Лезги алфавит

Лезги алфавит — лезги мецел кхьинарун патал кириллицадин хел.

Гьарфар


Гьарф	ТӀвар	Ван
А а	а	/а/
Б б	бе	/b/
В в	ве	/v/, /w/
Г г	ге	/g/
Гъ гъ	гъе	/ʁ/
Гь гь	гье	/h/
Д д	де	/d/
Е е	е	/je/
Ё ё	ё	/jo/
Ж ж	же	/ʒ/, /dʒ/
З з	зе	/z/, /dz/
И и	и	/i/
Й й	й	/j/
К к	ке	/kʰ/
Къ къ	къе	/q/
Кь кь	кье	/qʼ/
КӀ кӀ	кӀе	/kʼ/
Л л	ле	/l/
М м	ме	/m/
Н н	не	/n/
О о	о	/о/
П п	пе	/pʰ/
ПӀ пӀ	пӀе	/pʼ/
Р р	ре	/r/
С с	се	/s/
Т т	те	/tʰ/
ТӀ тӀ	тӀе	/tʼ/
У у	у	/u/
Уь уь	уь	/y/
Ф ф	фе	/f/
Х х	хе	/χ/
Хъ хъ	хъе	/qʰ/
Хь хь	хье	/x/
Ц ц	це	/tsʰ/
ЦӀ цӀ	цӀе	/tsʼ/
Ч ч	че	/tʃʰ/
ЧӀ чӀ	чӀе	/t̠ʃʼ/
Ш ш	ше	/ʃ/
Щ щ	ше	/ʃ/
Ъ ъ	ъ	/ʔ/
Ы ы	ы	/ə/
Ь ь	хъуьтӀуьл лишан	---
Э э	э	/e/
Ю ю	ю	/ju/
Я я	я	/ja/, /æ/

. Ё, Щ гьарфар урус чӏалан гафара кхьин жезва

. Ь диграфара тахьайла ам жезва урус чӏалай атай гафара (автомобиль, культура). Гьакӏани, араб чӏалай атай са шумуд гафуни ада ахъа туширни й-галай гьарфарин юкьва жезва, кӏелун акадар тийидайвал: дуьнья /dynja/ (дуьня кӏел жедай /dynæ/ хьиз)

. Ы ванци диалектика патал виже къвезва, вучиз лагьайтӏа диалектара ахьтин ванар жезва (Хьурай – Хьырай).

. Я гьарфунин вилик ахъазачир гьарф аватӀа, ада /æ/ ван къалурзава (нян- /næn/). Вилик ахъазачир ван [/ja/ ванар къалурзава (яд - /jad/).

Гьакӏани, кӏвалахдик кутун жезва 5 ихьтин диграф:


кк	/k/
пп	/p/
тт	/t/
цц	/ts/
чч	/tʃ/

Акӏ абур кхьизва а рачара, мус къалурна кӏанзава хьи фонема ял галачирди я. Гьакӏани абур кхьи жезва гафарганра, гафунин къени лугьунвал чирдайвал. Амай рачара, къени лугьун къалурун кӏанзачтӏа (контекстдай чир жезватӏа ам) диграфдин чкадал са гьарф кхьинзава, килиг тавуна хьи са гьарф ял галай ванцин къалурун я (там /tam/ кхьин жезвач ттам, адакай хьи ам гьикӏ лугьудатӏа виридаз гьакӏайтӏани чизва). Ахъаз лагьайтӀа, лезги чӏала тӏимил ава ял галай фонемайрин реализация, генани тӏимил ава ял галай тахьайтӏа галачир ванцикай гъавур масакӏа жедай гафар. Ахьтин гафар тӀимил ава, абурукай: ттур (вучатӏ саниз ттун) – тур (вучатӏ эцигун, тун, мад кягъ тавун), ччил (чи кӏвачерихъ галай) – чил (гъетер кьадайвал циз вегьедай, хранай епер), мадни ава са шумуд ихьтин кьведар. Амай рачара ихьтин кхьинвал ийин жезвач, тахьайтӏа икӏ кхьена кӏандай: "ттахьайтӏа, цциз, еппер, раччар, эццигун,..)

И вилин ванар къалурдай са гьарф авазва алфавитда амайбурухъ галаз - Къ. Муькуьбур авачтӏани, им ава, вучиз лагьайтӏа ада къалурзава лезги чӏала пара авай -q- ван.

Факултатив гьарфар

Диалектика патал, диалектрин кьетӏен аллофонар къалурдайвал ихьтин диграфар кӏвалахдик кутва жезва: Гӏ /ʕ/, Хӏ /ħ/, Аь /æ/, Оь /ø/, Дж /d͡ʒ/, Дз /d͡z/.

1911 алфавит

а	ӕ	б	в	ԝ	г	г̧	д
е	ж	ћ	з	һ	х	h᫧	и
ј	к	ќ	к̧	к̊	кᷱ	л	м
н	о	п	п́	п̧	ԛ	ꜧ	р
с	ꚍ	т̧	у	у̇	ф	х̧	ц
წ	ꔿ	ч	ч́	ჭ	ш

Тарих

5 январ 1930 йисуз Дагъустандин опком ВКП(б) эмир ганвай Дагъустан халкьарин гьарфарганар дегишариз кириллицадал. 8 февралдиз им галаз рази хьанва Дагъустан АССР-дин Юкьван Комитет. 11 февралдиз цӀийи лезги гьарфарган публикация авунвай «Дагестанская Правда» газетда. Ахпа гьарфарган са тӀимил масакӀа хьанва: ё гьарф ттуна ва уӀ гьарфунин чкадал уь хтуна.

Заланвилер

Винихъай кӏеник физвай цӏар (ӏ) пара клавиатурайрал вич авачир вилай ихьтин акунай мукьва тир символрал кхьин жезвай – I (i), !, l (L), | (типографикадин вертикал слэш), 1. Идакай кодировкаяр акахьзава, автокъекъуьнин сервисарин кӏвалах чӏур жезва, вучиз лагьайтӏа къени "цӀарцӀин" ( Ӏ ) unicode'дин нумра – U+04C0/U+04CF я.

Заланвал гьакӏани авазва алфавитда виче. 12 диграф пара я. Кхьинар пара яргъи жезва, гьакӏни аквазва. Гъиляй кхьизни къулайзач. Гьакӏани, вилериз акурла хьи "ц"-ни "цӏ" гьарфарин авай са муькуьвал цӏар я (гьарфуникай ахпа кхьидай, вични) – акахьун жезва, рикӏел хвена кӏанзава цӏар авайни, авачирни.

Виликан гьарфарганар

1928-й йисалай 1938-й йисалди лезги мецел латиницадал кхьинар авунайтир ССРГ'ди. ССРГ'дилай вилик вичин алфавит лезги чӏал патал кӏватӏнайтир барон Пётр Услара. Адан алфавит кириллицадикай тир, гьакӏани адавайтир са шумуд латинни гуржи кхьинрин гьарфар. Ам гьяркьуь хьаначир.

Юкьван виш йисарилай лезгийри амай мусурман халкьарини хьиз араб кхьинарал кхьизвайтир, арабни лезги чӏаларал.