Африка

Африка — дуьньядин йикевалай кьведлай чкадал алай континент. Ам алазва Чилинйукьан ва Йару гьуьлерулай агъух, Атлантик океанзлай члахъ патах ва Индиядин океанзлай ильти патах. Африкадин йикевал йа 3 065 000 кв км, = 20,4 %. Африкада 55 гӀакуьметар, ва са миллиард кас ава. Континентдин йукьай физва экватор.

Африка дуьньяда

Кьиспес (Тарих) [Дуьзар хъувун]

Лап фез бере [Дуьзар хъувун]

Мезозойдин береда Африка саца авай континент Пангеядин пай ей. Микитисра лугьузва, Африка вири ксаран сифте Ватан йа. Ана гахкьунва лап сифте ксаран кӀарабар. 13 000 чи эразлай вилик Африкада авай ксарувай къуьл чуьли жезвай. Малар хуьз Африкада эгечӀна 7 500 йиса чи эразлай вилик.

Антик бере [Дуьзар хъувун]

Африкада авай гӀакуьметрукай виридалай сифте хьейди йа Египет, 4 000 йиса чи эразлай вилик.

Африка 1914-лай йиса

Колонийран бере [Дуьзар хъувун]

1500-лай йисара Португалияни Испанияди Африка къацаз эгечӀна, ахпанлай маса Европадин гӀакуьметра къацаз эгечӀна. 1885-лай йиса Берлинан конгрессда ЧӀехибритания, Германия, Франция, Италия, Бельгияди Африкадин чилер чпин арада пай уна ва эгечӀна.

Азадвалан бере [Дуьзар хъувун]

1960-лай йиса 16 Африкадин гӀакуьметраг азадвал гакьуна. Гьавиляй а йис Африкадин йис йа. Ахпа эгечӀна амай гӀакуьметарни вири чпин азадвал къахчуз. ЦӀийи азад гӀакуьметраз СССРди куьмек авуна.

ЦкӀенвай кӀвалар Зимбабведа

Чилинмикит [Дуьзар хъувун]

Рельеф [Дуьзар хъувун]

Африкадин вана-ильти пата ава Атлас суваяр. Йукьа ава Сахара пустыня. Йукьалай сакьас агъанах ава Африкадин виридалай йике чка — вулкан Килиманджаро 5895 м. Африкадин йукьанни ильти пата ава саваннаяр.

Ресурсар [Дуьзар хъувун]

Африкада ава лап пара къизильни алмазар. Нафт, бокситар, фосфоритар, марганец, ракь, кьакьумушни свинец.

Къене авай йатар [Дуьзар хъувун]

Африкада ава дуьньядин виридалай йиргъи вацӀ Нил, ам агъана ваназ физвайди я. Амай йике вацӀар — Нигер, континентдин ильти пата. Конго йукьан пата ва вацӀар Замбези, Лимпопон агъа пата. Виридалай йике уьр йа Виктория. Амай йике уьрер Танганьикани Ньяса. Виридалай йике учӀу уьрерукай сад йа Чад.

Гьаваяр [Дуьзар хъувун]

Гатуз Африкада пара кӀивиз чурчазва, кьутӀуьз чими я.

Ксар [Дуьзар хъувун]

Халкь [Дуьзар хъувун]

Африкада 1 миллиард кас ава. Гьар йиса абур кьве процентдал йике жезва. Йукьан йис яшамишрун я 54. ЧӀехи пай хуьрера, сегьрийра (шегьерра) 30 % халкьдин яшамишзава.

Миллетар [Дуьзар хъувун]

Африкадин вана пата яшамишзава арабар, берберар, коптар. Йукьанни агъа патара ава Африкадин хайи чӀулав ранган миллетар. Агъа Африкада ава лацубур, европадин колонистран чхелар.