Урусат

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Урусат
Урусатдин Федерация
Россия / Российская Федерация
Урусатдин пайдах Урусатдин герб
Пайдах Герб
Russian Federation 2014 (orthographic projection) with Crimea.svg
Гимн: Гимн Российской Федерации
Кьилин шегьер: Москва
Шегьерар: Москва, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург, Агъа Новгород, Самара, Казань, Омск, Челябинск, Уфа, Ростов-на-Дону, Волгоград, Пермь, Красноярск
Аслутуширвал: 862 йис
ЧӀал: урус чӀал + 68 регионрин чӀалар[1]
Идара авунин тегьер: Президентдин республика
Кьил: Владимир Путин
Майдан: 17 125 187 км² (1-лагьай)
 · Цин ччилин %: 4,22
Агьалияр: ↑ 143 666 931[2] ксар. (8-лагьай)
 · Агьалийрин къалинвал: 8,36 ксар./км²
Пул: Урусатдин рубль
КъВБ: 1884 млрд. $ (10-лагьай)
 · АСКА КъВБ: 12236 $
ИПВИ: 0,755 (66-лагьай)
Домен: .ru, .su, .рф
Телефондин код: +7
Сятдин чӀул: +3, +4, +6, +7, +8, +9, +10, +11, +12

Урусат (урусРоссия), Урусатдин Федерация (урусРоссийская Федерация), куьрелди УФ (урусРФ) — РагъэкъечӀдайпатан Европада ва Кеферпатан Азияда алай дуьньядин виридалайни чӀехи гьукумат. 2015 йисан малуматриз килигна агьалидин кьадар 143 657 134[3] — 146 200 000[4] кас я. Чилин майдан — 17 098 246[5] — 17 125 187[6] км² я. Майдандин чӀехивилиз килигна дуьньяда садлагьай чкадал ва агьалидин кьадардиз килигна кӀуьдлагьай чкадал ала.

Урусатдин виридалай чӀехи ва кьилин шегьер Москва[7] я. Гьукуматдин чӀал — урус чӀал[8][9] я.

Урусат — федератив тегьердин акахьай республика я. Гьукуматдин кьил — президент я[10]. Кьилиз акъудунин везифаяр Урусатдин Гьукуматди кьиле тухузва. Векилвилинни къанунар акъуддай орган — Урусатдин Парламент — Федерациядин Совет[11] я, ам Гьукуматдин Думадикай ва Федерациядин Советдикай ибарат я[12]. 2012 йисан 7-лагьай тӀулдиз Владимир Путин Урусатдин Президентдин къуллугъдал ацукьна[13]. 2012-лагьай йисан 8-лагьай тӀулдиз Дмитрий Медведев Урусатдин Гьукуматдин председательвилин везифадал атанай[14].

Урусат Федерациядик 85[15] субъект ква. Абурукай 46 — вилаят, 22 — республика, 9 — край, 3 — федерациядин метлеб авай шегьер, 4 — автономиядин округ, 1 — автономиядин вилаят хьтин субъектар я.

Урусат вири санлай 18 уьлкведихъ галаз са сергьятра ава. Им дуьньяда виридалайни чӀехи кьадар я. Къураматда Урусат Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Белоруссия, Украина, Абхазия, Грузия, Кьиблепатан Осетия, Азербайджан, Казахстан, Китай, Монголия, Корея хьтин уьлквейрихъ галаз са сергьятра ава. Япониядихъни АСШ-дихъ галаз Урусатдин гьуьлуьн сергьятар ава.

Урусат гзаф миллетрин ва динрин уьлкве тирвиляй этнокультурадин чӀехи жуьреба-жуьревилив девлетлу я. Агьалидин чӀехи пайди (75 %) чеб православие мезгьебдиз талукьарзава. Гьавиляй, православ эгьлидин кьадардиз килигна Урусат дуьньяда кӀвенкӀве ава.

Вири дуьньядин Банкди гайи малуматрив кьурвал, 2014 йисуз Урусатдин къенепатан вири бегьер (КъВБ) 3,745 трлн доллар тир (им са касдал къвезвай 25 636 доллар я). Кардик квай пулунин тек — урусатдин рубль я.

Урусат дуьньяда кӀвенкӀве аваз физвай космосдин уьлквейрикай сад я. Вичик ядердин яракьар гвай уьлкве яз, алай заманадин дуьньяда чӀехи нуфус авай зурба гьукумат гьисабзавайди я.

1991 йисан эхирда СССР чӀкайдалай гуьгъуьниз дуьньядин жемиятди, гьам ядердин къуватрин, гьамни къецепатан буржаринни мулкарин жигьетдай Урусатдин Федерация СССРдин халис давам тирди кьабулнай.

Урусат шумудни са тешкилатрик ква.

ТӀварцӀин арадал атуникай

Грек чӀалалди «Росия» (грек. Ρωσία) тӀвар кьунвай сифте гъиливкхьинар X виш йисарин кьулариз талукь я. И тӀвар Византиядин император Константин Багрянородныйди кхьей «Мярекатрикай» ва «Империя идара авуникай» гъиливкхьинра Русь уьлкведин тӀвар грек чӀалалди къалурнавай. Кирилл гьарфаралди и гаф сифте яз 1387 йисуз кардик кутунай. XV—XVI виш йисарин къене урусрин ватан тир Москвадин князьвал алай чилериз грек чӀалан таъсирдалди дегиш хьанай «Росия» лугьузвай.

1547 йисуз Иван IV пачагьдин тахтунал акъатайла уьлкведиз официалдаказ Урусатдин Пачагьвал тӀвар ганай. I Пётрди гьукум гьалзавай береда 1721 йисуз Урусатдин Империя малумарнай. Февральдинни Октябрьдин революцияйрин арада Урусатдиз Республикадин статус ганай. 1918 йисуз Урусатдин Советдин Федерациядин Социалист Республика (УСФСР) тӀвар къачунай. Гьеле гьа чӀавалай Урусатдиз гзаф вахтара Федерация лугуьз эгечӀнай. 1922 йисалай 1991йисалди УСФСР СССРдик квай. СССРдик квай береда адет тирвал гьакӀ Урусат лугьузвай. СССР чӀкайдалай гуьгъуьниз УСФСР-дин тӀвар Урусатдин Федерациядиз дегишарнай.

Физикадинни-географиядин махсусвилер

География

Конституциядалди тайин хьанвай Урусатдин чилерин майдан 17 125 407 км² я. Ам дуьньяда виридалайни чIехи уьлкве я. Урусат тамамдаказ Чилин кеферпатан паюнал, Евразия материкдал ала. Ада Европадин майдандин 3 млн км² ва Азиядин майдандин 14 млн км² кьунва. Урусатдин чилерин 45 % тамарал къвезва. Уьлкве Лас ва Кеферпатан МуркIарин океанрин ва гьакIни Балтик, ЧIулав, Азов, Каспи гьуьлерин ятари кьунва. Гьавиляй дуьньяда виридалайни яргъи кьер (37 653 км) Урусатдиз ава. Уьлкведин юкьва авай Урал сувари Урусат Европа ва Азия патариз пайзава. РагъэкъечIдай патай рагъакIидай патаз Урусатдин яргъавал 10 000 км, кефер патай кьибле патаз авай яргъавал 4 000 км я.

Сергьятрин гьукуматар

Са сергьятрал алай уьлквейрин кьадардиз килигна Урусатди дуьньяда садлагьай чка кьазва. Къураматда Урусат агъадихъ галай уьлквейрихъ галаз са сергьятра ава: Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Беларусия, Украина, Гуржистан, Азербайжан, Къазахстан, Монголия, Китай, Кореядин Халкьдинни-Демократиядин Республика. Американи Япониядихъ галаз Урусатдиз гьуьлуьн сергьятар ава.

Рельеф, чилин ятар, менфят авай мяденар, накьвар

Урусатдин чилерин 70 % - дилай пара пай аранрал ва кьулу чилерал къвезва. Уьлкведин рагъакIидай пад гегьенш РагъэкъечIдай-Европадин кьулувилин сергьятрин къене ала. Кефеп патай кьибле патаз экIя хьанвай Урал сувари РагъэкъечIдай-Европадин кьулувални РагъакIидай-Сибирдин аран чара ийизва.

Уьлкведин кьибле ва рагъэкъечIдай патариз сувун рельеф хас я. Европадин лап кьибледа Къавкъаздин Кьилин ЦIиргъер яргъи жезва. Ина Урусатдин виридалайни кьакьан чка тир Эльбрус сув хкаж хьанва. Адан кIукIун кьакьанвал 5642 метр туькIуьрзава. Сибирдин кьибледа Алтай сувар, РагъакIидай ва РагъэкъечIдай Саянар, Становдин сувар ва муькуь сувун системаяр экIя хьанва. Сибирдин кефер патара ва «Яргъал РагъэкъечIдай» пата аскIан суварин системайри винизвал ийизва.

Лап рагъэкъечIдай пата авай Камчатка зур-остров ва Курил островар вулканрин зонаяр я. Ина 200-лай пара вулканар гьисабнавайди я, абурукай 50 гилани кардик квайбур я. Камчатка зур-островдал Ключевская Сопка тIвар алай Евразиядин виридалайни кьакьан вулкан ава, адан кьакьанвал 4750 м я.

Урусат — дуьньядин цив бул тир кьадарда таъмин хьанвай уьлквейрикай сад я. Уьлкведиз дуьньядин масштабра зурба тир кьадарда хъвадай цин игьтиятар ава. Винел патан ятари уьлкведин майдандин 12 % кьунва, гьа ятарин 84 % пай Урал суварилай рагъэкъечIдай пата алай чилерал къвезва. Уьлкведин кеспиятдин рекьера яд пара харжавайди я. Хъвадай цин виридалайни чIехи гьамбарханайрикай сад уьлкведин рагъэкъечIдай пата алай, дуьньяда виридалайни дегьне тир Байкал вир я. Адан майдан 31 700 км² я. Дуьньяда виридалайни михьи яд авай цин гьамбарханайрикай сад я. Адан кIане авай къванер гьатта 30 метр дегьнедай акваз жеда. Байкалдиз халкьдин арада — Урусатдин гевгьер лугьуда.

Уьлкве жуьреба-жуьре менфят авай мяденрив девлетлу я. Ина федерациядин саки вири регионра нафтIадин ва тIебиатдин газдин мяденар дуьздал акъуднавайди я. Иллаки газ Ямал-Ненец автономиядин округда пара ава. Уьлкведин чилерин 70 % пара пай лежбервилиз виже текъведай чилер я. Идан себебар къати кьуьд ва чилер яргъалди цIурун тавуна муркIади кьун я. Урусатда хуьруьн майишатдин крар кьиле тухуз жедай бере вирини-вири 2-3 варз давам жезва. Мисал паталди, Европадани АСШ-да лежбервилин бере 8-9 варз давам жезва. ГьакI ятIани Дуьньядин цан цуниз виже къведай чилерин 9 % ва чIулав накьварин 50 % Урусатдал къвезва.

Гидрография

Урусат Баренц, Карадин, Лаптевар, РагъэкъечӀдай патан-Сибирдин, Чукоткадин, Беринг, Охотадин, Япон, ЧӀулав, Азов, Балтикадин гьуьлерин ятари кьунва.

Урусата авай вирер: Каспий гьуьл (дуьньяда виридалай чӀехи вир, ам учӀуди я, а вирен патаг алай чилел Урусатдин виридалай агъана авай чка ава −28м), Байкал (дуьньяда авай виридалай дерин вир, ва дуьньядин виридалай михьи яд авай чка), Ладога, Онега ва Чуддин вир ва масабур.

Дуьнядин виридалай яргъи вацӀар Урусатда ава — Лена, Обь, Иртыш, Енисей, Волга, Амур, Дон, Кеферпатан Двина.

Климат

Тамамдаказ Евразиядин кефер пата алай виляй уьлкве са шумуд климатдин зуларал ала, ибур: арктик, субарктик, хъуьтуьл ва са кьадар субтропик зулар я. Урусатдин чилерин чIехи пай хъуьтуьл климатдин зулал ала. Климатдин жуьреба-жуьревал чкадин рельефдикай ва океандиз мукьва ва я яргъал хьуникай аслу я.

Уьлкведин рагъэкъечIдай паталай тафаватлу яз, рагъакIидай пата (Европада) тIебиатдин зонайри сада-сад нубатдалди дегишзава. Ина кефер патай кьибле патаз арктик баябанар, тундраяр, тамун тундраяр, тайгадин тамар, акахьай тамар, кьери тамар, чуллер ва кьурагь баябанар сад-садан гуьгъуьналлаз къвезва. РагъэкъечIдай патахъ фирдавай климат континентал жезва ва са гьяркьуьвилел къвезвай тIебиатдин зонайрин кьадар тIимил жезва.

Уьлкведин чара-чара регионра юкьван гьисабдалди январь вацран температура 6 — 50 °C, июль вацран температура 1 — 25 °C арада юзазва. Сибирдин ва Яргъа РагъэкъечIдай патан муркIари кьунвай, бегьер авачир чилери вири Урусатдин 65 % пай туькIуьрзава.

Урусатда къейд авунай виридалайни вини температура 2010 йисуз Калмыкиядин Утта метеостанцияда къейд авунай. Июль вацра ина гьавадин чимивал +45,4 °C-див агакьнай. Идаз акси яз, уьлкведа виридалайни агъуз тир температура Якутиядин Оймякон хуьре 1924 йисан хъуьтIуьз академик Сергей Обручева къейд авунай −71,2 °C тир. Температурайрин максимал тафаватдиз килигна Урусат дуьньяда садлагьай чкадал ала: 116,6 °C.

Гьайванрин алам

Уьлкведин кеферда арктикадин ва тундрадин зонайра песец, кеферпатан мирг, полюсдин къуьр, гьуьлуьн кицI, морж, лацу сев хьтин гьайванар гьалтзава. Тайгада машах, сев, росомаха, лось, хундуз, горностай, бурундук, хаз, тамун верч, биши кьукь, кIекIе, кедровка хьтин гьайванри уьмуьр гьалзава. Пеш алай тарарин тамара чIуран къабан, мирг, норка, пара кьадар жуьре нуькIвер ва хуьрлинкIар гьалтзава. Приамурье ва Яргъал РагъэкъечIдай пад дуьньяда мад санани авачир кьери гьайван — амурдин пеленг гегьенш хьанвай ареал я. Ина гьакIни север, миргер ва маса гьайванар ава. Чуьлдин зонадин гьайванрин сиягь кьифрен хзандиз талукь тир гьайванри, сайгакри, барсукри, сикIери, гьажилеглег, кьукь ва стрепет хьтин чIехи нуькIвери ацIурзава. Къумадин баябанра миргер, чакъалар, къумадин пси ва чакъвалайдай гьайванар ава. Къавкъаздин регионда сувун цIегь, къавкъаздин мирг, дикобраз, кицI-кафтар, барс ва пара кьадар жуьре рептилияр гьалтзава.

Набататар

Урусатдин флорадик 24 700 жуьре набатат акатзава, абурукай 11 400 жуьре дамарар квай набататар, 1137 жуьре хьирхьамар хьтинбур, 9000 жуьре цин набататар, 3000 жуьре хьахьар ва 159 жуьре къижийрин набататар я. Набататрив виридалайни девлетлу тир регионар Къавкъаз (6000 жуьре набататар) ва Яргъа РагъэкъечIдай пад (2000 жуьре набататар). Сибирдин арктик островар набататрив виридалайни кьит чкаяр я. Ина вирини-вири 150 кьван жуьре набататар экъечIзава.

Урусатдин 45,4 % пай тамари кьунва. Тамари кIевнай чилерин вири санлай майдан 796,2 млн гектар я. Уьлкведин майдандин чIехивилиз ва вичихъ жуьреба-жуьре тIебиатдин зонаяр аваз хьуниз килигна, Урусатда гьайванринни набататрин алемар гзаф девлетлубур я. Лап кефер патан арктик баябанра, чкадин гьайванрин асул тIуьнрикай тир, хьирхьамар, полюсдин бубуяр, лютикар экъечIзава. Тундрада и набататрин сиягьдик бицIи верхьин, макъун ва цIивелин тарар акатзава. Тамун тундрада нарат тарцин хзандиз талукь тир муьтквер, кедр, пихта ва даур лиственница хьтин тарар экъечIзава. Са кьадар кьибледихъ къвердавай мегъуьн, гийин, гъверши, гъулцин хьтин гьяркьуь пешер галай тарарин тамар эгечIзава. Приамурьеда пара кьван кьери тарарин жуьреяр экъечIзава, ибур: моголиядин мегъуьн тар, маньчжуриядин гъверши тар, ильм (къарагъаждин жуьрейрикай сад), хъархъун тарар я. Чуьлуьн ва чуьлни тамар акахьай регионра мегъуьн тамар, жуьреба-жуьре векьер ва къуьлуьн набататар экъечIзава. ЧIулав гьуьлуьз мукьва тир субтропик регионра цак алай мегъуьн тарарин рукар, цIирицI тарари, чIулав макъун тарари, самшит тарари винизвал ийизва.

Урусатда 41 милли паркар ва 103 къадагъа алаз хуьзвай сергьятар ава. Уьлкведин кIвенкIве авай проблемайрикай сад XXI виш йисан къене къати хьанвай къанундай къецихъ акъатнай тамар атIун я. 2000 — 2013 йисарин къене 36,5 млн га там терг авунай. Тамар тIимил хьунин йигинвилиз килигна Урусат дуьньяда садлагьай чкадал ала.

Гьукуматдин туькIуьр хьунин тегьер

Урусат — гьукуматдин кьилел алай президентдин регьбервилик квай федератив республика я. Бязибуру Урусат президентвилинни-парламентдин республика тирди фикирзава.

Гьукуматдин кьилин къанун 1993 йисуз кьабулнавай конституция я. Алай чIавуз Урусатда 2008 йисуз са кьадар дегишвилер авунай конституция кардик ква. Дегишарунар авур береда президентдин гьукум гьалунин йисар кьудалай ругуд йисалди ва Госдумадин къуллугъ кьудалай вад йисалди яргъи хъвуни халкьдин бязи къатара наразивилериз гъанвай. Урусатдин гьукумат идара авунин институтрин бине гьеле уьлкве садавайни аслу тушир чIавара арадал атанай, амма 2000 йисалай структурада хьайи зурба дегиш хьунрин нетижада гьа къанун-къайдайри крар авунин тегьердин бинедик цIийивилер акатнай.

Федератив паюнар

Урусат — федератив тегьерда туькIуьр хьайи уьлкве я. Урусатдин Федерациядин къене сад хьтин ихтиярар авай 85 субъектар ава, абурукай 22 республика, 9 край, 46 вилаят, 3 федерал метлеб авай шегьер, 1 автономиядин вилаят, 4 автономиядин округ я.

И субъектра гьукум гьалунин органрин система умуми федерал дережада кьабулнавай принципралди тайин жезва. Гьар са регионда къанунар акъудзавай орган (парламент, къанунар акъудзавай кIватIал) ва кьилиз акъудзавай орган (гьукумат) ава. ГьакIни гзаф пай субъектра кьилиз акъудзавай органрин кьилел акъвазнай президент, губернатор хьтин ксар ава. Чпиз тайин авур субъектра къанунрин сергьятра идара авунин там ихтиярар абуруз Урусатдин президентдин паталай вуганвайди я.

Идалайни гъейри Урусат 9 федерал округриз пай хьанва. Гьар округдин кьилин везифадал Урусатдин президентди ихтияр ганвай векил кIвалахзава.

Урусатдин гьар са субъект административвилелди текриз пай жезва. Къайда тирвал субъектрин къене авай асул административ текар районар ва шегьерар я.

Административ ччара авунар

Федерал округар:

Экономика-географиядин районар[16]:

Республикаяр:

Адыгъея, Республика Алтай, Башкортостан, Бурятия, Дагъустан, Ингушетия, Калмыкия, Къарачай-Черкессия Республика, Карелия, Кеферпатан Осетия — Алания, Республика Коми, Республика Крым, Къабарда-Балкъар, Марий Эл, Мордовия, Саха (Якутия), Татарстан, Тыва, Удмурт Республика, Хакасия, Чечен Республика, Чуваш Республика — Чувашия;

Краяр:

Алтай край, Забайкальедин край, Приморьедин край, Камчаткадин край, Краснодар край, Красноярск край, Пермь край, Ставрополь край, Хабаровск край;

Вилаятар:

Агъа Новгороддин вилаят, Амур вилаят, Архангельск вилаят, Астрахань вилаят, Белгород вилаят, Брянск вилаят, Владимир вилаят, Волгоград вилаят, Вологда вилаят, Воронеж вилаят, Иваново вилаят, Иркутск вилаят, Калининград вилаят, Калуга вилаят, Кемерово вилаят, Киров вилаят, Кострома вилаят, Курган вилаят, Курск вилаят, Ленинград вилаят, Липецк вилаят, Магадан вилаят, Москва вилаят, Мурманск вилаят, Новгород вилаят, Новосибирск вилаят, Омск вилаят, Оренбург вилаят, Орёл вилаят, Пенза вилаят, Псков вилаят, Ростов вилаят, Рязань вилаят, Самара вилаят, Саратов вилаят, Сахалин вилаят, Свердловск вилаят, Смоленск вилаят, Тамбов вилаят, Тверь вилаят, Томск вилаят, Тула вилаят, Тюмень вилаят, Ульяновск вилаят, Челябинск вилаят, Ярославль вилаят;

Москва, Санкт-Петербург, Севастополь — федерал метлебдин шегьерар;

Автономиядин вилаятар:

Чувуд автономиядин вилаят;

Автономиядин округ:

Ненец автономиядин округ, Хант-Манси автономиядин округ — Югра, Чукоткадин автономиядин округ, Ямал-Ненец автономиядин округ.

Кьилиз акъудзавай гьукум

Гьукуматдин кьилел президент акъвазнава, алай чIавуз Урусатдин президент Владимир Путин я. Гьукуматдин кьилин везифаяр кьилиз акъудиз президентдиз куьмек премьер-министрди гузва, гилан премьер-министр Дмитрий Медведев я. Президент кьейитIа ва я везифадилай азад авуртIа адан чкадал гьасятда премьер-министр къвезва.

Президент ругуд сан муьгьлетдиз хкязавайди я. Хкягъунар чинебан тегьерда халкьди ванер гунивди кьиле физва. Са касдивай президентдин везифадал кьве муьгьлетрилай пара акъвазиз жедач. Вилик президент кьуд йиса садра хкязавай, ругуд сан къуллугъ 2008 йисуз конституциядин реформаяр хьайила тестикьарнай.

Гьукуматдиз регьбервал ийизвай ксарин кьилел премьер-министр акъвазнава. Адаз табий я вице премьер-министр (са шумуд министерствойрин ва ведомствойрин чIехиди), министр (министерстводин чIехиди), гьукуматдин министр (тайин тир ведомстводин кьил ва я кьетIен тапшуругъар кьилиз акъудзавай кас) ва министрдин везифадал алачир ведомстводин кьил.

Президентдин гъиле гзаф метлеблу ихтиярар ава, ада къецепатан политика идара ийизва, ам уьлкведин Яракьлу Къуватрин Вини кьил я, Госдумадин меслятдалди ада гьукуматдин председателяр, гьакимар, федерал министрар везифадал тайинарзава ва я везифадилай азад ийизва.

Президентди ватандиз хиянат ва я муькуь гзаф залан къанун чIуруниз рехъ гайитIа ва и тахсирар Вини Кьилин ва Конституциядин Дуванханайри тестикь авуртIа Госдумадин тахсиркарвилин къарардалди Федерациядин Советдиз президент вичин везифадилай алуддай ихтиярар авайди я.

Къанунар акъудзавай гьукум

Конституциядив кьурвал къанунар акъудзавай гьукум Федерал КIватIал тир — парламентдин гъиле ава. Вичин нубатда парламент кьве палатайрикай ибарат я, ибур Федерациядин Совет ва Гьукуматдин Дума (Госдума) я. Илимда абуруз вини ва агъа палатаяр лугьуда. Федерациядин Советдик гьар субъектдай кьве векил акатзава. Гьукуматдин Думадик 450 депутат акатзава. Абур вири халкьдин хкягъунра партияйрин сиягьралди хкяна 5 йисан муьгьлетдиз тайинарзавайди я (2008 йисалди кьуд сан муьгьлет тир).

Дувандин гьукум

Дувандин гьукум агъадихъ галай дуванханайри кьиле тухузва: Конституциядин дуванхана, Вини Кьилин Дуванхана (ва адаз табий тир арбитраж дуванханани умуми юрисдикциядин дуванханаяр). Урусатдин Федерациядин субъектра конституциядин дуванханаяр кардик гала. ГьакIан инсанрин ихтиярар ва азадвилер гьукуматдин органрин ва вини везифайрал алай ксарин гьахъсузвилерикай хуьн паталди Урусатда омбудсмен лугьудай махсус кас ава. Адан везифа инсанрин ихтиярар хуьн я. Омбудсмен везифадал Госдумади тайинарзава ва ам федерал конституциядин къанунрив кьурвал кIвалахзава. Жуван крар кьиле тухудай чIавуз омбудсмен гьич са гьукуматдин органдивай ва вини везифадал алай касдивай аслу туш ва садазни гьахъ-гьисаб гузвач.

Сиясатдин партияяр

2015 йисан 7 сентябрь тарихдал гьалтайла Урусатда 78 сиясатдин партия официалдаказ къейд авунай. Абурукай кьуд партияди Гьукуматдин Думада векилвилин чка кьунва, ибур «Единая Россия», КПРФ, «Справедливая Россия» ва ЛДПР я.

Къецепатан политика

СССР-дин давам хьиз Урусат пара кьадар тешкилатрик квазва. Ибур Садхьанвай Миллетрин Тешкилат (ООН), «ЧIехи Муьжуьд» (1997—2014 йисарин къене), Европадин Совет, ОБСЕ, СНГ, ЕврАзЭС, ОДКБ, ШОС, ЕАЭС.

Яракьлу къуватар

Шегьерар

2010-лагьай йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада уьлкведа шегьеррин статус 1100 яшамишдай чкайрив гва[17][18][19] (2002-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада Урусатда 1098 шегьер тир). Москвади 3 шегьер (Московский, Щербинка ва Троицк) туькьуьнин гъиляй 2013-лагьай йисан 1-лагьай гьердалди шегьеррин сан-гьисаб 1097-дал кьван тӀимил хьана[20].

Виридалайни чӀехи шегьерар

Агьалийрин кьадардикай малуматар 2014-лагьай йисан 1-лагьай гьердалди къимет эцигунив кьурвал гана[21].

Шегьер Вилаят Агьалияр, кас Майдан, км² Кьил
1 Москва Москва 12108257 2511[22] Сергей Собянин
2 Санкт-Петербург Санкт-Петербург 5131942 1439 Григорий Полтавченко
3 Новосибирск Новосибирскдин 1547910 505,62[23] Анатолий Локоть
4 Екатеринбург Свердловскдин 1412346 487[24]/491[25]/495[26] Евгений Ройзман
5 Агъа Новгород Агъа Новгороддин 1263873 410,68[27][28] — 466,5[29] Олег Сорокин
6 Казань Татарстан 1190850 425.3[30] (614,16[31]) Ильсур Метшин
7 Самара Самарадин 1172348 382[32] — 541 Дмитрий Азаров
8 Челябинск Челябинскдин 1169432 500,91[33], 501,57[34] тахьайтӀа 530[35] Станислав Мошаров
9 Омск Омскдин 1166092 572,9[36] Вячеслав Двораковский
10 Ростов-на-Дону Ростовдин 1109835 348,5[37] Зинаида Неярохина
11 Уфа Башкъортостан 1096702 707,93[38] Евгений Семивеличенко
12 Красноярск Красноярск край 1035528 359,3[39] Эдхам Акбулатов[40]
13 Пермь Пермдин край 1026477 799,68[41] Игорь Сапко
14 Волгоград Волгограддин 1017985 859,353[42] Андрей Косолапов[43]
15 Воронеж Воронеждин 1014610 596,51[44] Александр Гусев
16 Саратов Саратовдин 840785 394 Олег Грищенко
17 Краснодар Краснодар край 805680 192,19[45] — 841,36[46] Владимир Евланов
18 Тольятти Самарадин 718127 314,78[47] Сергей Андреев
19 Туьмен Туьмендин 718127 235[48] Александр Моор[49]
20 Ижевск Удмуртия 637309 315,15[50] Александр Ушаков

Кьиспес

Урусатдин империядин ЧӀехи герб (1882—1917),Igor Barbe, 2006, «Greater Coat of Arms of the Russian Empire» 1882—1917
  • Кьилин шегьер: Владимир (XIII в.й. сифте — XV в.й.).
  • Кьилин шегьер — Петроград.
  • Кьилин шегьер: Москва.
  • Кьилин шегьер: Москва.

Киевдин Русь

Асул макъала: Киевдин Русь

862 — лай йисуз Новгород шегьерда Рюрика цӀийи урусрин гьукуматдиз бине эцигна. ЦӀуд йисалай къулухъ и гьукуматдин чӀехи шегьер Киев хьана . Сифте и гьукуметдин дин ширк язвай. Гуьгъуьнин 988 — лай йисуз Урусатди христианвал кьабулна. 1100-лай йисара и гьукумат чкӀана пара гъвечи гьукуматриз.

1237-1240-лай йисара монголри Русь кьунвай 1480 йисарал къван. Иван ІІІ урус кӀватӀ ийиз эгечӀна.

Москвадин гьукумат

Иван Грозныйдин идара авун

Урусатдин империя

Асул макъала: Урусатдин империя

Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ

Урусатдин Федерация

Ксар

Миллетар

Миллет Пай
(2002)[53]
Пай
(2010)[53]
Урусар 80,64 % 80,90 %
Татарар 3,87 % 3,87 %
Украинар 2,05 % 1,41 %
Башкирар 1,16 % 1,15 %
Чувашар 1,14 % 1,05 %
Чеченар 0,95 % 1,04 %
Эрменияр 0,79 % 0,86 %
Аварар 0,57 % 0,66 %
Мордва 0,59 % 0,54 %
Къазахар 0,46 % 0,47 %
Азербайжанвияр 0,43 % 0,44 %
Даргинар 0,35 % 0,43 %
Удмуртар 0,44 % 0,40 %
Марийцар 0,42 % 0,40 %
Осетинар 0,36 % 0,39 %
Белорусар 0,56 % 0,38 %
Кабардинар 0,36 % 0,38 %
Къумукар 0,29 % 0,37 %
Якутар 0,31 % 0,35 %
Лезгияр 0,29 % 0,35 %
Бурятар 0,31 % 0,34 %
Ингушар 0,29 % 0,32 %
масадбур 3,40 % 3,51 %
чпин миллет къалур тавунвайбур
ва чпикай административ чешмейрал малумат къачунвай ксар,
, млн кас
1,46 5,63

Шикилар

Баянар

  1. Урусатдин официал регионар чӀалар
  2. 2014-й йисан 1 январь
  3. Численность постоянного населения на 1 января (человек) 1990—2010 года
  4. INTERFAX.ru — Население России на 1 сентября выросло до 146,2 млн человек
  5. One World — Nations Online — Countries of the World by Area
  6. [Федеральная служба государственной регистрации, кадастра и картографии (Росреестр). Земельный фонд Российской Федерации на 1 января 2011 года (стр. 223)]
  7. [1]
  8. - УФ-дин Конституциядин 68-лагьай макъала, 1-лагьайни 2-лагьай пунктар
  9. [Единственный государственный язык на федеральном уровне. В субъектах федерации могут устанавливаться также другие государственные языки]
  10. УФ Конституциядин 80-лагьай макъала
  11. - УФ-дин Конституциядин 94-лагьай макъала
  12. - УФ-дин Конституциядин 95-лагьай макъала, 1-лагьай пункт
  13. ПРЕЗИДЕНТ РОССИИ — Владимир Путин вступил в должность Президента России
  14. «РИА НОВОСТИ» — Из президента в премьеры-2: Медведев возглавил правительство РФ
  15. Крым зуростровдин чӀехи пай Урусат Федерациядинни, гьуьжет алай чилера контролвал кьиле тухузвай, Украйинадин арада гьужет ийизвай кар я. Урусатдин Федерациядин федератив къурулушдив кьурвал, Крымдин чилерал Урусат Федерациядин субъектар ала — Крым Республика ва федерациядин мана-метлеб авай Севастополь шегьер. Украйинадин административни территориал паюниз килигна, Крымдин чилерал Украйинадик квай Крым Автоном Республика ва кьетӀен статус гвай Севастополь шегьер ала
  16. Общероссийский классификатор экономических регионов. ОК 024-95
  17. Госкомстат РФ. Окончательные итоги ВПН 2010: 6. Группировка городских населенных пунктов по численности населения по субъектам Российской Федерации
  18. Шаблон:Итоги переписи 2010
  19. В указанное число не включены 9 городов, административно входящих в районы Санкт-Петербурга: Зеленогорск, Колпино, Красное Село, Кронштадт, Ломоносов, Павловск, Петергоф, Пушкин, Сестрорецк
  20. Россия 2013. Статистический справочник
  21. Росстат. Федеральная служба Государственной статистики. Численность населения Российской Федерации на 1 января 2014 года. 29-30-31-32. Города с численностью постоянного населения более 100 тыс. чел.
  22. С.Собянин, выступление в Московской городской Думе «Отчёт о результатах деятельности Правительства Москвы за 2011—2012 годы» C. 4-5, «Большая Москва»
  23. Новосибирск: Общая информация
  24. Екатеринбург. Панорама недели. Выпуск 16 (24-30 мая 2010 года)
  25. Основные положения Генерального плана муниципального образования «город Екатеринбург»
  26. Стратегический план развития Екатеринбурга до 2015 года. Раздел II. Исходные конкурентные возможности Екатеринбурга. Внутренние факторы развития города.
  27. Федеральная служба государственной регистрации, кадастра и картографии. Доклад О состоянии и использовании земель Нижегородской области в 2010 году. Приложение 10. стр. 136
  28. БД ПМО Нижегородской области. Город Нижний Новгород
  29. Генеральный план города Нижнего Новгорода. Пояснительная записка стр. 4
  30. площадь собственно города, Федеральная служба государственной статистики
  31. площадь муниципального городского округа
  32. Пояснительная записка к Генеральному плану г.о. Самара. Приложение 1. Основные технико-экономические показатели с.21
  33. База данных показателей муниципальных образований. Росстат.
  34. Основные положения Генерального плана города Челябинск. (стр.46)
  35. Челябинск сегодня - Визитная Карточка. Администрация г. Челябинска. Архивация 3 февраль 2012.
  36. География Омска
  37. О городе. Ростов-на-Дону. Архивация 13 август 2013.
  38. БД ПМО Республики Башкортостан
  39. Социалистическое наследие Красноярска. Часть 1. | Красноярск Дейли.
  40. Мэром Красноярска избран единоросс Эдхам Акбулатов // ИА REGNUM, 11.06.2012
  41. Росстат. БД ПМО Пермского края
  42. Росстат. База данных показателей муниципальных образований
  43. Депутаты Волгоградской городской думы выбрали нового главу города
  44. База данных показателей муниципальных образований.
  45. Стратегия инвестиционного развития муниципального образования город Краснодар до 2030 года. Таблица 1.2.1. Баланс территории в границах города Краснодара, существующее положение. (стр. 11)
  46. Устав муниципального образования город Краснодар
  47. БД ПМО Самарской области. Тольятти
  48. Charter of Tyumen (city proper) January 1, 2010. The Tyumen City Administration. Ахтармишун 11 май 2010.
  49. Главой администрации Тюмени стал Александр Моор
  50. Наш город — IZH.RU
  51. 51,0 51,1 Маса тӀварар: Урусатдин Советрин Республика (7 цӀехуьл (ноябрь) 1917 авай), Урусатдин Социалист Федератив Советрин Республика (10 чиле (июль) 1918 авай), Урусатдин Советрин Федератив Социалист Республика (5 фундукӀ (декабрь) 1936 авай), Урусатдин (Россиядин) Федерация (25 фундукӀ (декабрь) 1991 авай)
  52. Закон РСФСР от 25 декабря 1991 года № 2094-I «Об изменении наименования государства Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика».
  53. 53,0 53,1 Российская газета. Вот какие мы — россияне. Об итогах Всероссийской переписи населения 2010 года

ЭлячӀунар

Европадин гьукуматар
LocationEurope.png Австрия · Азербайжан ¹ · Албания · Андорра · Беларусия · Бельгия · Болгария · Боснияни Герцеговина · Ватикан · Венгрия · Германия · Греция · Гуржистан ¹ · Дания · Ирландия · Исландия · Испания · Италия · Кипр ¹ · Къазакъстан ² · Латвия · Литва · Лихтенштейн · Люксембург · Македония · Мальта · Молдова · Монако · Нидерландар · Норвегия · Польша · Португалия · Румыния · Сан-Марино · Сербия · Словакия · Словения · Турция ² · Украина · Урусат ² · Финляндия · Франция · Хорватия · Черногория · Чехия · ЧӀехибритания · Швейцария · Швеция · Эстония

Инкарвал гьукуматар: Абхазия ¹ · АрцӀах Республика ¹ · Республика Косово · Приднестровьедин Молдовадин Республика · Кеферпатан Кипр ¹ · Кьиблепатан Осетия ¹


¹ Са кьадар а я тамам Азияда. ² ГьакIни Азияда.
Азиядин гьукуматар
LocationEurope.png Азербайжан ² · Афганистан · Багьрейн · Бангладеш · Бруней · Бутан · Вьетнам · Гуржистан ² · Гьиндистан · Израиль · Индонезия · Иордания · Ирак · Иран · Йемен · Камбоджа · Кипр ¹ · Киргизия · Китайдин Халкьдин Республика · КХДР · Кувейт · Къазакъстан‎ ² · Къатар · Лаос · Ливан · Малайзия · Мальдивар · Мисри ³ · Монголия · Мьянма · Непал · Оман · Пакистан · РагъэкъечӀдайпатан Тимор · Республика Корея · САЭ · Сауди Арабистан · Сингапур · Сирия · Таджикистан · Таиланд · Турция ² · Туьркменистан · Узбекистан · Урусат ² · Филиппинар · Шри-Ланка · Эрменистан · Япония

Кьабул тавунвай ва са кьадар кьабул авунвай гьукуматар: Абхазия ² · Азад Кашмир · Гьукумат Ва · Вазиристан · Суван Къарабагъ · Иракдин Курдистан · Кеферпатан Кипр Туьркерин Республика · Кьиблепатан Осетия ² · Палестина · Тайван · Тамил-Илам · Гьукумат Шан


¹ Са кьадар европада ава. ² Европада авай. ³ Са кьадар африкада ава.

1000HA.png