Шапсугъар

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску
Шапсугъар
адигъ. Адыгэ, Шапсыгъ
Вири санлай кьадар

3 900 кас (2010 йис)

Гегьенш хьанвай ареал
Урусатдин пайдах Урусат 3 882
ЧIал
Адигъ чIалан шапсугъ нугъат, туьрк чIал
Дин
Ислам, суни мусурманар
Арадал атун
Зихар , Меотар , Касогар, Каскар
Расадин жуьре
Европеоид раса
Акатзава
Адигъ халкьар
Мукьва халкьар
абазаяр, вири адигъ халкьар, абхазар
Ареалдин карта


Шапсугъар (адигъ. адыгэ, шапсыгъ, урус. Шапсуги) — адигърин тайифайрикай сад. Дегь чIавуз шапсугъар адигъ миллетдин виридалайни чIехи тайифайрикай сад тир. Исятда абур гъвечIи кьадарда Адигъея Республикадинни Краснодар вилаятдин хуьрера уьмуьр ийизва.

Адигъ чIалан шапсугъ нугъатдал рахазвайди я.

Шапсугъар адигъ миллетдин субэтнос гьисабзавайтIани, Урусат Федерациядин къанунра абур официал кьилдин гъвечIи миллет хьиз къейд авунвайди я.

ТIварцIикай[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шапсугъ гаф дегь чIавуз Шапсхо вацIун кIама уьмуьр гьалай пуд чIехи сихилрин тIварарин садалай арадал атанвайди малум я.

Садлагьай сеферда шапсугърин тIвар XVIII виш йисан 20-йисариз талукь тир туьркверин хроникайра кьунвай ва адигъ миллетрин Крым ханвилихъ галаз дяведиз талукь я. 1724 йисуз Пшад вацIун кьерел хьайи женгина адигъри чпел вигьин авур крымдин татарар кукIварна Девлет-Гирей хан есирда кьунай.

1743 йисуз талукь урус документра, абаза халкьдин патав уьмуьр тухузвай ва кьетIен чIал авай шапсе халкьдикай малуматар гьалтзава.

Кьадар ва чеб авай чкаяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шапсугъар Урусатдин Краснодар крайдин Туапсе районда, Сочи шегьердин Лазарев районда, ва гьакIни Адигъея Республикада уьмуьр тухузва. Идалайни гъейри абур Турция, Сирия, Израиль ва Иордания уьльквейра авай адигъ диаспорадик ква. Агьалияр сиягьриз къачудайла гзаф пай шапсугъри чеб адигъар ва я черкесар хьиз къейдзава. Советрин береда шапсугъар кьилдин миллет хьиз сиягьриз гьич къачузвачир ва 1926 йисуз абурун кьадар тахминан 4 агъзур кас тир.

2002 йисуз Урусатда 3 200 шапсугъ къейд авунай, 2010 йисуз 3 900 кас. Амма, Адигъеяда авай шапсугъар сиягьра адигъар хьиз къелемдиз гузвайвиляй абурун гьакъикъи кьадар 4 агъзуралай пара я.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Адигъ миллетрин, абурун къене шапсугъарни кваз, дегь ва девлетлу тарихдикай хабар чаз археологиядин имаратар тир Майкоп, Меон ва Дольмен медениятри гузва. Чи йикъарив агакьай тарихдин метлеб авай и кьери имаратри Адигъеядин музейрин къиметлу фонд туькIуьрзава.

Вилик девирда шапсугъар адигъ этносдин чIехи тайифадикай сад тир. Абурун кьадар са шумуд виш агъзурав агакьзавай.

Абур ЧIулав гьуьлуьн кьерел, Джубга ва Шахе вацIарин арада авай гегьенш чилерал (и чилериз ГъвечIи Шапсугъ лугьудай) ва Къавкъаздин цIиргъинин кеферпатан хушарал алай тамун сувара, Антхир, Абин, Афипс, Вулан, Шебш вацIарин кIамара (ЧIехи Шапсугъияда) гегьенш хьанвай.

Крымдин ханвилихъ галаз дяведа шапсугъри къати иштирак авурди я.

Тарихдин хроникайра гьатай малуматрикай малум хьанай хьи, дегь Шапсугъияди къецепетан савдавал агалкьунралди кьиле тухузвай, иллаки гимийралди ЧIулав гьуьляйтIуз Турциядихъ галаз.

19 виш йисуз акъатай Брокгаузан ва Эфронан Энциклопедиядин гафарганда шапсугърикай икI кхьенай:

«Шапсугъар — Къавкъаздин Кьилин ЦIиргъини кьве патани гегьенш хьанвай, кефер пата Адагум ва Супс вацIарин арада, кьибле пата Пшадо ва Шахе вацIарин арада уьмуьр тухузвай къуватлу черкес тайифа я.

XVIII виш йисан садлагьай паюна шапсугъар мусурманвилиз элкъвенай ва къуншидал алай христиан натухай тайифадин винел вигьинар авуна абурун хашариз цIай яна курнай. Идан нетижада и кьве тайивадин адара 20 йис яргъи хьанвай дяве гатIумнай. Натухаяр шапсугъ чилериз атана абурун мискIинриз цIаяр янай. Анападин пачагьри и кьве халкь меслятдал хкиз алакьунрилай кьулухъ эхирни чпин къастунив агакьнай.

Шапсугърин кьилел пачагьар авачир. Халкь дворянриз, азад уьзденриз, лежберриз ва лукIариз пай хьанвай. Халкь жемиятрикай (псухо) ва сихилрикай (хабль) ибарат тир ва абуруз регьбервал миллетди хкягъай кавхайри ва кьуьзуь эгьлийри ийизвай. Фад заманайрилай халкьдин винел гьакимвал девлетлу ксари, дворянри ийизвай, амма вахтар финивай дворянрин гъахъсузвилерикай тух хайи кесиб эгьлийри женг чIугунивди ва халкьдин кIватIалра тIалаб авунивди дворянрин залум нуфусдикай азад хьанай ва дворянрихъ галай ихтиярар абурун гъилерай акъуднай.

Кесиб къатарин эгьлийрин ва дворянрин арада и женг яргъал йисара физвай, эхирни 1790-й йисара Шеретлуковар дворян сихилди, шапсугъ жемиятрикай садан гъилик галай савдагаррин караван тарашна зулумар авурдалай кьулухъ и кьве патарин арада кIеви къалар гьатнай. Кьисас къахчун паталди жемятди Шеретлуковрикай сад гатана, векъи гафаралди экъуьгъна ва дидедин хатурда кягънай, ахпа адан мулкар, мал девлетар тарашна ва къеледа авай руш есирда кьуна хъфенай. И крар шапсугъ дворян несилрин тарихда хьайи чIехи гьуьрметсузвал хьиз кьабулнай ва и кьве къатар сад садаз душманар хьанай.

Шеретлуковри и кардин кьисас ивидив чуьхуьз кьетIъ авунай. Абур Шапсугъиядай бзедухрин чилериз куьч хьанай ва 1793 йисуз Петербургдиз депутация ракъурнай. Абуру шапсугърихъ галаз дяведа императрица II-й Екатеринадивай чпиз куьмек яз казакар тIалабнай. 1796 йисуз бзедухар, абурук пуд виш казакар ва са туп кваз, Бзиюк вацIун кьерел хьайи шапсугърихъ галаз женгина гъалиб хьанай. И женгинилай кьулухъ гьеле яргъал йисара шапсугърини бзедухри сад-садан иви кIвадарзавай ва мулкар тарашзавай. Эхирда Шеретлуковар чпин миллетдихъ галаз меслятдал хтана ватандиз элкъвенай.

Бзиюк женгина шапсугъар кIаник акатайтIани абур чпин къастунив агакьнай. Дворянрин ихтиярриз сергьятар тунай, амма халкьдин арада абуру чпин гьуьрмет ва нуфус гьеле хвенай. Месела, кьинвай дворяндин эвездай 30 кьил лапаг, уьздендин чкадал 28 кьил лапаг вугузвай.

Дворянрин гьукум гъилерай акъатзавайди акур уьзденар абурун муьтIуьгъвиликай хкъечIнай ва гьисаба кьазвачир.

Пара пай дворян сихилар Шапсугъиядай хъфенай, садбур къунши чидериз, муькуьбурни урусрин патав. Ватанда амукьай дворянри чпин мулкарин саки вири квадарнай. Анжах гзаф викIегь, акьуллу ва гьахълу дворян сихилри миллетдин арада чпин авторитет хвенай.

И жуьредин демократиядин инкъилаб, амма иви квачиз, шапсугърин къуншияр тир натухайриз ва абадзехризни хьанай.

Крарин ва ихтияррин чIехи пай халкьдин гъилик акатнай. Метлеблу крар, жемиятдин игьтияжар ва дуван хьтин важиб меселаяр халкьдин кIватIалра гьялзавай. Гьа кIватIалра агьалидин аслу къатарилай (лукIарилай) гъейри вирида иштиракзавай. Са кьадар геж, кIватIалар анжах чара-чара жемиятрин векилрикай ва депутатрикай ибарат тир.

Гьар жемиятдиз регьбервал чкадин кIватIалри ийизвай. Шапсугъ уьлкведин ватандашрин ва къанунрин тегьер пуд дибрал бинеламиш хьанай: 1) Мулкунин ихтияррал; 2) Гьар са касдивай вичин кьилдин яракь гваз экъуьнин ихтиярдал; 3) Сихилрин ва мукьвавилин алакъайрал. Миресри сад садаз куьмек гана кIанзавай, сада садан паталай ивидин кьисасар къачуна кIанзавай.

Сифте вахтара дуванхана анжах адетрин къанунралди кIвалахзавай, гуьгъуьнлай, урусрихъ галаз душманвилин ва ислам динди миллетдин арада лап кIеви чка кьунин себебралди, дуванханадин кардик Шариатдин къанунарни кутунай.

Шапсугъринни урусрин арада дяве дуьз 1863 йисалди давам хьанай. Дяве акьалтIайла урусри шапсугъриз Кубаньдин арандиз куьч жез ва я Турциядиз акъатиз теклифнай, шапсугъри эхиримжиди хкяна вири сад хьиз ватан туна хъфенай, вучиз лагьайтIа душман урусрин арада гуьгъуьнин уьмуьр тухуз чпин намусдив кутугарзавачир. Амма къейд авуна кIанда хьи, бязи шапсугъ сихилар урусри Турциядиз мажбурдалди дугурнай.»

Къавкъаздин дяве чIавуз шапсугъар урусрин вирибурулайни кIеви душманар тир. Абур Имам Шамила туькIуьрнай межлисдик 1859 йисалди квай. 1860 йисуз шапсугъар, абадзехар, убыхар ва натухаяр сад авунай межлис тешкилнай. 1864 йисуз муькуь адигъ халкьарихъ галаз шапсугъар Турциядиз акъуднай. Къавкъазда вирини-вири 5 агъзур шапсугъар амукьнай, абурун хуьрериз славян, эрмени ва грек агьалияр куьч жез ацукьзавай.

1924 йисуз Краснодар крайда Шапсугъ милли район туькIуьрнай, юкь — Туапсе шегьер тир. 1945 йисуз райондин тIвар Лазарев райондиз дегишарнай.

1990 йисуз кьиле фейи шапсугъ халкьдин садлагьай съезддал Шапсугъ милли район гуьнгуьна кухтунин кьарар кьабулнай. Амма гьукуматди и кардиз дестек ганачир.

ЧIал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шапсугъар адигъ чIаларин шапсугъ нугъатдал рахазва. Абурун арада хакучи лугьудай тайифа чIалан жигьетдай тафаватлу я.

Турцияда авай шапсугърин чIехи пай туьрквериз элкъвена ва туьрк чIалал рахазва.

Шапсугъ хуьрер[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шапсугъри уьмуьр тухузвай хуьрер:

Краснодар вилаятда:

Адигъея Республикада:

Лыготх хуьре шапсугърин медениятдиз талукь музей ава.

Лазаревское посёлокда 1991 йисалай «Шапсугия» тIвар алай газет акъатзава.

ТIвар-ван авай ксар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • Тугужуко Кызбэч — XIX виш йисуз, Къавкъаздин дяведа виридалайни нуфус авай адигъ кьушундин регьберрикай сад тир.
  • Ачмизов Айдамир Ахмедович — Советрин Союздин Кьегьал .
  • Совмен Хазрет Меджидович — 2002—2007 йисара Адигъея Республикадин президент.
  • Коблев Якуб Камболетович — СССР-дин лайихлу тренер.
  • Шхалахов Валентин Ибрагимович — СССР-дин дзю-до спортдин лайихлу тренер.
  • Напсо Кушук Заидович — Сочи шегьердин Къанунар акъудзавай КIватIалдин депутат, Сочидин Жемиятдин палатадин член, Урусатдин лайихлу имарат эцигзавай устIар.
  • Чуц Абубачир Батербиевич — Советрин Союздин кьегьал.
  • Тхагушев Исмаил Халалович — Советрин Союздин кьегьал.
  • Бирбас Натхо — Израильдин кIватIал командадин футболист.

Литература[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • Адыгская (Черкесская) энциклопедия. Москва, 2006
  • Шапсуги // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]