Вена

Википедиядихъай

Wikiglobe-1000-green.svg

Австридин пайдах Шегьер
Вена
Wien
Вена
Венадин тӀаратӀ Венадин герб
ТӀаратӀ Герб
Wien in Austria.svg
Austria Vienna location map.svg
Координатар:
Уьлкве:Австрия
ПровинцияВена
Мэр:Михаэль Гьойпль
Бине эцигай тарих:ч. э. в. 753 йис
Виликан тӀварар:Винобонна
Майдан:414,65 км²
ЯШЧ кьакьанвал:151-542
Агьали:1 670 347 кас. (2007)
Къалинвал:4025 кас./км²
Агломерация:2,3
Халкьар:австривияр
Динар:католикар
Сятдин чӀул:+1
Телефондин код:+43 1
Почтунин индекс:1010-1239, 1400, 1450
Сайт:http://www.wien.gv.at
Wikimedia Commons Commons:Vienna

Вена (немWien) — Австриядин кьилин шегьер, гьукуматдин виридалай чӀехи шегьер, политикадин, культурадинни экономикадин юкь. 1.731.000 кас агьали галаз (им уьлкведин агьалидин 25% пай я) Австриядин виридалай чӀехи метлеб авай шегьер я. Европадин Садвалдин шегьеррин арада, агьалидин кьадардай Вена 9 - лагьай чкадал ава. 20 - й виш йисалди Вена Германиядин виридалай чӀехи шегьеррикай тир, ва Дуьньядин садлагьай дяведин вилик Австриядинни - Венгриядин империя чкӀидалди шегьердин агьали 2 миллион кас кьван агакьнай. Шегьер Австриядин рагъэкъечӀдай пата, Чехия, Словакия ва Венгриядихъ галаз сергьятдин мукьув чка кьунвайди я. Венади, 3 миллион агьали авай, шегьердин регион туькӀуьрзава. 2001 - й йисуз шегьердин юкь ЮНЕСКОдин Виридуьньядин ирсинин сиягьдик кутунвай.

ТӀвар[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

«Вена», немец чӀалал Wien тӀвар, кельт чӀалан "дакӀар" гафуникай арадал атанвайди я, гьакӀни и гафуни "экуь" ва "гьахъвал" манаяр гузвайди я. Бязи макитри (алимри) фикирзава хьи, тӀвар "тамун булах" мана гузвай Vedunia гафуникай туькӀуьр хьанвайди я.

Венгер, босний ва серб чӀаларал шегьердин тӀвар "Бэкс" я. Шегьер Дунай вацӀал авайвиляй словен чӀалал шегьердиз "Дунай" лугьузвайди я.

География[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Алай чка[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шегьер Австриядин рагъэкъечӀдай пата, Альп суварин кӀане, Дунай вацӀун къерехда, Словакиядинни Венгриядин сергьятдилай 60 км яргъал чка кьунвайди я. Вена шегьердайтӀуз Дунай вацӀ вичин Дунай къубу хилехъ галаз ва Вена вацӀ авахьзава. Тарихдин къене шегьер, Дунай вацӀун кьибле пата гегьенш жезвай, амма эхиримжи кьве виш йисара вацӀун кьве патани чӀехи жезвай. Шегьерда гьуьлуьн дережадилай виридалай кьакьан чка Германскогель район (542 м), ва виридалай агъа чка — Лобау (151 м). Шегьер Вена тамун юкьва аваз я.

Вичин кӀалубдай Вена, юкьвалай Дунай вацӀ кьве кӀарна физвай элъквей цӀар хьиз я. Адан юкьван пад ЦӀуру Шегьер я. Рингштрассе «элкъвей куьче» ва я Ринг «тупӀал» — ЦӀуру Шегьер элкъвена кьунвай сад — садан гуьгъуьна авай бульваррин цӀиргъ я. Рингштрассдин тарих 1857 — й йисуз эгечӀнай, гьа чӀавуз императорди, виже текъвер, гьужумдикай хуьнин хас тир лишанар квадарнай ва шегьерда манийвал ийизвай дяведин имаратар чукӀурна, абурун патал чӀагай бульварар ва тарихдин стильда дараматар эцигиз къетӀъ авунай. Гила абур шегьердин асул килигуниз лайих тир машгьур чкаяр я. Венадин Гуьртел «чӀул» куьче гьакӀни, XVIII виш йисуз Вена шегьер ва адан къвалав гвай хуьрер душманрикай хуьзвай, ва XIX виш йисуз виже текъвер гьалдиз атанвай дяведин имаратар чукӀурунин нетижада арадал атанвайди я. Гуьртелдилай анихъ, 1892 — й йисуз официалвилелди Венадик акатнавай, виликан хуьрер ава.

Административ паюнар[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Венадин административ паюнар

Вена 23 районриз (немBezirke) чара хьана. Гьар са райондиз вичин тӀвар авайди я, амма фад — фад районрин номерар лагьана гъавурда твазвайди я. Юриспруденциядин фикирдай и районар Австриядин административ паюнин районар туш, гьакӀ шегьер администрациядин чӀехи паюник квай гъвечӀи пай я. ГьакӀ ятӀани и районра хкягъунар кьиле тухвазвайди я, ва хкягънавай векилриз бязи политикадин ихтиярар авайди я. Идалайни гъейри гьар районда администрациядин дараматар ава (13 ва 14 районрилай гъейри, абуру са дарамат пайзава), гьавиляй шегьердин агьалийри чпин админситратив игьтияжвилер чеб амукьзавай районда туькӀуьриз жеда, мисал паталай цӀийи паспорт къачуз.

Венадин районар:

1. Къенепатан шегьер (немInnere Stadt)
2. Леопольдштадт (немLeopoldstadt)
3. Ландштрассе (немLandstraße)
4. Виден (немWieden)
5. Маргаретен (немMargareten)
6. Мариахильф (немMariahilf)
7. Нойбау (немNeubau)
8. Йозефштадт (немJosefstadt)
9. Альзергрунд (немAlsergrund)
10. Фаворитен (немFavoriten)
11. Зиммеринг (немSimmering)
12. Майдлинг (немMeidling)
13. Хитцинг (немHietzing)
14. Пенцинг (немPenzing)
15. Рудольфсхайм-Фюнфхаус (немRudolfsheim-Fünfhaus)
16. Оттакринг (немOttakring)
17. Хернальс (немHernals)
18. Веринг (немWähring)
19. Дёблинг (немDöbling)
20. Бригиттенау (немBrigittenau)
21. Флоридсдорф (немFloridsdorf)
22. Донауштадт (немDonaustadt)
23. Лизинг (немLiesing)

Климат[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Вена хъуьтӀуьз

Вена, Кёппендин климатрин классификациядив кьурвал, океандин климат континентдин ламу климатдиз элячӀзавай чкада авайди я. Шегьерда гатуз чими, юкьван температура 22 — 26 °C , максимум 30 °C жезва. ХъуьтӀер мекьи, юкьван температура яд мурк жезвай температурадал кьван агъуз жезва, ва ФундукӀдилай (декабрь) ибнедал кьван (март) бул живер къвазва. Гатфарни зул хъуьтуьл. Уьлкведа къваларин кьадар йисан къене адет яз юкьван гьал хуьзва, къваларин юкьван кьадар йиса 620 мм я, чкайрикай аслу яз тафаватар авайди я, Вена тамун климат уьлкведин муькуь патарив гекьигайла мадни ламу я ва ина къваларин йисан юкьван кьадар 700—800 мм кьван агакьзава, уьлкведин рагъэкъечӀдай патан кьулувилериз кьурай гьава хас я, инин къваларин йисан юкьван кьадар 500—550 мм я.

Фикирдиз къвезвай умуми шикилда Вена — ракъинин шегьер я, гьина йисан кьуд берени ахъадаказ акваз жеда.

Венадин климат
Активвал къалурзавай лишан Янв Фев Март Апр Май Июнь Июль Авг Сен Окт Ноя Дек Йис
Абсолют максимум, °C 18,7 20,6 25,5 30,0 34,0 36,5 38,3 37,6 33,0 27,8 21,7 19,1 38,3
Юкьван максимум, °C 3,1 5,2 10,3 16,2 21,1 24,0 26,5 26,0 20,6 14,6 8,1 3,6 14,9
Юкьван температура, °C 0,3 1,7 5,8 10,8 15,6 18,6 20,8 20,3 15,5 10,4 5,2 1,1 10,5
Юкьван минимум, °C −1,9 −1 2,5 6,3 10,9 14,0 15,9 15,7 11,9 7,4 3,0 −0,8 7,0
Абсолют минимум, °C −22,2 −26 −16,3 −8,1 −1,6 3,2 6,9 6,5 −0,6 −9,1 −14,3 −20,7 −26
Къваларин норма, мм 37 41 51 44 69 70 71 72 60 38 49 48 649

Тарих[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Агьалияр[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Дин[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Вена Римдин католик Клисадин архиепархиядинни — митрополиядин юкь я. 2001 — й йисан ягьали сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, шегьердин агьали диндай гуьгъуьнин тегьерда пай жезвай:

Католикар 49,2 %
Атеистар 25,7 %
Мусурманар 7,8 %
Христианар 6,0 %
Протестантар (асул яз лютеранвал) 4,7 %
Иудеяр 0,5 %
Амайбур 6,3 %

Политика[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Экономика[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Чирвилер[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Университетар[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • Австрийский экономиядин чирна - жугъурунрин институт
  • Венадин халкьарадин экономикадин институт
  • Венадин университет
  • Венадин техникадин университет
  • Венадин экономикадин университет
  • Агрикультурадин университет (тӀебиятдин мяденрин)
  • Венадин медицинадин университет
  • Шикилар чӀугвадай харусенятдин академия (Вена)
  • Практикадин метлеб авай харусенятрин университет
  • Венадин музыкадин университет
  • Ветеринар медицинадин университет
  • Кьилдин университетар:
  • Университет Webster
  • Университет MODUL
  • Зигмунд Фрeйддин университет

Халкьарадин мектебар[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Улакьар[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Венада халкьдиз талукь тир улакь хъсан гегьенш я. Адан диб туькӀуьрзавайбур:

  • Гзаф зарб фидай поездрин хилер — Австриядин федерал ракьун рекьин компанидиз талукь тир Венадин S-Bahn система.
  • Венадин метрополитен (U-Bahn), Wiener Linien компаниядин автобусрин ва трамвайрин рекьер.
  • Трамвайдин рекь Вена-Баден (Badner Bahn).
  • City Airport Train компаниядин Гзаф зарб фидай поездар.

Трамвайдин алакъадин рекьер Венада 1865 - й йисуз арадал атанвай, ва гила шегьерда умуми 179 км яргъивилин трамвайдин рекьер авайди я. Гьавиляй, дуьньяда виридалай цӀуру ва яргъи трамвайдин рехъ Венада авай рехъ я.

Культура[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Музеяр

Музеяр[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Архитектура[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Oпера

Музыка, театр ва опера[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЦӀун кӀвал[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Туризм[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Актив ял ягъун[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Паркарни багъар[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Спорт[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Халкьарадин алакъаяр[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Официал сайтар

Венадин шикиларни видеояр

Венадин тарих

Вена шегьердикай малуматар