вацӀалай гъейри, шегьердин чиляй тӀуз са шумуд цӀуд вацӀ авахьзава (Москвадин агъавацӀар), абурукай ири тир ибур я: Сходня, Химка, Пресня, Неглинная, Яуза ва Нищенка (чапла патан агъавацӀар), а также Сетун, Котловка ва Городня (эрчӀи патан агъавацӀар)[8]. Пара бицӀи вацӀар (Неглинная, Пресня ва мсб.) шегьердин къене коллекторра аваз авахьзава. Москвада пара маса ятаргнарни ава: 400-далай виниз гьурни са шумуд вир.

Москва пудлагьай сятинин чӀулуна авайди я (UTC+3). Москвада ишлемишзавай чӀав халкьарин арада авай стандартралди москвадин чӀав хьиз къалурзавайди я (MSK). 2014-лагьай йисан 26-лагьай баскӀумдалай гатӀумна гьакӀни Москвадин юкьварра юкьван гьалдин астрономиядин нисини 12:30-диз жедайди я[9].

Климат[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Асул макъала: Москвадин климат

Москвадин климат — юкьван гьалдин континентал я, сезондалай-сезондиз лап дегиш жедай. Кьуьд (0 °C-далай агъуз юкьван гьалдин югъни-йифен температура авай девир) юкьван гьисабдалди цӀехуьл вацран кьведлагьай цӀуд-йикъалай (10-лагьай цӀехуьл) ибне вацран кьведлагьай цӀуд-йикъал кьван (20-лагьай ибне) жедайди я. Йикъан температура гургутӀдалай виниз тир къалунив 5-лагьай ибнедиз хкведайди я. Календардин хъуьтӀуьн девирдин къене кӀеви къай авай (−20 °C-дал кьван, кьериз −25..−30 °C-дал кьван авай йифен температура) яргъал чӀугун тавур (3-5 югъ) девирар малум жезвайди я. АкӀ ятӀани фундукӀ вацрааз ва гьер вацран сифтедиз мукьвал-мукьвал чимивал жедайди я, температура −5..−10 °C-далай 0 °C-дал кьван яни адалай виниз агакьдайди я, бязи чӀавуз +5..+10 °C-ни жедайди я.

ВДНХ метеостанциядин малуматралди (1981—2010-лагьай йисаррин арада), йисан виридалайни мекьи варз эхен (адан юкьван гьалдин температура −6,7 °C[10]) я. ЭлячӀунин сезонар лап куьруьбур я. Бязи чӀавуз нава вацран сифте паюниз саки гатун температураяр къейдзава, гьа са чӀавуз тӀул вацран эхирдиз — кьамуг вацран сифте паюниз мекьер ахлукьзава.

Гад (+20 °C-далай виниз йикъан температура авай ва +15 °C-далай виниз юкьван гьалдин югъни-йифен температура авай девир) тӀул вацран пудлагьай цӀуд-йикъалай (23-лагьай тӀул) пахун вацран эхирдалди (29-лагьай пахун) жедайди я. Мукьвал-мукьвал йикъан температура +30 °C-далай виниз жедайди я (гатун сезондин къене юкьван гьисабдалди 6-8 юкъуз жедайди я, 2010-лагьай йисуз — 1,5 вацран къене. Эхиримжи 30 йисан къене температура +35 °C-дал кьван 18 сеферда агакьна, абурукай 16 — 2010-лагьай йисуз). Виридалайни чими варз чиле я, 1981-2010-лагьай йисаррин арада адан юкьван гьисабдин температура +19,2 °C тир).

1981-2010-лагьай йисаррин арада авур килигунралди юкьван гьисабдин йисан температура +5,8 °C я. Вири метеокилигунин тарихдин къене 2015-лагьай йис виридалайни чимиди хьана — юкьван гьисабдин йисан температура +7,5 °C, юкьван гьисабдин югъни-йифен максимум +11,2 °C тир[11]. Адалай вилик виридалайни чимиди 2008-лагьай йис тир — а чӀавуз юкьван гьисабдин температура +7,3 °C тир[12]. Алай чӀавалди виридалайни чимиди яз 1888-лагьай гьисабзавайди я (+1,7 °C)[13]. 1961-1990-лагьай йисаррин арада тухванвай килигунралди, юкьван гьалдин йисан температура +5,0 °C тир. Юкьван гьисабдин гарун йигинвал 2,3 м/с. Юкьван гьисабдин гьавадин ламувал — 77 %, фундукӀ вацраз 85%-дал кьван агакьзавайди я, тӀул вацра 64%-див агъуз хъижезвайди я[14].

130 йисан килигунин девирдин къене гьавадин виридалайни кьакьан температура 2010-лагьай йисан 29-лагьай чиледиз къейд авуна, гьава лап чими къайдада гьатайла: ВВЦ-дин метеостанциядал — +38,2 °C, «Балчуг» метеостанциядал шегьердин юкьварра ва Домодедово аэропортда — +39,0 °C тир[15]. Виридалайни аскӀан температура 1940-лагьай йисан 17-лагьай гьердиз къейд авуна: −42,2 °C (ТСХА метеостанция), Москвадин агалтдай метеостанциядал — ВВЦ — абсолют минумум −38,1 °C тир (1956-лагьай йисан гьер)[13].

Йисан къене Москвадани адак ккӀанвай чилера 600—800 мм атмосферадин къвалар къвазавайди, абурукай чӀехи пай гатун периоддал гьалтзавайди я. Къаваларин дережа лап чӀехи диапозондин къене дегиш жезвайди я: абурун чӀехи кьадар (месэла, 2008-лагьай йисан чиледиз — 180 мм къвана[16]) ва я тӀимил кьадар (месэла, 2010-лагьай йисан чиледиз — анжах 13 мм къвана) мумкин я. Экуьнин йикъан яргъивал 7 сят 00 декьикьадалай (21-лагьай фундукӀдиз) 17 сят 34 декьикьадал кьван юзазвайди я. Горизонтдин дережадилай виниз ракъинин максимум тир кьакьанвал 11°-далай (21-лагьай фундукӀдиз) 58°-дал кьван (21-лагьай кьамугдиз) юзазавайди я.

Москвадин: вири килигунар авунин девирдин къене къейд авунвай рекордар за весь (1879—2010 — ТСХА-дин + ВДНХ-дин садавунвай малуматар), норма 1981—2010 (ВДНХ) Климат
Активвал къалурзавай лишан Гьер
Янв
Эхен
Фев
Ибне
Мар
Нава
Апр
ТӀул
Май
Кьамуг
Июн
Чиле
Июл
Пахун
Авг
Мара
Сен
БаскӀум
Окт
ЦӀехуьл
Ноя
ФундукӀ
Дек
Йис
Абсолют максимум, °C 8,6 8,3 19,7 28,9 33,2 34,7 38,2 37,3 32,3 24,0 16,2 9,6 38,2
Юкьван максимум, °C −4 −3,7 2,6 11,3 18,6 22,0 24,3 21,9 15,7 8,7 0,9 −3 9,6
Юкьван температура, °C −6,5 −6,7 −1 6,7 13,2 17,0 19,2 17,0 11,3 5,6 −1,2 −5,2 5,8
Юкьван минимум, °C −9,1 −9,8 −4,4 2,2 7,7 12,1 14,4 12,5 7,4 2,7 −3,3 −7,6 2,1
Абсолют минимум, °C −42,2 −38,2 −32,4 −21 −7,5 −2,3 1,3 −1,2 −8,5 −20,3 −32,8 −38,8 −42,2
Къваларин норма, мм 52 41 35 37 49 80 85 82 68 71 55 52 707
Чешме: Гьавани Климат
Ракъинин цӀапрап, са вацрал гьалтзавай сятерин кьадар, 2001—2011[17]
Варз Янв Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йис
Ракъинин цӀапрап, сят 37 65 142 213 274 299 323 242 171 89 33 14 1902


Ракъини цӀапрап гунин юкьван гьисабдин кьадар — 1731 сят я[18] (2001—2010-лагьай йисаррин арада юкьван гьисабдалди 1900-далай виниз сят тир[19]).

Москвада чилин циферни марфадин тӀурфанар пара жедай вакъиа я. Са вахтара Москвада адет тушир тӀебиатдин вакъиаяр жедайди я, месэла, ихьтинбур: тӀурфанар, кӀеви юргъар, гужлу алчудардай гарар. 1998-лагьай йисан кьамуг вацран 20-лагьай йикъалай 21-лагьай юкъуз элячӀзавай йифиз Москвадал адан вири тархдин къене виридалайни гужлу тӀурфан атан аватна[20].

Москвадин (гьавадин температурадикай малуматар (2005—2014-лагьай йисар) Климат
Активвал къалурзавай лишан Гьер
Янв
Эхен
Фев
Ибне
Мар
Нава
Апр
ТӀул
Май
Кьамуг
Июн
Чиле
Июл
Пахун
Авг
Мара
Сен
БаскӀум
Окт
ЦӀехуьл
Ноя
ФундукӀ
Дек
Йис
Юкьван максимум, °C −5,5 −5,2 2,1 11,6 19,9 22,6 25,6 23,5 16,5 9,0 2,7 −2,1 10,0
Юкьван температура, °C −7,2 −7,7 −1,4 6,9 14,6 17,5 20,4 18,6 12,5 6,4 1,2 −3,6 6,5
Юкьван минимум, °C −9 −10,2 −4,8 2,3 9,3 12,5 15,2 13,8 8,6 3,7 −0,3 −5 3,0
Къваларин норма, мм 47 43 41 41 67 60 73 80 66 71 56 55 698
Чешме: www.weatheronline.co.uk

Административ паюн[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Москвадик 12 округар, 125 районар ва 21 хуьрер акатзава.

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

2013-й йисан юкьвара шегьердин виче 11.979.529 кас яшамиш жезвай, чӀехи Москвада (яни къваларив галай гъвечӀи шегьеррихъ галаз) — 15,5 миллион кас.

2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Москвадин агьалийрикай: урусар — 9 930 410 (91,65 %), украинар — 154 104 (1,42 %), татарар — 149 043 (1,38 %), армянар — 106 466 (0,98 %), азербайжанар — 57 123 (0,53 %), чувудар — 53 142 (0,49 %), белорусар — 39 225 (0,36 %), гуржияр — 38 934 (0,36 %), лезгияр — 5719 (0,055 %), тӀвар авачир миллетар — 668 409 (5,81 %).

Улакь[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Москва — уьлкведин виридалайни чӀехи улакьдин тӀвал я. Шегьер ракьун рекьеринни федерал автомагистралрин «чилин» лап юкьвани юкьва ава. 2013-лагьай йисуз пассажирар тухунин къимет эцигунин кьадар 11,5 млрд кас тир[21]. Шегьердин къене пара жемятдин улакьдин жуьрер вилик фенвайбур я, 1935-лагьай йисалай инихъ метрополитенди кӀвалахзава; жемятдин улакьди вири пассажирар тухудай кьадардикай 76 % ийизва[21].

Аэропортар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Домодедово аэропортунин терминал

Москвадин территорияда халкьарин арада авай Внуково ва Остафьево аэропортри мукь кьунвайди я. ГьакIни шегьердин агьалийри ва мугьманри Москва вилаятдин территорияда мукь кьунвай Домодедово, Чкаловский, Шереметьево халкьарин арада авай аэропортрин къуллугъар ишлемишзавайди я.

Аэропортив автоулакьдалалди агакьиз жедайди я, гьакIни экспрессрикай менфят къачуна, абур ракьун рекьин вокзалрай экъечIзавайди я: Киевскийдай — Внуково аэропортунал кьван, Белорусскийдай — Шереметьево аэропортунал кьван ва Павелецкийдай — Домодедово аэропортунал кьван.

Шегьерда аэровокзалди кIвалахзавай тир, амма с XXI-лагьай виш йис эгечIдайлай кьулухъ ада, гьакъикъатда яз, вичин асул везифа квадарна: адан дараматар алишверишдин мукьар патал арендадиз вугана. 2009-лагьай йисан гьалдиз килигна, аэровокзалдин дараматда анжах ракьун рекьин ва авиациядин билетар маса гузвай кассайри кIвалахзавайди я.

Велосипедрин улакь[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Статистикадив кьурвал, Москвада 3,5 миллиондилай пара велосипедист ава[22]. ГьакӀ ятӀани садлагьай велосипедрин рехъ кьилин шегьерда анжах 2011-лагьай йисуз арадал атана. 2013-лагьай йисуз велотрассайрин яргъивал 100 километрдал кьван агакьна, пара километрар авай маршрутар кваз, мисал патал, Барклаян тIварунихъ галай куьчедилай гатӀумна «Фили» паркдай тӀуз «Крылатское» метродин станциядал кьван (8 км); «Музеон» паркдилай «Парк Победы» комплексдал кьван (16 км). Гатун чӀавуз велосипедар кирида вугудай станцийри кӀвалахзава, абурун кӀвалах «Банк Москвыди» туькӀуьрзава. ГьакӀни пара кьилдин кирида вугудай къуллугърини кӀвалахзава.

Илим[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Москва - дуьньядин ири илимдин юкьварий сад я. Ина пара илимдинни ахтармишдай институтар ава, абуру кIвалахзавай хилер ибур я: хвехинин энергетика, микроэлектроника, космонавтика ва мсб.

Садлагьай илимдин ахтармишунар Москвада 1755-лагьай йисалай гатIумна тухуз эгечIна. XIX-лагьай виш йисуз университдив Урусатдин тарих, медицина, физика, урус чIал ва маса илимар чирдай илимдин кIапIалар арадал акъатиз эгечIна.[23]

1828-лагьай йисуз Петербургда Румянцев музей туькIуьрнай - ктабрин, монетрин, гъиливкхьинрин, маса этнографиядинни тарихдинн материалрин ири кIватIал тирди, амма 1861-лагьай йисуз ам Москвадиз акъудна. 1924-лагьай йисуз адакай В.И. Ленинан тIварунихъ галай Гьукуматдин библиотека (1992-лагьа йисалай гатIумна - Урусатдин гьукуматдин библиотека) туькIуьрна.

XX-лагьай виш йисуз Москвада кьилдин хилерин илимрин идарайрин чил туькIуьриз эгечIна. Москва ВиригалкIдин минерал хам-малдин институт[23] (1904), Жуковский тIварунихъ галай Юкьван аэрогидродинамикадин институт (ЮАГИ) (1918), Карпован тIварунихъ галай физикадинни химиядин институт (1918), Л.Я. Карпован тIварунихъ галай химиядин институт (1921), Москвадин алакъадинни информатикадин техникадин университет (1921), Курчатован тIварунихъ галай атомдин энергиядин институт (1943), Теориядинни экспериментдин физикадин институт (1945) ва мсб арадал акъатна.

Шурайрин чIавуз Москвада академиядин чил кIватI жез гатIумна. ТуькIуьрнавай ва Москвадиз акъуднавай академиядин идараяр ибур я: Ленинан тIварунихъ галай ВиригалкIдин хуьруьн майишатдин академия (1929), ССРГ-дин илимрин академия — ССРГ-дин ИА-дин Президиум (Ленинграддай иниз 1934-лагьай йисуз акъудна), ССРГ-дин Медицинадин илимрин академия (1944), УШФСР-дин Педагогикадин илимрин академия (1943).

Маариф[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Кьакьан дережадин маариф[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Москва Урусатдин чІехи метлеб авай маарифдин юкьваррикай сад я. Уьлкведин садлагьай кьакьан дережадин маарифдин идара - Славянни-грекни-латин академия - туькІуьрунилай гатІумна шегьерда лап пара чирвилер гудай объектар кІватI хьана. Шувалованни Ломоносован инициативадиз килигна, 1755-лагьай йисуз Урусатдин виридалайни цІуруни тІвар-ван авай тир Москвадин университетдин бине кутуна.

2009-лагьай йисан малуматралди Москвада 264 кьакьан дережадин маарифдин идара ава, абурукай 109 гьукуматдинди тахьайтIа муниципалдинди ва 155 гьукуматдин туширди я. Студентрин кьадар 1281,1 агъзур кас тир. 11 москвадин кьакьан дережадин маарифдин идарадив Миллетдин ахтармишдай университетдин статус гвайди я.

Москвада 400 кьван библиотека ава, абурун арада Урусатдин виридалайни цІуру жемятдин библиотека (Москвадин гьукуматдин университетдин Илимдин библиотека) ва уьлкведин виридалайни ири ктабар хуьдай мукь (Урусатдин гьукуматдин (Ленинан) библиотека) ава.

Юкьван дережадин маариф[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

2010-лагьай йисан малуматралди, Москвада 1727 виридан чирвал гудай мектеб ава (1588 гьукуматдинди ва 139 кьилдинди). Шегьерда 168 кьетІен чирвал гудай маарифдин идара ава (154 гьукуматдинди ва 14 кьилдинди). ГьакIни шегьерда 2314 мектебда кІелдай вахтунилай вилик квай яшдин идара ава.

Стхавилин шегьерар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. Австридин пайдах — Вена
  2. Азербайжандин пайдах — Агджабеди
  3. Азербайжандин пайдах — Баку
  4. Азербайжандин пайдах — Гянджа
  5. Албаниядин пайдах — Тирана
  6. Алжирдин пайдах — Алжир
  7. Аргентинадин пайдах — Буэнос-Айрес (1990)
  8. Беларусиядин пайдах — Брест
  9. Бельгиядин пайдах — Брюссель (1996)
  10. Боливиядин пайдах — Ла-Пас
  11. Боснияни Гьерцеговинадин пайдах — Баня-Лука
  12. Венесуэладин пайдах — Каракас
  13. Вьетнамдин пайдах — Ханой
  14. Вьетнамдин пайдах — Хошимин
  15. ГАЭдин пайдах — Дубай
  16. Германиядин пайдах — Берлин (1990)
  17. Германиядин пайдах — Дюссельдорф (1992)
  18. Германиядин пайдах — Ингольштадт (1995)
  19. Германиядин пайдах — Мюнхен
  20. Грециядин пайдах — Афинар (2002)
  21. Гуржистандин пайдах — Кутаиси
  22. Гуржистандин пайдах — Тбилиси
  23. Израилдин пайдах — Тель-Авив
  24. Гьиндистандин пайдах — Дели
  25. Гьиндистандин пайдах — Мумбаи
  26. Индонезиядин пайдах — Джакарта
  27. Ирандин пайдах — Решт
  28. Ирандин пайдах — Тегьран (2004)
  29. Исландиядин пайдах — Рейкьявик
  30. Испаниядин пайдах — Мадрид (1997)
  31. Италиядин пайдах — Рим (1996)
  32. Къазакъстандин пайдах — Алма-Ата
  33. Къазакъстандин пайдах — Астана
  34. Кипрдин пайдах — Никосия
  35. Киргизиядин пайдах — Бишкек
  36. Халкьдин Республика Чиндин пайдах — Пекин (1992)
  37. Кореядин Халкьдинни-Демократиядин Республика — Пхеньян
  38. Кубадин пайдах — Гавана
  39. Кьиблепатан Кореядин пайдах — Сеул (1991)
  40. Латвиядин пайдах — Елгава
  41. Латвиядин пайдах — Рига
  42. Ливандин пайдах — Бейрут
  43. Мексикадин пайдах — Текоман
  44. Мексикадин пайдах — Энсенада
  45. Мисридин пайдах — Каир
  46. Монголиядин пайдах — Улан-Батор
  47. Перудин пайдах — Куско
  48. Польша — Варшава (1993)
  49. Польша — Краков
  50. Урусатдин пайдах — Волгодонск
  51. Урусатдин пайдах — Коломна
  52. Урусатдин пайдах — Нарьян-Мар
  53. Урусатдин пайдах — Ростов-на-Дону
  54. Урусатдин пайдах — Ялта
  55. Румыниядин пайдах — Бухарест
  56. Сербиядин пайдах — Белград
  57. Словакиядин пайдах — Братислава
  58. Словениядин пайдах — Любляна
  59. АСШ-дин пайдах — Чикаго (1997)
  60. Таджикистандин пайдах — Душанбе
  61. Таиланддин пайдах — Бангкок (1997)
  62. Тунисдин пайдах — Тунис
  63. Туьркиядин пайдах — Анкара
  64. Туьркиядин пайдах — Ардахан
  65. Узбекистандин пайдах — Ташкент
  66. Украинадин пайдах — Донецк
  67. Украинадин пайдах — Ивано-Франковск
  68. Украинадин пайдах — Киев (1992)
  69. Украинадин пайдах — Николаев
  70. Украинадин пайдах — Ужгород (2003)
  71. Украинадин пайдах — Харьков (2001)
  72. Филиппинрин пайдах — Лусон
  73. Филиппинрин пайдах — Манила
  74. Финляндиядин пайдах — Хельсинки (1993)
  75. Франциядин пайдах — Валансьен
  76. Франциядин пайдах — Лимож
  77. Хорватиядин пайдах — Загреб
  78. Черногориядин пайдах — Будва
  79. Черногориядин пайдах — Подгорица
  80. Чехиядин пайдах — Прагьа (1995)
  81. Чилидин пайдах — Сантьяго
  82. ЧӀехибританиядин пайдах — Лондон
  83. Эрменистандин пайдах — Ереван (1995)
  84. Эстониядин пайдах — Таллин
  85. Япониядин пайдах — Токио (1991)

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. Перепись 2002 года показала изменение национального состава населения Москвы  (урус). «Демоскоп» — Электронная версия бюллетеня «Население и общество». Институт демографии Государственного университета — Высшей школы экономики. Архивация 21 август 2011. Ахтармишун 13 январь 2009.
  2. Общероссийский классификатор объектов административно-территориального деления. Московская область. mosclassific.ru. Архивация 2 февраль 2012. Ахтармишун 20 ноябрь 2010.Шаблон:Недоступная ссылка
  3. Крупнейшие города мира по населению  (инг.). world-gazetteer.com (2010). Архивация 2 февраль 2012. Ахтармишун 12 сентябрь 2011.
  4. Список Всемирного наследия ЮНЕСКО
  5. Карта расширения границ Москвы — сайт Правительства Москвы
  6. Памятник природы «Высшая точка Москвы — 255 м над уровнем моря (Тёплый Стан)». Государственный Дарвиновский музей. Архивация 21 август 2011. Ахтармишун 29 апрель 2009.
  7. Самая высокая и самая низкая точки Москвы. «Прогулки по Москве» (Шаблон:TranslateDate). Архивация 27 май 2012. Ахтармишун 30 апрель 2012.
  8. Названия рек, ручьёв, озёр, прудов и оврагов Москвы. moscow.gramota.ru. Архивация 21 август 2011. Ахтармишун 12 январь 2009.
  9. Подготовка к зимнему времени началась. Интерфакс (Шаблон:TranslateDate). Ахтармишун 24 январь 2013.
  10. Большой энциклопедический словарь
  11. http://meteoclub.ru/index.php?action=vthread&forum=4&topic=5685#10
  12. 2008 год стал самым тёплым в истории Москвы (абзац 1). pogoda.ru.net (Шаблон:TranslateDate).(кьейи элячӀун) Ахтармишун 11 январь 2009.
  13. 13,0 13,1 Погода и климат
  14. Температура воздуха для г. Москвы. Погода и климат. Архивация 21 август 2011. Ахтармишун 11 январь 2009.
  15. Температура в Москве впервые за 130 лет превысила 38 градусов. Lenta.ru. Архивация 21 август 2011.
  16. Синоптики: в 2008 году в Москве были побиты рекорды тепла и осадков. NEWSru.com (Шаблон:TranslateDate). Архивация 21 август 2011. Ахтармишун 11 январь 2009.
  17. Метеовеб.ру Среднее число часов солнечного сияния в Москве, обсерватория МГУ
  18. 2008 год стал самым теплым в истории Москвы (абзац 2). pogoda.ru.net (Шаблон:TranslateDate).(кьейи элячӀун) Ахтармишун 11 январь 2009.
  19. Продолжительность солнечного сияния в Москве в 2007 г. Архивация 21 август 2011. Ахтармишун 21 февраль 2009.
  20. Ураган в Москве в ночь с 20 на 21 июня 1998.(кьейи элячӀун) Ахтармишун 13 июль 2007.
  21. 21,0 21,1 Приоритеты развития Москвы. Программа «Москва — город, удобный для жизни». Правительство Москвы (27.07.2009). Ахтармишун 24 октябрь 2013.
  22. Велодорожки Москвы
  23. 23,0 23,1 Наука. KM.RU. Архивация 21 август 2011. Ахтармишун 13 январь 2009. Шаблон:Недоступная ссылка

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • Commons-logo.svg Викигьамбарда темайриз килигна туькӀуьрнавай медиа-файлар ава Москва
Урусатдин административ паюн
Урусатдин карта Республикаяр: Адыгея  • Алтай  • Башкортостан  • Бурятия  • Дагъустан  • Ингушетия  • Калмыкия  • Къарачай-Черкессия  • Карелия  • Кеферпатан Осетия — Алания  • Коми  • Крым  • Къабарда-Балкъар  • Марий Эл  • Мордовия  • Саха (Якутия)  • Татарстан  • Тыва  • Удмуртия  • Хакасия  • Чечен Республика  • Чувашия

Краяр: Алтай  • Забайкалский  • Приморский  • Камчатка  • Краснодар  • Красноярск  • Пермь  • Ставрополь  • Хабаровск


Вилаятар: Агъа Новгород  • Амур  • Архангельск  • Астрахань  • Белгород  • Брянск  • Владимир  • Волгоград  • Вологда  • Воронеж  • Иваново  • Иркутск  • Калининград  • Калуга  • Кемерово  • Киров  • Кострома  • Курган  • Курск  • Ленинград  • Липецк  • Магадан  • Москва  • Мурманск  • Новгород  • Новосибирск  • Омск  • Оренбург  • Орёл  • Пенза  • Псков  • Ростов  • Рязань  • Самара  • Саратов  • Сахалин  • Свердловск  • Смоленск  • Тамбов  • Тверь, Томск  • Тула  • Тюмень  • Ульяновск  • Челябинск  • Ярославль


Федерал метлебдин шегьерар: Москва  • Санкт-Петербург  • Севастополь


Автономиядин вилаят: Чувудрин


Автономиядин округар: Ненец  • Хант-Манси — Югра  • Чукоткадин  • Ямал-Ненец


Урусатдин пайдах


1000HA.png