Африка

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Африка зур элкъвердин картадал

Африка – чIехивилел гьалтайла дуьньядин кьведлагьай континент я. Адан къерехар кефер патай Аравили гьуьлуь, кеферни рагъэкъечIдай патай - Яру гьуьлуь, рагъакIидай патай - Атлантик океанди, рагъэкъечIдай патай – Индиядин океанди кьунвайди я. Кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал - 8 агъ. км., рагъакIидай паталай рагъэкъечIдай патал кьван - 7,5 агъ. км. я.[1]

ГьакIни «Африка» тIвар Африкадин континентдикайни адан патав гвай островрикай ибарат тир дуьньядин паюниз лугьузавайди я.

Африкадин чилин кьадар - 29,2 млн км², островаррихъ галаз - 30,3 млн км² кьван я, яни Чилин вири винел патакай 6% ва вири дуьньядин къураматдикай 20,4% кьунвайди я. Африкадин континентда 55 гьукумат ава.[2]

Африкадин агьалийрин кьадар 1 миллиард кас кьван я. Африка инсаниятдин (биологиядин жинс кьурла) сихилдин кьил хьиз гьисабзавайди я. [3]Континентдин гилан чIаван агьалияр, асул гьисабдалди, кьве расадин векилрикай ибарат я – негроиддинни европадин.[4]

Африка 32 чIалан хзандин (абурукай афразиядин, индоевропадинни австронезиядин чIалар маса континентрай «атанвайбур» я), 7 кьилдинни 9 классификациядик квачир чIаларин диге я. Виридалайни чкIанвайбур араб, инглис, французни чкадин банту (суахили, конго), фула чIалар я.

Африкадай тIуз экваторни са шумуд климатдин чIул физвайди я. Им кьилди сад тир кеферпатан субтропикайрин чIулунилай кьиблепатан субтропикайрин чIулуналди кьван яргъал чIугвазвай континент я.

ДатIана къвазвай къвалар, муркIаганарни яд квай горизонтар авачир ятIа абурун тIимил кьадардин гъиляй, кьерелайни къерехдилай гъейри, климат тIебии къайдада тун саки санани аваз авач.

Кьиспес (Тарих)[Дуьзар хъувун]

Лап фез бере[Дуьзар хъувун]

Мезозойдин береда Африка саца авай континент Пангеядин пай ей. Микитисра лугьузва, Африка вири ксаран сифте Ватан йа. Ана гахкьунва лап сифте ксаран кӀарабар. 13 000 чи эразлай вилик Африкада авай ксарувай къуьл чуьли жезвай. Малар хуьз Африкада эгечӀна 7 500 йиса чи эразлай вилик.

Антик бере[Дуьзар хъувун]

Африкада авай гӀакуьметрукай виридалай сифте хьейди йа Египет, 4 000 йиса чи эразлай вилик.

Колонийран бере[Дуьзар хъувун]

1500-лай йисара Португалияни Испанияди Африка къацаз эгечӀна, ахпанлай маса Европадин гӀакуьметра къацаз эгечӀна. 1885-лай йиса Берлинан конгрессда ЧӀехибритания, Германия, Франция, Италия, Бельгияди Африкадин чилер чпин арада пай уна ва эгечӀна.

Азадвалан бере[Дуьзар хъувун]

1960-лай йиса 16 Африкадин гӀакуьметраг азадвал гакьуна. Гьавиляй а йис Африкадин йис йа. Ахпа эгечӀна амай гӀакуьметарни вири чпин азадвал къахчуз. ЦӀийи азад гӀакуьметраз СССРди куьмек авуна.

АкьалтIай тIинкIер[Дуьзар хъувун]

Рапунин кIвенкIвечилел алай, Атлантикни Индиядин океанар чара ийизвай цIар официал къалурдайди
  • Кеферпатан – кIвенкIвечил «Эль Абъяд» (алай чка: 37̊ 21' к. гь, 9̊ 45' р-э. я.);
  • Кьиблепатан – кIвенкIвечил «Рапунин» (алай чка: 34̊ 49' кь. гь, 20̊ р-э. я.);
  • РагъакIидайпатан – кIвенкIвечил «Альмади» (алай чка: 14̊ 44' к. гь. 17̊ 31' р-а. я.);
  • РагъэкъечIдайпатан – кIвенкIвечил «Рас-Хафун», (алай чка: 10°. 25' к. гь., 51̊ 21' р-э. я).[5]

Континентдин тIвар[Дуьзар хъувун]

Чи эрадилай вилик V-лагьай вишйисуз Геродотди Африкадиз «Ливия» тахьайтIа «Лувия» лугьузвай тир. Ада абур дегь чIаварин, Аравилин гьуьлуьн кьиблепатан къерехдал уьмуьр гьалзавай «лбу» («рбу») тайифайрин тIварцIикай арадал гъизва. Грекар, чи эрадилай вилик VII-лагьай вишйисуз Киренаикада (Баркада) колония диб эцигайла, лбуйрин хура акъвазундал гьалтнай. Пара кьадар чIавалай римвийри чкадин халкьариз «ливар» тахьайтIа «либар» лугьуз гатIумнай.

Амма кьилди са Аравилин гьуьлуьн ккIанвай, Нил вацIун дельтадилай рагъакIидай патахъ алай Кеферпатан Африкадин чилериз «Ливия» лугьузвай тир. Египетдилайни Ливиядилай кьиблепатахъ алай вири чилериз Эфиопия лугьузвай тир.

ЧIехи чIаван къене «Ливия» ва «Эфиопия» тIварар зурба кьадар авай Африкадин чилерин (Сахара къумгандилай кьиблепатахъ алайбурунни) лагьайчIал тир. Мисал патал, Гвинеядин заливдиз XVIII-лагьай вишйисал кьван Эфиопиядин гьуьл тахьайтIа Эфиопиядин океан лугьузвай тир.

Географиядин тIвар яз «Африка» чи эрадилай вилик II-лагьай вишйисуз арадиз акъатна. И карда чIехи метлеб авай роль Пунрин дявеяр къугъвана. Чи эрадилай вилик 146-лагьай йисуз винел пад къачурла ва Карфаген шегьер чукIурайла, римвийри кьунвай чилерал (гилан Тунис шегьердин патав) чпин цIийи колония диб эцигна. Адаз абри «Африка» тIвар гана.

ТIвар арадал гъун[Дуьзар хъувун]

Африкави Леодин портрет яз гьисабзавай Себастьяно дель Пьомбоди 1520-лагьай йисуз кьван авур кIвалах

«Африка» тIвар арадал гъунин са шумуд версия ава:

  • «Африка» тIвар адетдалди яз «афри» тIвар алай халкьдиз талукьарзава. Африяр - дяведал рикI алай, пара чкIанвай чилерал уьмуьр гьалзавай халкь тир. Абруз карфагенвийри «афар» лугьузвай. И тIвар финикиядин чIалан «afar» («руг» мана квай) гафуниз талукьарзава. Гаф атай чкадал лугьун, гилалди Эфиопиядани Джибутида афар халкьди уьмуьр гьалзава.
  • Маса версиядив кьурвал, афри халкьдин тIвар бербер чIалан «ifri» («кьветI» мана квай), кьветIин инсанар фикирда кьуна, гафуниз талукьарзава. Ахпа, са арадлай, и чкадал Ифрикия тIвар алай араб провинция арадал акъатна.
  • Африкави Леодин версиядив килигна, «Африка» тIвар грек чIалан «Αφρική» («мекьивал авачир чил, уьлкве» мана квай) гафуникай арадал атана. Ада авур фикирдив кьурвал, «Африка» тIвар «мекьивал» мана квай «φρίκη» гафуникай ва «уьлкве, чил» мана квай «α-» префиксдикай ибарат я.
  • Севильяви Исидорди вичин «Этимологияр» («Дибар», «ГатIумунар») кIвалахда «ракъинин» мана квай «aprica» латин гафунин тIвар кьуна.
  • Чувудрин тариххъан Флавий Иозефан версиядиз килигна, «Африка» Аврааман Ефер хтулдин тIварцIикай арадал атана.
  • Тариххъанни археологияхъан И. Ефремован фикирдалди, «Африка» тIвар дегь чIаварин Та-Кем чIалакай атана. «Афрос» - «каф алай уьлкве» лагьайчIал я (Африкадин къерехрив мукьва хьайила са шумуд гьуьлуьн авахьун сад-садав акьуна каф ийизвайди тир).
  • Египтолог Джеральд Мессидин фикирдалди, египетдин «af-rui-ka» (гафба-гаф: «Ка тIеквендин патахъ элкъуьруьн»). Дегь чIаварин египетвийрин динда Ка - инсандин руьгь я, «Ка тIеквен» - инсандин руьгь хьайи чка лагьайчIал я. Адан версиядиз килигна, египетвийри Африка хайи диге хьиз гьисабзавайди тир.

[6] [7] [8].

Чилинмикит[Дуьзар хъувун]

Рельеф[Дуьзар хъувун]

Африкадин вана-ильти пата ава Атлас суваяр. Йукьа ава Сахара пустыня. Йукьалай сакьас агъанах ава Африкадин виридалай йике чка — вулкан Килиманджаро 5895 м. Африкадин йукьанни ильти пата ава саваннаяр.

Ресурсар[Дуьзар хъувун]

Африкада ава лап пара къизильни алмазар. Нафт, бокситар, фосфоритар, марганец, ракь, кьакьумушни свинец.

Къене авай йатар[Дуьзар хъувун]

Африкада ава дуьньядин виридалай йиргъи вацӀ Нил, ам агъана ваназ физвайди я. Амай йике вацӀар — Нигер, континентдин ильти пата. Конго йукьан пата ва вацӀар Замбези, Лимпопон агъа пата. Виридалай йике уьр йа Виктория. Амай йике уьрер Танганьикани Ньяса. Виридалай йике учӀу уьрерукай сад йа Чад.

Гьаваяр[Дуьзар хъувун]

Гатуз Африкада пара кӀивиз чурчазва, кьутӀуьз чими я.

Африкадин вацIар[Дуьзар хъувун]

Континентдин виридалайни чIехи вацIарин сиягь

ТIвар Яргъивал Бассейн Уьлквеяр Авахьун
1 Нил Кагерадихъ галаз 6671 2 867 Уганда, Судан, Египет Атлантик океан
2 Конго (Заир) Луалабадихъ галаз 4320 3691 Конго (Заир) Атлантик океан
3 Нигер 4160 2092 Гвинея, Мали, Нигер, Нигерия Атлантик океан
4 Замбези 2660 1330 Замбия, Ангола, Мозамбик Индиядин океан
5 Уаби-Шэбэлле 2490 200 Эфиопия, Сомали Индиядин океан
6 ТуракьвацI 1860 1020 Лесото, КьАР Атлантик океан
7 Окаванго (Кубанго) 1600 800 Ботсвана, Ангола Къенепатан авахьун
ТIвар Яргъивал Бассейн Уьлквеяр Авахьун
8 Лимпопо 1600 440 КьАР, Мозамбик Индиядин океан
9 Вольта 1600 440 Буркина-Фасо, Гана Атлантик океан
10 Шари 1450 700 ЮАР, Чад Чад вир
11 Сенегал 1430 441 Мали, Сенегал Атлантик океан
12 Руфиджи 1400 178 Танзания Индиядин океан
13 Гамбия 1200 180 Гвинея, Сенегал, Гамбия Атлантик океан

[9]

Африкадин вирер[Дуьзар хъувун]

Континентдин виридалайни чIехи вирерин сиягь:

ТIвар Кьадар (км²) Деринвал (м.) Гьуьлуьн дережадилай кьакьанвал (м.) Уьлквеяр
1 Виктория 68100 80 1134 Танзания, Кения, Уганда
2 Танганьика 32900 1470 773 Танзания, Замбия, Конго (Заир), Бурунди
3 Ньяса 30800 726 472 Танзания, Мозамбик, Малави
4 Чад 16300 11 281 Чад, Камерун, Нигерия, Нигер
5 Рудольф 8600 73 375 Кения, Эфиопия
6 Мобуту-Сесе-Секо 5400 58 - Уганда, Конго (Заир)
ТIвар Кьадар (км²) Деринвал (м.) Гьуьлуьн дережадилай кьакьанвал (м.) Уьлквеяр
7 Мверу 5200 15 917 Замбия, Конго (Заир)
8 Бангвеулу 4000 5 1067 Замбия
9 Тана 3100 70 - Эфиопия
10 Киву 2700 496 1460 Руанда, Конго (Заир)
11 Эдуард 2150 111 913 Уганда, Конго (Заир)

[10]

Ксар[Дуьзар хъувун]

Халкь[Дуьзар хъувун]

Африкада 1 миллиард кас ава. Гьар йиса абур кьве процентдал йике жезва. Йукьан йис яшамишрун я 54. ЧӀехи пай хуьрера, сегьрийра (шегьерра) 30 % халкьдин яшамишзава.

Миллетар[Дуьзар хъувун]

Африкадин вана пата яшамишзава арабар, берберар, коптар. Йукьанни агъа патара ава Африкадин хайи чӀулав ранган миллетар. Агъа Африкада ава лацубур, европадин колонистран чхелар.

Диин[Дуьзар хъувун]

Арабар мусурманар я. ЧӀулавбур авазва ширкачар, мусурманар, ва христианар (Эфиопия, КпАР).

1000HA.png

Гьукуматар[Дуьзар хъувун]

Африкадин гьукуматар

Африкадин гьукуматрин агьалийрин къалинвилин карта
Африкадин физикадин карта
Гьукумат Чилин
кьадар (км²)
Агьалийрин
кьадар
(2012 й.)
Агьалийрин
къалинвал
к/км²
Кьилин шегьер
Flag of Algeria.svg Алжир 2 381 740 35 200 000 14.8 Алжир
Flag of Angola.svg Ангола 1 246 700 18 498 000 14,8 Луанда
Flag of Benin.svg Бенин 112 620 8 935 000 79 Порто-Ново,
Котону
Flag of Botswana.svg Ботсвана 600 370 1 639 833 3 Габороне
Flag of Burkina Faso.svg Буркина-Фасо 274 200 15 746 232 57,5 Уагадугу
Flag of Burundi.svg Бурунди 27 830 8 988 091 323 Бужумбура
Flag of Gabon.svg Габон 267 667 1 497 525 5,4 Либревиль
Flag of The Gambia.svg Гамбия 10 380 1 700 000 156 Банжул
Flag of Ghana.svg Гана 238 540 24 233 431 88 Аккра
Flag of Guinea.svg Гвинея 245 857 9 690 222 39,4 Конакри
Flag of Guinea-Bissau.svg Гвинея-Бисау 36 120 1 442 029 41 Бисау
Flag of Djibouti.svg Джибути 22 000 818 159 54 Джибути
Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg Демократиядин республика Конго 2 345 410 67 758 000 28 Киншасса
Flag of Egypt.svg Египет 1 001 450 80 898 000 74 Каир
Flag of Zambia.svg Замбия 752 614 12 935 000 17,2 Лусака
Flag of Zimbabwe.svg Зимбабве 390 580 13 349 000 33 Хараре
Flag of Cape Verde.svg Кабо-Верде 4 033 542 000 102 Прая
Flag of Cameroon.svg Камерун 475 440 17 795 000 34 Яунде
Flag of Kenya.svg Кения 582 650 37 953 838 65,1 Найроби
Flag of the Comoros.svg Коморар 2 170 752 000 404 Морони
Flag of Côte d'Ivoire.svg Кот-д'Ивуар 322 460 21 075 000 65 Ямусукро
Flag of South Africa.svg Кьиблепатан Африкадин Республика 1 219 912 43 786 828 39 Претория,
Кейптаун,
Блумфонтейн
Flag of South Sudan.svg Кьиблепатан Судан 619 745 11 090 104 13,3 Джуба
Flag of the Republic of the Congo.svg Конгодин Республика 342 000 3 999 000 12 Браззавиль
Flag of Lesotho.svg Лесото 30 355 2 125 262 62 Масеру
Flag of Liberia.svg Либерия 111 370 3 489 072 29 Монровия
Flag of Libya.svg Ливия 1 759 540 6 365 563 3,2 Триполи
Flag of Mauritania.svg Мавритания 1 030 700 3 086 000 2,6 Нуакшот
Flag of Mauritius.svg Маврикий 2 040 1 240 827 Порт-Луи Порт-Луи
Flag of Madagascar.svg Мадагаскар 587 041 20 042 552 33 Антананариву
Flag of Malawi.svg Малави 118 480 15 400 000 118 Лилонгве
Flag of Mali.svg Мали 1 240 000 13 218 000 11 Бамако
Flag of Morocco.svg Марокко 446 550 32 382 000 70 Рабат
Flag of Mozambique.svg Мозамбик 801 590 21 397 000 25 Мапуту
Flag of Namibia.svg Намибия 825 418 ~1 820 916 2,5 Виндхук
Flag of Niger.svg Нигер 1 267 000 13 957 000 11 Ниамей
Flag of Nigeria.svg Нигерия 923 768 152 217 341 167 Абуджа
Flag of Rwanda.svg Руанда 26 338 ~10,186,063 343 Кигали
Flag of Sao Tome and Principe.svg Сан-Томени Принсипи 1 001 163 000 169,1 Сан-Томе
Flag of Senegal.svg Сенегал 196 722 14 100 000 51 Дакар
border|22x20px Свазиленд 17 363 1 141 000 59 Мбабане
Flag of Seychelles.svg Сейшел островар 451 ~80,699 178 Виктория
Flag of Somalia.svg Сомали 637 657 9 558 666 13 Могадишо
Flag of Sudan.svg Судан 1 886 100 30 894 000 16,4 Хартум
Flag of Sierra Leone.svg Сьерра-Леоне 71 740 5 363 669 76 Фритаун
Flag of Tanzania.svg Танзания 945 090 37 849 133 41 Додома
Flag of Togo.svg Того 56 785 6 300 000 108 Ломе
Flag of Tunisia.svg Тунис 163 610 10 383 000 61,6 Тунис
Flag of Uganda.svg Уганда 236 040 30 900 000 119 Кампала
Flag of Chad.svg Чад 1 284 000 11 100 000 11,5 Кампала
Flag of Equatorial Guinea.svg Экватордин Гвинея 28 051 650 000 16,9 Малабо
Flag of Eritrea.svg Эритрея 117 600 4 401 009 37 Асмэра
Flag of Ethiopia.svg Эфиопия 1 104 300 75 067 000 70 Аддис-Абеба
Flag of the Central African Republic.svg Юкьван Африкадин Республика 622 984 3 799 897 6,1 Банги
Мамудзу шегьердин (Майотта остров) гьуьлуьн къерех

Масадалай аслу тир чилер[Дуьзар хъувун]

Чилин тIвар Гьукумат Чилин кьадар Агьалийрин кьадар Агьалийрин къалинвал Кьилин шегьер
РагъакIидайпатан Сахара Марокко 252 120 267 405 1,06 Эль-Аюн
Реюньон Франция 2 517 800 000 308 Сен-Дени
Майотта (Маоре) Франция 374 208 783 558 Мамудзу
Жуан-ди-Нова (остров) Франция 4,1 - - -
Европа (остров) Франция 28 - - -
Глориоз (островар) - - - - -
Тромлен (остров) Франция 1 - - -
Басас-да-Индия (остров) 0,2 - - - -
Пак Еленадин, Чан хтунинни Тристан-да-Кунья островар ЧIехибритания 413 7543 18 Джеймстаун
Индиядин океанда авай Британиядин чил ЧIехибританя 60 3500 58,3 Диего-Гарсия

Европадин гьукуматрин паяр[Дуьзар хъувун]

Мадейра остров
Чилин тIвар Гьукумат Чилин кьадар Агьайлирин кьадар Агьалийрин къалинвал Кьилин шегьер
Канари островар Испания 7 492, 360 2 103 992 282,5 Лас-Пальмас-де-Гран-Канария,
Санта-Крус-де-Тенерифе
Сеута Испания 18,5 78320 4016 -
Мелилья Испания 12 6500 5311 -
Мадейра Португалия 828 247 161 308.5 Фуншал

Баянар[Дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун]

Африкадин гьукуматар
LocationAfrica.png Алжир · Ангола · Бенин · Ботсвана · Буркина Фасо · Бурунди · Габон · Гамбия · Гана · Гвинея · Гвинея-Бисау · Джибути · Демократиядин Республика Конго · Замбия · Зимбабве · Кабо-Верде · Камерун · Кения · Коморар · Кот-д'Ивуар · Кьибле-Африкадин Республика · Кьиблепатан Судан · Лесото · Либерия · Ливия · Мавритания · Маврикий · Мадагаскар · Малави · Мали · Марокко · Мисри ¹ · Мозамбик · Намибия · Нигер · Нигерия · Республика Конго · Руанда · Сан-Томени Принсипи · Сенегал · Свазиленд · Сейшел островар · Сомали · Судан · Сьера-Леоне · Танзания · Того · Тунис · Уганда · Чад · Экваториал Гвинея · Эритрея · Эфиопия · Юкьван-Африкадин Республика

Масадалай гьукуматар: Азор островар · Гьинди океандиз Британиядин ччил · Канар островар · Мадейра · Майотта · Мелилья · Пак тир Еленадин, Виниз-акъудундин ва Тристан-да-Кунья островар · РагъакӀидай патан Сахара · Реюньон · Сеута · Эпарсе островар


Кьабул тавунвай ва са кьадар кьабул авунвай гьукуматар: Азавад · Сахардин Араб Демократиядин Республика · Сомали гьукуматар: Авдаленд · Азания · Галмудуг · Джубаленд · Пунтленд · Сомалиленд · Хатумо · Химанни Хэб


¹ Са кьадардин Азиядин.