Гьарйяна

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун

Гьарйяна акlни Хьарйана(хиндиहरियाणा, пандж.ਹਰਿਆਣਾ, ингл. Haryana) — Индиядин кефер пата авай штат я. Кьилин шегьер — Чандигаргь (кьилдин галкӀдин чил (вилаят) яз, административ патахъай ам Гьарйянадик акатзавач), виридалайни чӀехи шегьер — Фаридабад я. 2011-лагьай йисан малуматрив кьурвал, агьалийрин сан-гьисаб — 25 353 081 кас (вири штатрин арада 17-лагьай чка кьунва). Гьарйяна кьилдин штат хьиз Пенджаб штатдин ибаратдай 1966-лагьай йисуз чара авунва. Гилалди Чандигаргь кьве штатдин — Гьарйянани Пенджаб — кьилин шегьер яз ава. «Гьарйяна» лугьудай гаф хинди чӀалай «Гъуцран кӀвал» хьиз таржума жезва — «Гьари» Вишну гъуцран тӀварарикай сад, «айяна» — кӀвал я.

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Чилин майдан — 44 212 км² (20-лагьай мукь (чка)). Гьарйянади агъадихъ галай штатрихъ галаз сергьят сад ийизва:

Гангни Джамна вацӀарин кьулувили Гьарйяна штатдин чиликай чӀехи пай кьунва. Шивалик кӀунтӀар кефердинни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва, кьиблединни рагъакӀидай пата къумлух хьтин кьулувили чка кьунва, кьибле пата Аравали суван цӀиргъ виниз акъатзава. Чилер гьуьлуьн дережадилай 200—1200 м вине ава. Штатдин рагъэкъечӀдай патан сергьят Джамна вацӀай тӀуз физва.

Климат[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Гьарйянадин климат кеферпатан кьулувилерал чка кьур маса Индиядин штатрин хьтинди я. Гад лап чимиди, 45 °C (113 °F) кьван агакьзава; кьуьд «хъуьтуьлди» я. Виридалайни чими варцар - тIулни кьамуг, виридалайни мекьи варцар - фундукIни гьер я. Къваларин кьадар дегиш жедайди - Шиваликдин араяр виридалайни кьеж квай чкаяр, Аравали кIунтIарин арайра - виридалайни кьурай чкаяр я. Вири къваларикай 80% муссонрин сезондиз жезва (чиле-мара), са бязи вахтара абуру локал тир яд акьалтун гъизва[1].

Хуьнуьхдик квай вагьши тӀебиатдин чилер[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Гьарйянада агъадихъ галай хуьнуьхдик квай вагьши тӀебиатдин объектар ава:

  • 2 миллетдин хьвид (парк);
  • 8 заказник;
  • 2 заповедник;
  • 4 гьайванарни нуькӀер кутазвай юкь;
  • 1 миргер хуьзвай хьвед;
  • 3 гьайванрин хьвид.

Абуруз виридаз Гьарйяна штатдин гьакимвилик квай Тамун департаментди регьебервал ийизва.[2]

Сиясат[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

2004-лагьай йисан хкягъунрин нетижада Индиядин миллетдин конгрессди чӀалахъардай (абурувай вири ванерикай 60 % кӀватӀиз хьана) гъалибвал къачунва.

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

2011-лагьай йисан малуматрив килигайла, штатдин агьалийрин сан-гьисаб 25 353 081 кас. Агьалийрин къалинвал — 573,44 кас/км². Патав гвай Пенджабдани хьиз, Гьарйянада папарив гекъигайла лап пара итимар ава. Вири агьалийрикай индуизмдихъ 89,7 % инанмишвал ийизва, сикхар — 6,2 %, мусурманар — 4 % я.

Вири агьалийрикай 87,34 % хиндидал рахазва, 10,57 % — панджабидал, 1,23 % — урдудал. Гьарйянада стандарт тир хинди ваъ, адан нугъат — гьарйянави — гегьенш я (ам лап брадж нугъат хьтинди я).

Ири шегьерар:

Административ чара авунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Гьарйяна штатдин карта

Гьарйяна 4 региондикай ибарат я, абур 21 округдиз чара ийизва:

Регион Административ юкь Агьалияр, кас
(2001 йис)
Майдан,
км²
Къалинвал
кас/км²
Округар
1 Амбала Амбала 4 238 990 8 157 519,68 Амбала
Курукшетра
Панчкула
Ямунанагар
2 Гургаун Гургаун 5 427 694 8 107 669,51 Гургаон
Магьендрагаргь
Меват
Палвал
Ревари
Фаридабад
3 Гьисар Гьисар 6 067 866 18 431 18 431 Гьисар
Бгьивани
Кайтгьал
Сирса
Фатегьабад
4 Ругьтак Ругьтак 5 348 439 9 517 561,99 Джаджар
Джинд
Карнал
Панипат
Ругьтак
Сунипат

Сагъвал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Гьарйянадин округар Гьиндистандин пайдах
Haryana locator map.svg Амбала · Бхивани · Гургаун · Гьисар · Джаджар · Джинд · Кайтгьал · Карнал · Курукшетра · Магьендрагаргь · Меват · Палвал · Панипат · Панчкула · Ревари · Ругьтак · Сирса · Сунипат · Фаридабад · Фатегьабад · Ямунанагар