Каспи гьуьл

Википедия Cайтдихъай
(Каспий гьуьл-кай рахкъурнава )
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Каспи гьуьл чилин венелай

Каспи гьуьл (урусКаспийское море; къаз. Каспий теңізі; азер. Xəzər Dənizi; туркм. Hazar deňzi; фарс دریای خزر‎‎ — Daryâ-ye Xazar) — Европани Азия сад-садахъ гилиг хьанвай чкадал алай, вичин чӀехивилиз килигна гьуьл лугьузвай, дуьньядин виридалайни чӀехи вир я. Каспидин ятар уцӀуь я, цин уцӀуьвал кефер пата 0,05 ‰ дережадилай, кьибле пата 11—13 ‰ дережайрин арада юзазва.

Алай чӀавуз гьуьлуьн майдан тахминан 371 000 км², максимум дегьневал — 1025 м я.

ТӀварцӀикай[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Авай гипотезайрин садав кьурвал, алимри Каспи гьуьлуьн твар, чи эрадилай виликан 1-й агъзур йисуз гьуьлуьн кьиблединни-рагъакӀидай пата яшамиш жезвай, чеб балкӀанбанар тир дегь каспи тайифадин тӀварцӀикай арадал атанвайди гиман ийизва. Вичин уьмуьрдин тарихдин къене, гьуьлуьн мукьварал яшамиш хьайи чара-чара тайифайрин ва халкьарин гьардаз Каспи гьуьлуьн 70 кьван тӀварар авай:

ва маса тӀварар[1].

Иранда Каспи гьуьлуьз Хазардилай гъейри Мазандаран гьуьлни лугьузвайди я (Иранда Каспидин кьерел алай Мазендеран вилаятда яшамиш жезвай мазендеран халкьдин гьуьрметдай).

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Каспи гьуьл кьве континентрин Европадинни Азиядин юкьва ала. Кефер патай кьибле патахъ гьуьлуьн яргъивал 1200 км я, рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патахъ галай юкьван яргъивал 310—320 км я.

Гьуьлуьн кьер[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Гьуьлуьн кьерин яргъивал тахминан 6500—6700 км я, островрихъ галаз 7000 кьван я. Каспи гьуьлуьн кьерин чӀехи пай агъада ава ва цӀалцӀам я. Гьуьлуьн кефер патан кьер Волга ва Урал вацӀарин сиверал алай островрив ва бицӀи вацӀарив кьацӀ-кьацӀ хьанва, кьерер аскӀан я ва уьленар пара ава, гьакӀни цин винел пад жуьреба-жуьре цин набататри кӀевирзава. РагъэкъечӀдай пата, ичӀибанрихъ галаз сергьятра авай чкайра киреждин къванцин кьерерин жуьре виниз я.

Каспи гьуьлуьк агатнай чилериз Каспи регион лугьузвайди я.

Каспидин зуростровар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Каспи гьуьлевай чӀехи зуростровар:

Каспидин островар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Каспи гьуьле 50-далай пара чӀехи ва кьулан островар ава, абурун виридан санлай майдан 350 км² я.

Лап чӀехибур:

Гьуьлуьн заливар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Асул макъала: Къара-Бугъаз Кол

Гьуьлуьн чӀехи заливар:

Гьуьлуьк акахьзавай вацӀар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Каспи гьуьлуьк 130 вацӀ акахьзава, абурун 9-даз дельта жуьредин сивер ава. Каспи гьуьлуьк акахьзавай чӀехи вацӀар:

Абурукай виридалайни чӀехиди Волга вацӀ я. Адан Каспи гьуьлуьз авахьзавай юкьван гьисабдалди йисан цин кьадар 215—224 куб км я. Волга, Урал, Терек, Сулак ва Эмба вацӀари Каспи гьуьлуьз йисан къене авахьзавай ятарин 88—90 % пай туькӀуьрзава.

Гуьлуьхъ галаз са сергьятра авай гьукуматар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Каспи гьуьлуьн ятари вад гьукуматрин сергьятар чуьхуьзва[2]:

  • Иран — кьибле пата, кьерин зулун яргъивал — 724 километр.
  • Къазахстан — кефер, кефердинни-рагъэкъечӀдай ва рагъэкъечӀдай патара, кьерин зулун яргъивал — 2320 кьван километр.
  • Туьркмения — кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, кьерин зулун яргъивал — 1200 кьван километр.
  • Урусат — рагъакӀидай ва кефердинни-рагъакӀидай пата, кьерин зулун яргъивал — 695 километр.
  • Азербайжан — кьиблединни-рагъакӀидай пата, кьерин зулун яргъивал — 955 километр.

Гьуьлуьн кьерел алай шегьерар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Физиография[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Гьайванринни набататрин алем[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Гьуьлуьн тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Каспи гьуьлуьн майишатда менфят[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ГьакӀни килига[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Литература[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1000HA.png