Ингьул

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун

Ингьул (укр. Iнгул) - Украинадин Кировоградни Мыколайив областрай тIуз физвай вацI, Кьиблепатан Бугь вацIук авахьзавай чапла агъавацIарик виридалайни чIехиди я. Дегь чIаварин тIвар Пантикапа я. ВацIун яргъивал - 354 км, вацIун бассейндин майдан - 9880 км².

ТIварцIикай[Дуьзар хъувун]

Ингьул лугьудай гаф, стIун са шакни авачиз, туьркерин чIалариз талукь я. Виридалайни чкIанвай версиядиз килигна, Ингьул тIвар туьркерин yeni göl – «цIийи вир» тIваруникай яз хьанвайди я. XVI-XVII вишйисарин документра Енгьула (Енгьул) тIвар гьатзава. XVIII-XIX вишйисара и вацIуз, Ингьулэць лугьудай вацIун аксина яз, ЧIехи Ингьул лугьузавайди тир.

Ятар-кхьин[Дуьзар хъувун]

ВацIун яргъивал – 355 км, бассейндин майдан – 9880 км² я. ВацIун кьил 170 м кьанкьвал авай чкада ава. Гимийривай къекъвез жедай 55 километр авай ара вацIун сивелай Пэрэсадивка хуьрел кьван я. Вини кьиле шуькIуь вацIун кьер къекъвез-къекъвез фейиди; Костычини Выногьрадивка хуьрерин арада – цIалцIамди; юкьван авахьунин пата кьер 30 метрал кьван гьяркьуь жезвайди; агъа авахьунин пата вацIун кьер 80 метрдилай пара гьяркьуьди я. ВацIун деринвал чIехи пай 07-1,2 метр, вини кьил – 1,5 м я. Авахьунин йигинвал – 0,5 м/гъв (1,8 км/с) кьванди я. ВацIун дугун трапеция хьтиндия, адан гьяркьуьвал – 4 км кьванди, деринвал – 60 м кьванди я. ВацIун алгъунвал – 0,4м/км я Таъминвал чIехи пай живединни марфадин я. Цин юкьван харжи Новогьорожэнэ хьуруьн кьилив (вацIун сивелай 122 км) 8,84 м³/гъв я. Адетдалди яз фундукI вацра вацI муркIади кьазва, вацI муркIади кьунукь кIевиди туш; эхен вацран эхирдинни ибне вацран гатIумалдин арада муркIар цIраз эгечIзава.

Алай чка[Дуьзар хъувун]

Ингьул Бровковэ хуьруьн кьилив гвай тамун вирелай авахьиз гатIумзава. ВацI авахьзавай рехъ чIехи пай кьибле патанди я (вини авахьунин пата – са арада кьиблени рагъ экъечIдай патаз физавайди, агъа авахьунин пата – са арада кьиблени рагъ акIидай патаз физавайди я); Днепрдин кьакьанвилин атIунрай тIуз; агъа пата авай чкайра ЧIулав гьуьлуьн дугунрай тIуз авахьзавайдини хилериз чара жезвайди я. Мыколайив шегьердин кьилив Кьибле Бугьдиз авахьзавайди я. Ингьулдин агъавацIар: Сугьоклия, Гьромоклия (эрчIи патанбур); Бийанка, Аджамка, Камйанка, Бэрэзивка (чапла патанбур) ва мсб. ВацIал са шумуд ядхуьнуьхал эцигнава: Киривогьраддин, Ингьулдин, Докучаевэдинни Софийивкадин. Шегьерар: Кировоград, Мыколайив.

Менфят къачун[Дуьзар хъувун]

Ингьулдин ятар цивди таъминрунни чилериз яд вугун патал кардик кутазвайди я. ВацIун бассейнда 33 агъ. га майдан авай чилериз яд вугунин система эцигнава. Ингьулдин вини кьатIарни адан агъавацI къайдада тунвайбур я. Ана вирен майишатар эцигнава, гьа вирера гъетер хуьзавайди я. Лайих авай чкаяр Пак тир Михайлодин папарин килиса – «дугундин гевгьер», Новобугь райондик квай Пэлагьийивка хуьре чIагай акунар авай Софийивка ядхуьнуьхалин къерехдал авай килиса я. Региондин ланшафтдин парк «Прыингьульскый» - Миколайив областда авай Софийивкани Розанивка хуьрерин арада вацI авахьзавай кьатIа авай, 3,15 агъ.га майдан авай, гьа чкадин чIагай тIебиат хуьн патал туькIуьрнавай парк я.

Машгъур фактар[Дуьзар хъувун]

Лап сифте кьиляй Мыколайив шегьердин тIвар Ингьульська верф, Усть-Ингьул, Усть-Ингьульськ тир.

Баянар[Дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун]