ЦIуьлуьк

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Жегьил набататар.

ЦIуьлуьк (лат. Lepidium sativum, урус. кресс-салат, клопо́вник посевно́й) - фад экъечIдай нез жедай са тахьайтIа кьве йисан хъчун набатат я, Келемринбур хзандин (Brassicaceae) ШутIран хъач сихилдиз талукь тир жуьре я.[1]

ЧкIайвални экология[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Иран и набататдин диге (ватан) хьиз гьисабзавайди я. ЧIуру гьалда набатат Африкада (Эфиопия, Египет), гьакIни Азияда - Аравилин гьуьлуьн рагъэкъечIдай къерехдилай Пакистандал кьван - гьалтзава.

Пара регионра, гьа гьисабдик Урусатдин Европадин паюна, и набатат чIуру хъижезва, ам зирзибилганра ва маса инсанрин кIвалерин патав гвай чкайра, ракьун рекьерин кьантIарал гьалтзава.[2]

Ботаникадин шикил лугьун[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Са йисан 30—60 см кьакьанвал авай, регьятдаказ акъудиз жедай дувул авай набатат я. Набатат кьецIилди я, адал мичIи-вили чар алайди я.

Агъа пешер садра тахьайтIа кьведра цIакул хьитин кьилди-кьилдинбур, юкьван пешер - пудра кьилди-кьилдинбур, вине авайбур - сагъбур, цIар хьтинбур я.

Цуьквед къавун пешер лацубур тахьайтIа къизилгуьлдинбур я.

Емиш - гьяркьуь яргъивал авай элкъвей бицIи сирсил я, вини пата къерехдай тIуз лувар квайди, вини кьилел бицIи гул авайди. ЦуькведкIвачер бицIи сирсилрихъ гала, цуькведин кIватIалар гигинихъ чукьвенвайбур я.

Кьамугни чиле вацраз цуьквер ахъа жезва. Емишар кьамугни цIехуьл варцарин арада агакьзава.

ЦIуьлуькдивай саки виринра экъечIиз жезва.

Набататрикай авур хам-мал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Химиядин ибарат[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Таза пешер калийдин, кальцийдин, фосфордин, йоддин, ракьун, гугуртдин, магнийдин, цурун ва мсбурун. минерал квай кьелер бул авайбур я. Абурук аскорбин кислота, B кIватIалдин витаминар, каротин, тиамин, рутин, рибофлавин, горчицадин эфирдин ягъ ква. Эхиримжидик квай ликозид пропсолин пешериз абурун кьетIен нини тIям гъизва.

Дувулрикни набататрин чилин винел жедай паюник туькьуьл материя лепидин ква, тумарик - 50-60% вишекайдал кьван зур кьуразвай пара гъери квай ягъ (триглицеридар)[3].

Чандиз кфетлувал
тIвар цIуьлуьк, хам-мал
кДж 134
ладз, г 2,6
цIивиняд, г 5,5
чIун, г 1,1
шекерар, г 4,4
кальций, мг 81
ракь, мг 1,3
магний, мг 38
фосфор, мг 76
калий, мг 606
марганец, мг 0,553
C витамин, мг 69
тиамин, мг 0,08
рибофлавин, мг 0,26
ниацин, мг 1
пантотендин кислота, мг 0,247
B6 витамин, мг 0,247
B9 витамин, мкг 80
A витамин, мкг 346
бета-каротин, мкг 4150
лютеин, мкг 12500
E витамин, мг 0,7

[4]

Метлебни кардик кутун[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хуш туьнтдайдини дарманар ийидайди хьиз набатат Дегь чIаван Египетда, Грециядани Римда чизвайди тир[5]. Таша пешерик хуш сивер ритIидай, туькьуьлни кудай хренни кулампI тIям ква. Кьилди са таза гьалда салатрин, якIан, гъетрен, атIай какайрин, шурпайринни соусрин тIям хъсанрун патал кутадайди я. Кьурай гьалда вичин мас авай сифетар квадарзава.

ЦIуьлуькди хуьрек иливрунни ахвар хъсанарзава, иштагъ къарагъарзава, микробриз акси ва цвар хкатунин эсер ийизва, ивидин чуькьуьн агъузарзава, нефес къачудай рекьер начагъ хьайила вич масадалди эвез ийиз тежерди я. Уьгьуьяр хьайила хъчадикай чуькьвена хкуддай кьеж сивера экъуьрдай дарман хьиз кардик кутазва.

Вичик аскорбин кислота квай нетижада ада цингадиз акси эсер ийизва. Набататдин чилин винел жедай пайни туькьуьл материя лепидин квай дувулар фулан дарман хьиз, пешерикай чуькьвена хкуддай кьеж анемиядин дарман хьиз, гатанвай тумарикай авур порошок горчица алтаднавай мелгьемдин чкадал кардик кутазва.

Кьурурнавай гатай тумарикайни хъчарикай авур мазь халкьдин медицинада аллергия, хъутур хьайила ва хирер сагъ ийидайни бактерияр рекьидай дава хьиз кIвалахарзавай тир.

Эфиопияда цIуьлуьк пара гъери квай ягъадин набатат кIвалахарзава. Адан гъери тIуьниз (хуьреквилиз), экв гуниз, запунар авуниз виже къведайди я.

Африкадин кефердинни рагъэкъечIдай пата цIуьлуьк балкIанриз, яцариз, девериз ем хьиз гузвайди я.

Литература[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения. Дудченко Л., Козьяков А., Кривенко В.
  • Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / Под ред. Раделова С. Ю.. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2010. — С. 116—119. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0124-4.

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. Encyclopedia Of Life - Lepidium sativum. Tongue-grass
  2. Germplasm Resources Information Network (GRIN)- Lepidium sativum L.
  3. Кресс-салат
  4. Link to USDA Database entry
  5. По данным книги «Универсальная энциклопедия лекарственных растений» (см. раздел Литература)