Урусат

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Урусат
Урусатдин Федерация
Россия / Российская Федерация
Урусатдин пайдах Урусатдин герб
Пайдах Герб
Russian Federation 2014 (orthographic projection) with Crimea.svg
Гимн: Гимн Российской Федерации
Кьилин шегьер: Москва
Шегьерар: Москва, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург, Агъа Новгород, Самара, Казань, Омск, Челябинск, Уфа, Ростов-на-Дону, Волгоград, Пермь, Красноярск
Аслутуширвал: 862 йис
ЧӀал: урус чӀал + 68 регионрин чӀалар[1]
Идара авунин тегьер: Президентдин республика
Кьил: Владимир Путин
Майдан: 17 125 187 км² (1-лагьай)
 · Цин ччилин %: 4,22
Агьалияр: ↑ 143 666 931[2] ксар. (8-лагьай)
 · Агьалийрин къалинвал: 8,36 ксар./км²
Пул: Урусатдин рубль
КъВБ: 1884 млрд. $ (10-лагьай)
 · АСКА КъВБ: 12236 $
ИПВИ: 0,755 (66-лагьай)
Домен: .ru, .su, .рф
Телефондин код: +7
Сятдин чӀул: +3, +4, +6, +7, +8, +9, +10, +11, +12

Урусат, Урусатдин Федерация (урусРоссия, Российская Федерация) — дуьньяда авай виридалай чӀехи гьукумат, ччил майдан 17 125 187 км² я. Урусатдин виридалай чӀехи ва кьилин шегьер Москва я.

Физик-географиядин тариф[Дуьзар хъувун]

Чилинмикит[Дуьзар хъувун]

Урусат Евразиядин материкда чка кьунва. Европадин майдандин 3 млн км² ва Азияди майдандин 14 млн км² кьунва. Урусатдин ччилерин 45 % тамари кьунва.

Геология[Дуьзар хъувун]

Сувар: Урусатда пара сувар ава: Къавкъаз, Урал, Хибинар, Становой Хребет, Саянар, Сихотэ-Алинь ва масабур. Виридалай кьакьан сув Кабардино-Балкарияда авай Эльбрус я — 5642 м, и сув Европадани виридалай кьакьанди я.

Гидрография[Дуьзар хъувун]

Урусат Баренц, Карадин, Лаптевар, РагъэкъечӀдай патан-Сибирдин, Чукоткадин, Беринг, Охотадин, Япон, ЧӀулав, Азов, Балтикадин гьуьлерин ятари кьунва.

Урусата авай вирер: Каспий гьуьл (дуьньяда виридалай чӀехи вир, ам учӀуди я, а вирен патаг алай чилел Урусатдин виридалай агъана авай чка ава −28м), Байкал (дуьньяда авай виридалай дерин вир, ва дуьньядин виридалай михьи яд авай чка), Ладога, Онега ва Чуддин вир ва масабур.

Дуьнядин виридалай яргъи вацӀар Урусатда ава — Лена, Обь, Иртыш, Енисей, Волга, Амур, Дон, Кеферпатан Двина.

Гьава[Дуьзар хъувун]

Экономикани социал-географиядин тариф[Дуьзар хъувун]

Сергьетрин гьукуматар[Дуьзар хъувун]

Урусатзихъ галаз виридалай пара гьукуматар сергятарзава: Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Беларусия, Украина, Гуржистан, Азербайжан, Къазахстан, Монголия, Чин, Кореядин Халкьдинни-Демократиядин Республика — абур вири чилел Урусатзих гала. Амайбур: Американи Япония Урусатзихъ гала гьилел.

Федератив ччара авунар[Дуьзар хъувун]

8 Федералдин округар я:

11 экономика-географиядин районар я[3]:

Урусат — федератив республика; 22 республикаяр, 9 краяр (урускрай), 46 вилаятар (областар), 3 федерал метлебдин шегьерар, 1 автономиядин вилаят (область), 4 автономиядин округар[4]. Москвадик 10 административ округар акатзава.

Административ ччара авунар

Адыгъея, Республика Алтай, Башкортостан, Бурятия, Дагъустан, Ингушетия, Калмыкия, Къарачай-Черкессия Республика, Карелия, Кеферпатан Осетия — Алания, Республика Коми, Республика Крым, Къабарда-Балкъар, Марий Эл, Мордовия, Саха (Якутия), Татарстан, Тыва, Удмурт Республика, Хакасия, Чечен Республика, Чуваш Республика — Чувашия;

Алтай край, Забайкалский край, Приморский край, Камчатка край, Краснодар край, Красноярск край, Пермь край, Ставрополь край, Хабаровск край;

Агъа Новгород вилаят, Амур вилаят, Архангельск вилаят, Астрахань вилаят, Белгород вилаят, Брянск вилаят, Владимир вилаят, Волгоград вилаят, Вологда вилаят, Воронеж вилаят, Иваново вилаят, Иркутск вилаят, Калининград вилаят, Калуга вилаят, Кемерово вилаят, Киров вилаят, Кострома вилаят, Курган вилаят, Курск вилаят, Ленинград вилаят, Липецк вилаят, Магадан вилаят, Москва вилаят, Мурманск вилаят, Новгород вилаят, Новосибирск вилаят, Омск вилаят, Оренбург вилаят, Орёл вилаят, Пенза вилаят, Псков вилаят, Ростов вилаят, Рязань вилаят, Самара вилаят, Саратов вилаят, Сахалин вилаят, Свердловск вилаят, Смоленск вилаят, Тамбов вилаят, Тверь вилаят, Томск вилаят, Тула вилаят, Тюмень вилаят, Ульяновск вилаят, Челябинск вилаят, Ярославль вилаят;

Москва, Санкт-Петербург, Севастополь — федерал метлебдин шегьерар;

Чувуд автономиядин вилаят;

Ненец автономиядин округ, Хант-Манси автономиядин округ — Югра, Чукоткадин автономиядин округ, Ямал-Ненец автономиядин округ.

Шегьерар[Дуьзар хъувун]

Кьиспес[Дуьзар хъувун]

Урусатдин империядин ЧӀехи герб (1882—1917),Igor Barbe, 2006, «Greater Coat of Arms of the Russian Empire» 1882—1917
  • Кьилин шегьер: Владимир (XIII в.й. сифте — XV в.й.).
  • Кьилин шегьер — Петроград.
  • Кьилин шегьер: Москва.
  • Кьилин шегьер: Москва.

Киевдин Русь[Дуьзар хъувун]

Асул макъала: Киевдин Русь

862 — лай йисуз Новгород шегьерда Рюрика цӀийи урусрин гьукуматдиз бине эцигна. ЦӀуд йисалай къулухъ и гьукуматдин чӀехи шегьер Киев хьана . Сифте и гьукуметдин дин ширк язвай. Гуьгъуьнин 988 — лай йисуз Урусатди христианвал кьабулна. 1100-лай йисара и гьукумат чкӀана пара гъвечи гьукуматриз.

1237-1240-лай йисара монголри Русь кьунвай 1480 йисарал къван. Иван ІІІ урус кӀватӀ ийиз эгечӀна.

Москвадин гьукумат[Дуьзар хъувун]

Иван Грозныйдин идара авун[Дуьзар хъувун]

Урусатдин империя[Дуьзар хъувун]

Асул макъала: Урусатдин империя

Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ[Дуьзар хъувун]

Урусатдин Федерация[Дуьзар хъувун]

Ксар[Дуьзар хъувун]

Миллетар[Дуьзар хъувун]

Миллет Пай
(2002)[7]
Пай
(2010)[7]
Урусар 80,64 % 80,90 %
Татарар 3,87 % 3,87 %
Украинар 2,05 % 1,41 %
Башкирар 1,16 % 1,15 %
Чувашар 1,14 % 1,05 %
Чеченар 0,95 % 1,04 %
Эрменияр 0,79 % 0,86 %
Аварар 0,57 % 0,66 %
Мордва 0,59 % 0,54 %
Къазахар 0,46 % 0,47 %
Азербайжанвияр 0,43 % 0,44 %
Даргинар 0,35 % 0,43 %
Удмуртар 0,44 % 0,40 %
Марийцар 0,42 % 0,40 %
Осетинар 0,36 % 0,39 %
Белорусар 0,56 % 0,38 %
Кабардинар 0,36 % 0,38 %
Къумукар 0,29 % 0,37 %
Якутар 0,31 % 0,35 %
Лезгияр 0,29 % 0,35 %
Бурятар 0,31 % 0,34 %
Ингушар 0,29 % 0,32 %
масадбур 3,40 % 3,51 %
чпин миллет къалур тавунвайбур
ва чпикай административ чешмейрал малумат къачунвай ксар,
, млн кас
1,46 5,63

Шикилар[Дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун]

  1. Урусатдин официал регионар чӀалар
  2. 2014-й йисан 1 январь
  3. Общероссийский классификатор экономических регионов. ОК 024-95
  4. Урусатдин Федерациядин Конституция
  5. 1 2 Маса тӀварар: Урусатдин Советрин Республика (7 цӀехуьл (ноябрь) 1917 авай), Урусатдин Социалист Федератив Советрин Республика (10 чиле (июль) 1918 авай), Урусатдин Советрин Федератив Социалист Республика (5 фундукӀ (декабрь) 1936 авай), Урусатдин (Россиядин) Федерация (25 фундукӀ (декабрь) 1991 авай)
  6. Закон РСФСР от 25 декабря 1991 года № 2094-I «Об изменении наименования государства Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика».
  7. 1 2 Российская газета. Вот какие мы — россияне. Об итогах Всероссийской переписи населения 2010 года

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун]

Европадин гьукуматар
LocationEurope.png Австрия · Азербайжан ¹ · Албания · Андорра · Беларусия · Бельгия · Болгария · Боснияни Герцеговина · Ватикан · Венгрия · Германия · Греция · Гуржистан ¹ · Дания · Ирландия · Исландия · Испания · Италия · Кипр ¹ · Къазакъстан ² · Латвия · Литва · Лихтенштейн · Люксембург · Македония · Мальта · Молдова · Монако · Нидерландар · Норвегия · Польша · Португалия · Румыния · Сан-Марино · Сербия · Словакия · Словения · Турция ² · Украина · Урусат ² · Финляндия · Франция · Хорватия · Черногория · Чехия · ЧӀехибритания · Швейцария · Швеция · Эстония

Инкарвал гьукуматар: Абхазия ¹ · АрцӀах Республика ¹ · Республика Косово · Приднестровьедин Молдовадин Республика · Кеферпатан Кипр ¹ · Кьиблепатан Осетия ¹


¹ Са кьадар а я тамам Азияда. ² ГьакIни Азияда.
Азиядин гьукуматар
LocationEurope.png Азербайжан ² · Афганистан · Багьрейн · Бангладеш · Бруней · Бутан · Вьетнам · Гуржистан ² · Гьиндистан · Израиль · Индонезия · Иордания · Ирак · Иран · Йемен · Камбоджа · Кипр ¹ · Киргизия · Китайдин Халкьдин Республика · КХДР · Кувейт · Къазакъстан‎ ² · Къатар · Лаос · Ливан · Малайзия · Мальдивар · Мисри ³ · Монголия · Мьянма · Непал · Оман · Пакистан · РагъэкъечӀдайпатан Тимор · Республика Корея · САЭ · Сауди Арабистан · Сингапур · Сирия · Тажикистан · Таиланд · Турция ² · Туьркменистан · Узбекистан · Урусат ² · Филиппинар · Шри-Ланка · Эрменистан · Япония

Кьабул тавунвай ва са кьадар кьабул авунвай гьукуматар: Абхазия ² · Азад Кашмир · Гьукумат Ва · Вазиристан · Суван Къарабагъ · Иракдин Курдистан · Кеферпатан Кипр Туьркерин Республика · Кьиблепатан Осетия ² · Палестина · Тайван · Тамил-Илам · Гьукумат Шан


¹ Са кьадар европада ава. ² Европада авай. ³ Са кьадар африкада ава.

1000HA.png