Урусат

Урусат Урусатдин Федерация Россия / Российская Федерация
Пайдах Герб Гимн: Гимн Российской Федерации
Кьилин шегьер:	Москва
Шегьерар:	Москва, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург, Агъа Новгород, Самара, Казань, Омск, Челябинск, Уфа, Ростов-на-Дону, Волгоград, Пермь, Красноярск
Аслутуширвал:	862 йис
ЧӀал:	урус чӀал + 66 регионар чӀалар
Идара авунин тегьер:	Президентдин республика
Кьил:	Владимир Путин
Майдан:	17 075 400 км² (1-лагьай)
· Цин ччилин %:	4,22
Агьалияр:	143 030 106 ксар. (8-лагьай)
· Агьалийрин къалинвал:	8,36 ксар./км²
Пул:	Урусатдин рубль
КъВБ:	1884 млрд. $ (10-лагьай)
· АСКА КъВБ:	12236 $
ИПВИ:	0,755 (66-лагьай)
Домен:	.ru, .su, .рф
Телефондин код:	+7
Сятдин чӀул:	+3, +4, +6, +7, +8, +9, +10, +11, +12

Урусат, Урусатдин Федерация (урус. Россия, Российская Федерация) — дуьньяда авай виридалай чIехи гьукумат, ччил майдан 17 075 400 км² я. Урусатдин виридалай чӀехи ва кьилин шегьер Москва я.

Физик-географиядин тариф

Чилинмикит

Урусат Евразиядин материкда чка кьунва. Европадин майдандин 3 млн км² ва Азияди майдандин 14 млн км² кьунва. Урусатдин ччилерин 45 % тамари кьунва.

Геология

Сувар Урусатда пара сувар ава: Къавкъаз, Урал, Хибинар, Становой Хребет, Саянар, Сихотэ-Алинь ва масабур. Виридалай кьакьан сув Кабардино-Балкарияда авай Эльбрус я - 5642 м, и сув Европадани виридалай кьакьанди я.

Гидрография

Урусат Баренц, Карадин, Лаптевар, РагъэкъечӀдай патан-Сибирдин, Чукоткадин, Беринг, Охотадин, Япон, ЧӀулав, Азов, Балтикадин гьуьлерин ятари кьунва.

Урусата авай вирер: Каспий гьуьл (дуьньяда виридалай чIехи вир, ам учӀуди я, а вирен патаг алай чилел Урусатдин виридалай агъана авай чка ава −28м), Байкал (дуьньяда авай виридалай дерин вир, ва дуьньядин виридалай михьи яд авай чка), Ладога, Онега ва Чуддин вир ва масабур.

Дуьнядин виридалай яргъи вацӀар Урусатда ава — Лена, Обь, Иртыш, Енисей, Волга, Амур, Дон, Кеферпатан Двина.

Экономикани социал - географиядин тариф

Сергьетрин гьукуматар

Урусатзихъ галаз виридалай пара гьукуматар сергятарзава: Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Беларусия, Украина, Гуржистан, Азербайжан, Къазахстан, Монголия, Чин, Кореядин Халкьдинни-Демократиядин Республика — абур вири чилел Урусатзих гала. Амайбур: Американи Япония Урусатзихъ гала гьилел.

Федератив ччара авунар

8 Федералдин округар я:

• Юкьван федерал округ
• Кьиблепатан федерал округ
• Кефердинни рагъакӀидай патан арадин федерал округ
• Яргъал-РагъэкъечӀдай патан федерал округ
• Сибирдин федерал округ
• Уралдин федерал округ
• Волгадив федерал округ
• Кеферпатан Къавкъаздин федерал округ

11 экономика-географиядин районар я:

• Юкьван
• Юкьван-ЧӀулав накьвдин
• РагъэкъечӀдай патан-Сибирдин
• Яргъал-РагъэкъечӀдай патан
• Кеферпатан
• Кеферпатан Къавкъаздин
• Кефердинни рагъакӀидай патан арадин
• Волгадин яхайрив гвай
• Уралдин
• Волга-Вяткадин
• РагъакӀидай патан-Сибирдин

Урусат — федератив республика; 21 республикаяр, 9 уьлквеяр (урус. край), 46 областар, 2 федералдин мана шегьерар, 1 автономдин область, 4 автономдин округар. Москвадик 10 административ округар акатзава.

Адыгъея, Республика Алтай, Башкортостан, Бурятия, Дагъустан, Ингушетия, Калмыкия, Карачай-Черкесс Республика, Карелия, Кеферпатан Осетия — Алания, Республика Коми, Къабарда-Балкъар, Марий Эл, Мордовия, Саха (Якутия), Татарстан, Тыва, Удмурт Республика, Хакасия, Чечен Республика, Чуваш Республика — Чувашия;

Алтай уьлкве, Байкалдихъ уьлкве, Гьуьлуьн къерехда авай уьлкве, Камчатка уьлкве, Краснодар уьлкве, Красноярск уьлкве, Пермь уьлкве, Ставрополь уьлкве, Хабаровск уьлкве;

Агъа Новгород область, Амур область, Архангельск область, Астрахань область, Белгород область, Брянск область, Владимир область, Волгоград область, Вологда область, Воронеж область, Иваново область, Иркутск область, Калининград область, Калуга область, Кемерово область, Киров область, Кострома область, Курган область, Курск область, Ленинград область, Липецк область, Магадан область, Москва область, Мурманск область, Новгород область, Новосибирск область, Омск область, Оренбург область, Орёл область, Пенза область, Псков область, Ростов область, Рязань область, Самара область, Саратов область, Сахалин область, Свердловск область, Смоленск область, Тамбов область, Тверь область, Томск область, Тула область, Тюмень область, Ульяновск область, Челябинск область, Ярославль область;

Москва, Санкт-Петербург — федералдин мана шегьерар;

Чувуд автономдин область;

Ненец автономдин округ, Хант-Манси автономдин округ — Югра, Чукоткадин автономдин округ, Ямал-Ненец автономдин округ.

Кьиспес

Урусатдин империядин ЧӀехи герб (1882—1917),Igor Barbe, 2006, «Greater Coat of Arms of the Russian Empire» 1882—1917

• Дегь бередин урусатдин гьукумат (Киевдин Русь) (862 — XIII виш ийсан юкьвар).

• Кьилин шегьер: 862 — 882 йис — Новгород; 882-XIII в.й. — Киев.

• Урусатдин пачагьлугъар (XII виш ийсан — XVI виш ийсан сифте).

• Кьилин шегьер: Владимир (XIII в.й. сифте — XV в.й.).

• Урус гьукумат (XV виш ийсан эхир — 22 баскӀум (октябрь) 1721; 16 гьер (январь) 1547 йисуз авай — Москвадин ЧӀехи Пачагьар, патахъай — Урус пачагьлуг (царство)).

• Кьилин шегьер: Москва, 21 тӀул (май) 1712 йисуз авай — Санкт-Петербург.

• Урусатдин империя (22 баскӀум (октябрь) 1721 — 1 мара (сентябрь) 1917).

• Кьилин шегьер: 1712—1728 йисар — Санкт-Петербург, 1728—1732 йис — Москва, 1732—1917 — Санкт-Петербург (18 пахун (август) 1914 йис авай Петроград тӀвар яз хьун).

• Урусатдин республика (1 мара (сентябрь) — 7 цӀехуьл (ноябрь) (25 баскӀум (октябрь)) 1917).

• Кьилин шегьер — Петроград.

• Урусатдин Советрин Федератив Социалист Республика

• Кьилин шегьер: Петроград, 12 ибне (март) 1918 йисуз авай — Москва.

• Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ (30 фундукӀ (декабрь) 1922 — 26 фундукӀ (декабрь) 1991).

• Кьилин шегьер: Москва.

• Урусат ва я Урусатдин Федерация (25 фундукӀ (декабрь) 1991 авай).

• Кьилин шегьер: Москва.

Киевдин Русь

862 - лай йисуз Новгород шегьерда Рюрика цӀийи урусрин гьукуматдиз бине эцигна. ЦӀуд йисалай къулухъ и гьукуматдин чӀехи шегьер Киев хьана . Сифте и гьукуметдин дин ширк язвай. Гуьгъуьнин 988 - лай йисуз Урусатди христианвал кьабулна. 1100-лай йисара и гьукумат чкӀана пара гъвечи гьукуматриз.

1237-1240-лай йисара монголри Русь кьунвай 1480 йисарал къван. Иван ІІІ урус кӀватӀ ийиз эгечӀна.

Ксар

Миллетар

Миллет	Пай (2002)	Пай (2010)
Урусар	80,64 %	80,90 %
Татарар	3,87 %	3,87 %
Украинар	2,05 %	1,41 %
Башкирар	1,16 %	1,15 %
Чувашар	1,14 %	1,05 %
Чеченар	0,95 %	1,04 %
Эрменияр	0,79 %	0,86 %
Аварар	0,57 %	0,66 %
Мордва	0,59 %	0,54 %
Къазахар	0,46 %	0,47 %
Азербайжанвияр	0,43 %	0,44 %
Даргинар	0,35 %	0,43 %
Удмуртар	0,44 %	0,40 %
Марийцар	0,42 %	0,40 %
Осетинар	0,36 %	0,39 %
Белорусар	0,56 %	0,38 %
Кабардинар	0,36 %	0,38 %
Къумукар	0,29 %	0,37 %
Якутар	0,31 %	0,35 %
Лезгияр	0,29 %	0,35 %
Бурятар	0,31 %	0,34 %
Ингушар	0,29 %	0,32 %
масадбур	3,40 %	3,51 %
чпин миллет къалур тавунвайбур ва чпикай административ чешмейрал малумат къачунвай ксар, , млн кас	1,46	5,63

Шикилар

• 

  Урусатин таратӀ

• 

  Эльбрус

• 

  Урусатин империя дуьнеда

• 

  ССРГ дуьнеда

ЭлячӀунар

• Сервер органов государственной власти России

Европадин гьукуматар

Австрия · Азербайжан ¹ · Албания · Андорра · Беларусия · Бельгия · Болгария · Боснияни Герцеговина · Ватикан · Венгрия · Германия · Греция · Гуржистан ¹ · Дания · Ирландия · Исландия · Испания · Италия · Кипр ¹ · Къазакъстан ² · Латвия · Литва · Лихтенштейн · Люксембург · Македония · Мальта · Молдова · Монако · Нидерландар · Норвегия · Польша · Португалия · Румыния · Сан-Марино · Сербия · Словакия · Словения · Турция ² · Украина · Урусат ² · Финляндия · Франция · Хорватия · Черногория · Чехия · ЧӀехибритания · Швейцария · Швеция · Эстония Инкарвал гьукуматар: Абхазия ¹ · АрцӀах Республика ¹ · Республика Косово · Приднестровьедин Молдовадин Республика · Кеферпатан Кипр ¹ · Кьиблепатан Осетия ¹ ¹ Са кьадар а я тамам Азияда. ² ГьакIни Азияда.