Исаак Ньютон

Исаак Ньютон Isaac Newton
Исакь Ньютонан чин къванцӀикай
Малумат
Дидедиз хьана:	1643 йисан 4 январь(16430104) Вулсторп, Линкольншир, Англия
Кьена:	1727 йисан 20 март Кенсингтон, Мидлсекс, Англия, ЧӀехибритания
Гьукумат:	ЧӀехибритания
Пеше:	физика, математика, астрономия
Буба:	Исаак (чӀехи)
Диде:	Гьанна Эйскоу
Мукьвади:	халу: Уильям Эйскоу
Викисклад:	Isaac Newton

Исакь Ньютон (1643 йисуз 4 январдиз — 1727 йисуз 20 мартдиз) — дуьньядин алимрикай физикадин рекьяй виридалайни тӀвар-ван алайбурукай сад я. Чан кмаз ам философ яз жемятдин фикирда авай. Вич Англиядай тир.

Къене авайбур

1 Уьмуьр
2 Вичикай
3 Микитисвал
- 3.1 Виридуьньядин чӀугунин къуват
4 Шикилар
5 Баянар
6 ЭлячӀунар

Уьмуьр[Дуьзар хъувун]

Исакь Ньютон дидедиз хьана лежбервал ийидай са гьал кесиб тушир хзанда. Хва жедалди адан буба кьена. Вич Исакь вахтунилай фад хьайиди я, ничагьвал кваз. ТӀварни адаз буба патал гайиди я. Дидеди вичиз цӀийи гъуьл акуна адаз пуд аялни хайила, Исакьаз чӀав тӀимил гуз хьана. Гьавиляй ам чӀехи ийиз эгечӀна адан халу Уильям. Вичин уьмуьртувални адаз теквал авай. 1655 йисуз Исааь мектебдик акачӀна. 1661 йисуз ам Кембридж университетдик акачӀна. Гьа чкада ада 30 йис кӀелни кӀвалах авуна. Дустар Исакьахъ авачир. Жуван вахт ада михьиз чирвилериз гузвай. ГьакӀ хьана адахъ хзанни хьанач, аялар, пабни хьанач.

Кьуьзи хьайила адан сагъвал пис жез эгечӀна. Гьавиляй, 1725 йисуз ам Кенсингтондиз хъфена. Йифиз 31.03.1727 ам гьана кьена.

Вичикай[Дуьзар хъувун]

Ньютон вич пара кьакьанди тушир, беден адан къуватлу тир, адан чӀарар сакӀус бурма тир. Ньютонахъ пара хъсан сагъвал авай, ам гьеч стӀунни ничягь хьайиди туш лагьайтӀа жеда. Гьеч кьуьзуь хьайилани адахъ жуфтдиказ чӀарар амай (чебни яхцӀур йисалай рехибур) вири сасарни амай, садалай къецяй. Анеяр ада алукӀзавачир. ГьакӀ ятӀани адан аквадайвал сакӀус пис тир. Лап тӀимил хъверзавай, дурух жезвачир. Пулар пара харчар ийизвачир, ахпа шкӀутӀни тушир. Паб адахъ авачир. Ньютонан спортдал пара рикӀ алачир, маниярни кӀандачир, театрни амай зтӀар. Ахпа адавай хъсан кхьинар жедай. Ньютонан куьмекчидин рикӀел хкезвай: «Ада вичиз ял ядай ихтияр гузвачир, микитисдиз тагай гьар сят ада квахьнавай сят хьти гьисабзавай»^[1].

Микитисвал[Дуьзар хъувун]

Виридуьньядин чӀугунин къуват[Дуьзар хъувун]

Ньютонал къведалди виридан чӀугвадай къуватдин фикир пара сефер маса микитисри лагьанай. Адалай фад адакай фикирзавай Эпикура, Гассендиди, Кеплера, Бореллиди, Декарта, Роберваля, Гюйгенса масадбуру^[2]. Кеплера фикирзавай, чӀугвун ракъинал кьадар авай яргъивилелай маса патахъ тир хьти, вични кьилди эклиптикадай физаваз; Декарта гьисабзавай, ам эфирда авай элкъвей гарар яз^[3]. ГьакӀ ятӀани дуьз фикирарни авай, гьисабра дуьз асул авай, яргъивилелай къведай; Ньютона «Кьилера» тӀвар кьазва Буллиальддихъай, Рендихъайни Гукихъай. ГьакӀ ятӀани, Ньютонал къведалди садавайни хьанач дуьздаказ, математикадин цӀарцӀа аваз, чӀугвадай канунни (яргъивилин квадратиз маса патахъ дуьз къведай къуват) мадни планетайрин ужунрин канун (Кеплеран канунар). Кьилди Ньютонан кӀвалахрилай кьил кутунвайди я динамика микитдин, цаван затӀаризни талукь тир. Ньютона гьакӀа малумарнач виридуьньядин чӀугвадай къуватдин канунан формула. Ада ацӀай, виридакай хабар авай жуьре гана математикадин модельдин, математикадин модель:

чӀугвунин канун;
ужунин канун (Ньютонан кьведлагьай канун);
математикадин чирунарин жуьрейрин система (математикадин анализ).

Сад садахъ галаз и пуд бес я ацӀай, лап читин чирунар патал, цаварин зтӀарин ужунрин патахъай, цавун механикадин кьил кутаз. Эйнштейндилай фад са затӀ хьайитӀани дегишдай масакӀавилер ганвай модельдик кутун герек атанач, математикадин аппарат вилик кутун пара герек тиртӀани.

Ньютона Ракъинни Вацран заланвал алцумдай саягъ къалурна. Приливрин асулни Ньютона гана: Вацран чӀугвун. Гьадалайни артух, са шумуд йисан къалурунар, приливрин кьакьанвалин патахъай, сад садахъ гекъигна ада пара дуьздаказ Вацран заланвал акъудна. Къвез-къведайдивай Ньютонан теорияр дуьзбур тирди виридан кьилиз акъатна. Сифте гъалатӀар Ньютонахъай астрономияда^[4] (Меркуриян перигелий ужун) хкудна 200 йисалай. Ахпана а чӀурувилерин мана ахъайна умуми гекъигунин теорияди.