Убыхар

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Убыхар
убых. Пёх
Kirantukh Berzeg.jpg
Убыхиядин эхиримжи пачагь Керантух Берзек
Вири санлай кьадар

Малум туш, вири туьрквериз элкъвенва

Гегьенш хьанвай ареал
Туьркиядин пайдах Турция
ЧIал
Туьрк чIал
Дин
Ислам, суни мусурманар
Арадал атун
Гьениохар, Абазгар, Санигар
Расадин жуьре
Европеоид раса (къавкъасион жуьрединни каспий жуьредин акахьун)
Мукьва халкьар
абазаяр, адигъар, абхазар
Ареалдин карта


Убыхар (убых. пёх, апёх) — виш йисаралди ЧIулав гьуьлуьн кьерел, Шахе ва Хоста вацIарин арада (къенин Сочи шегьер алай чкада) уьмуьр гьалай Къавкъаздин лап дегь халкьарикай сад тир. Абур абхаз-адигъ халкьарин группадик акатзавай.

ЧIалан ва медениятдин жигьетдай абур абхаз, адигъ ва абазин халкьариз мукьва тир. Амма кьетIен чIал ва идара авунин тегьер авай кьилдин халкь тир. ЧIехи пай убыхриз абазин ва адигъ чIалар хъсан чидай, гьавиляй гзаф пай тарихдарри абур гъалатI яз адигърин субэтнос хьиз къалурзавай.

1864 йисалди, Турциядиз куьч жедалди, убыхар ЧIулав гьуьлуьн кьерел, Убыхия лугьудай чпин хайи чилерал гегьенш тир. Абурун кьадар тахминан 80 агъзур кас тир. Кьилин машгъулатар саларбанвал, малдарвал ва тарашхъанвал тир. Пётр Услара шагьидзавайвал, уббых тIвар абуруз къунши черкесри ганвай, амма чпи-чпиз абуру пёх ва я апёх лугьузвай.

Къавкъаздин миллетрин арада убыхрин тIвар-ван вирибурулайни викIегь ва устIар дяведарар хьиз акъатнай, Къавкъаздин тарихда убыхри чIехи гел тунай ва Урусрин Империядихъ галаз женгера урус кьушундиз виридалайни зубра телефвилер ва къати акси румар гайи халкь — убыхар тир. Урус миллетдин пехъи душманар хьайи убыхар дяведилай кьулухъ Урус Империядиз муьтIуьгъ тахьана вири Турциядиз акъатнай.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1857 йисуз убых миллетдин тарих тупIалай авур Леонтий Люльеди икI кхьенай:

«Винихъай за къейд авунай хьи, ЧIулав гьуьлуьн кьерел, Натухажрин ва Жигетрин чилерин арада Убыхар лугьудай тайифади уьмуьр тухузва. И тайифа я абхазрин сихилдизни талукь туш, я адигъирин. Граф Потоцкийди тухвай жагъурунрин малуматриз ва топографиядин гьалариз килигна абур дегь Аланрин несилар я жал? Граф Потоцкийдивай убых чIал чирна абурухъ галаз алакъа туькIуьриз ва и тарихдин метлеб авай тапшуругъ гьял хъийиз хьаначир. Убыхриз къедалди Алан тIвар алай са сихил авайди малум я».

19 виш йисан эхирда акъатай Брокгаузенан ва Ефронан Энциклопедиядин гафарганда ихьтин малуматар ганвай:

«Убыхар — черкес тайифайрикай сад я. Милли жигьетдай абур черкесрин виридалайни нуфус авай абадзех миллетдиз мукьва я. Мумкин я, и кьве миллет мус ятIа Лацу ва Афипс вацIарин арада уьмуьр тухвай са миллет хьанай ва гуьгъуьнлай сад садавай чара хьана убыхар ЧIулав гьуьлуьн кьерел, Хоста ва Шахе вацIарин арадиз куьч хьанай. Вичин нубатда убыхарни са шумуд субэтносрикай ибарат тир:

1. Хоста ва Шахе вацIарин арада уьмуьр гьалай ва сувун абаздехрихъ галаз кIеви алакъада авай убыхар;

2. Хоста ва Соча вацIарин арада авай чпи чпиз Саше лугьудай убыхар. Абур вири убых миллетдин арада вирибурулайни викIегь дяведарар хьиз малум тир.

3) Соча ва Сюепсе вацIарин арада гегьенш хьанвай Варданеяр.

Убыхрин и эхиримжи кьве группади адетдин малдарвилелай ва лежбервилелай гъейри, Вардане пристаньдилай гимийралди Турциядихъ галаз савдавал ийизвай.

Убых миллетдин арада виридалайни зурба нуфус ва гьуьрмет авай дворян фамилияр Борзенар ва Диманар тир. Абурун таъсир са убых миллетдин арада ваъ, гьатта черкес халкьарин ва жигетрин арада чкIанай.

Кьадардиз килигна убыхар тIимил тиртIани, черкес миллетрин урусрихъ галаз женгера кIвенкIве роль къугъвазвай. Чпин викIегьвилиз ва къуватлувилиз килигна урусри ва казакри убыхар чIехи миллет тирди гьисабзавай. Урусрихъ галаз дявейра вири черкесар санал кIватIна ва абуруз регьбервал гьа убыхри ийизвай. Аскеррин арада убыхар гьамиша кIвенкIвечияр тир ва кьушунрин элита лугьудай кьилин кIеретI туькIуьрзавай. Вигьинар ийидайла убыхар гьамиша чандилай гъил къачурбур хьиз вилик экечIзавай ва душмандивай къакъатайлани виридан кьулухъ амукьзавай.

Гьатта вири черкес миллетрин арада убыхар гзаф уьтквембур хьиз гьурметда авай [1]

Кьадар ва чеб авай чкаяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Къавкъаздин дяве урусрин хийирдиз куьтягь хьайидалай кьулухъ къавкъаздин миллетрин вилик шартIар эцигнай, я урус раятвал кьабулна Кубаньдин чуьллериз куьч хьун, я уьлкведай къеце патаз. 1864-й йисара Убыхар вири сад хьиз Усман Империядиз (гилан Турциядиз) куьч хьана Балыкесир, Болу, Дюздже, Сакарья, Самсун, Коджаэли, Кахраманмараш ва муькуь илра (районра) хуьрер кутунай. Вахтар финвай абур туьркверихъ галаз акахьна чпин хайи чIал ва милли кьетIенвал квадарна са убых миллет хьиз терг хьанвай. А. П. Бержеди вичин «Сувавийрин Къавкъаздай куьч хьун» тIвар алай ктабда гайи малуматрив кьурвал, Турциядиз 74 567 кас убыхар куьч хьанай [2]. Куьч хьайидалай кьулухъ Къавкъазда вирини-вири 5-6 убых хзан (40 кас) амукьнай, абур Кубань вилаятдин Головинка хуьруьн къваларив галай адигъ хуьрера секин хьанвай.

Убыхрин субэтносар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

XIX виш йисан сифте кьилера убыхриз авай субэтносар (тайифаяр, жемиятар) малум я, ибур: Субешх, Хизе, Вардане, Псахе, Саше, Соцва (Соча).

  • Субешх жемиятЧемитоквадже, Шахе ва Матросская щель вацIарин агъа пата гегьенш хьанай, абур убых ва шапсуг миллетрин акахьай агьалидикай ибарат тир. XIX виш йисан сифте кьилера Субешх жемиятда агъсакьалар Атквея сихилдай хкягъзавай, Урус-Къавкъаз дяведин финифда агъсакьалар Берзек сихилдай акъатиз хьанай. Жемиятдит кьилин хуьр Шахе вацIун кIама авай Субешх хуьр тир, хуьре 200 кIвал авай.
  • Вардане жемиятБуу вацIун кьерин 18 км яргъивилихъди дуьз Мамай сувун рекьел кьван ва гьакIни Хобза вацI, Лоо вацI (Дзепш ва Лоупе хуьрера — 200 кIвал), Нижи вацI (къенини Уч-Дере вацI), Легутай вацI (къенин Битха вацI) ва Дагомыс вацIарин кьерерал уьмуьр тухузвай. Дюбуа де Монпереди ва Л. И. Лаврова кхьенай хьи, Фагуа ва Дзепша хуьрер 600 кIвалер аваз Убыхиядин виридалайни чIехи хуьрер тир.

Хуьрер:

— Чизымогуа Ахмеда (ва я Апохуа) — Псахе вацIун яргъивилихъди экIя хьанвай. — Чизымогуа Мисоуста — Хладовский булахдин чапла пата алай.

  • Саше жемиятСочи вацIалай Агура вацIал кьван экIя хьанвай. Жемиятдин кавха Али Агьмет тир. Убыхрикайни абазинрикай ибарат акахьай агьалияр ава. Ф. Ф. Тарнаудин малуматриз килигна, 10 агъзур кьадарда авай.

Винихъай тIвар кьунвай жемиятрилай гъейри убыхриз мад жемиятар авай, амма абурун тIварарикай малуматар амукьнавач.

Сочи вацIун сивелай 5-6 км яргъал Аршна Аху тIвар алай убых хуьр авай.

Мутыхуасуа хуьр Гьажи Берзек Докумкудин ва адан хтул Гьажи Берзек Керантухан мулкарик квай. Сувун убыхри и хуьр 1803 йисуз Саше жемиятдин гъиляй дяведалди къакъуднай.

ЧIал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Убых миллетдин хайи чIал тир убых чIал абхаз-адигъ чIаларин группадик акатзавай. Алай чIавуз убых чIал терг хьанвай чIаларикай сад я. Убых чIал чизвай эхиримжи инсан — Тевфик Эсенч 1992 йисуз Турциядин Гьажиусман хуьре рагьметдиз фенвай.

Б. Шинкубадин «Хъфенвайбурукай эхиримжиди» романдин кьилин рольда авай касдин прототип гьа Тевфик Эсенч тир.

Тевфик Эсенч французви лингвист Ж. Дюмезилян информатор тир. Адаз ада убыхрин чIалакай, медениятдикай, адетрикай, диндинкай ва уьмуьрдикай малуматар ганай. И чирвилер ада Убыхияда дидедиз хьана чIехи хьанвай вичин чIехи буба Ибрагьимавай къачунай.

Ванерин жуьреба-жуьревилиз килигна убых чIал дуьньядин рекордсменрикай сад тир. Алимрин фикирралди чIала 84 ахъа ванерин фонемар ава.

Убыхрин чехирбанвал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1837 йисуз царьдин генерал И. Ф. Бларамберга туькIуьрай «Къавкъаздин тарихдин, топографиядин, статистикадин, миллетрин ва дявевилин» очеркда икI кхьенай [3]:

«Абурун чилер пара мублагъбур я ва гзаф аявал тIалабзавач. Вирида ципицIар цазва, иллаки убыхри. Адакай абуру зурба кьадарра акьалтIай хъсан чехир гьазурзава, адаз абуру чпин чIалал сана лугьузвайди я. ГьакIни, абуруз пара кьадар мейваяр ава, хъсан ва кьери сортарин ичер, пIинияр, чуьхверар, шефтелар. Мегрелияда гьалтзавай хьиз, абуруни кьетIен жуьредин кIеви вирт гьазурзава. Гьа вирт це акадарна хъвазвайди я».

РикI аладардай малуматар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • Туьрк султIанрин гаремра убых дишегьлийри чпин иервилиз килигна чIехи машгьурвал къазанмишнай.
  • Убыхрин тарихдиз адигъви кхьираг Б. Шинкубади «Хъфенвайбурукай эхиримжиди» тIвар алай ктаб талукьарнай.

Литература[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]