Америкадин Садхьанвай Штатар

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Америкадин Садхьанвай Штатар
United States of America
Америкадин Садхьанвай Штатардин пайдах Америкадин Садхьанвай Штатардин герб
Пайдах Герб
United States (orthographic projection).svg
Гимн: АСШ гимн
Кьилин шегьер: Вашингтон
Шегьерар: Нью-Йорк, Лос-Анджелес, Чикаго, Хьюстон, Филадельфия, Финикс, Сан-Антонио, Сан-Диего, Даллас
Аслутуширвал: 4 мара 1776 (ЧӀехибританиядилай)
ЧӀал: инглис
Идара авунин тегьер: Президентдин республика
Кьил: Барак Обама
Майдан: 9 518 900 км² (4-лагьай)
 · Цин ччилин %: 6,76
Агьалияр: 313 232 044 ксар. (3-лагьай)
 · Агьалийрин къалинвал: 32 ксар./км²
Пул: АСШдин доллар
КъВБ: 14256 млрд. $ (1-лагьай)
 · АСКА КъВБ: 46 381 $
ИПВИ: 0,91 (4-лагьай)
Домен: .us, .mil, .gov
Телефондин код: +1
Сятдин чӀул: -10, -9, -8, -7, -6, -5

Америкадин Садхьанай Штатар, гьакӀни АСШ, Садхьанвай Штатар, Штатар, Америка (ингл.United States of America, USA, U.S., the USA, America, the States) — Кеферпатан Америкада авай гьукумат я. Чилин кьадар — 9,5 млн км² я[1][2][3][4] (дуьньяда 4-лагьай чка). Агьалийрин кьадар — 320 млн кас я (2013-лагьай йисан къимет, дуьньяда 3-лагьай чка). Кьилин шегьер — Вашингтон я.

Садхьанвай Штатар кефердин патахъ Канададихъ галаз сергьятра ава, кьибледин патахъ — Мексикадихъ галаз, гьакӀни Урусатдихъ галаз гьуьлуьн сергьятра ава. Адан къерехар рагъэкъечӀдай патай Атлантик океанди, рагъакӀидай патай — Лас океанди, кефердин патай — Кеферпатан МуркIарин океанди кьунвайди я.

Америка — федератив садхьун я, 50 штатдикай — Аляскадикай, Гавайрикай, Атлантикни Лас океанрин ва Канададинни Мексикадин арада авай 48 штатдикайни Колумбия федерал округдикай — ибарат тирди. Адалай гъейри, Вест-Индияда авай Виргин островарни Пуэрто-Рико, РагъэкъечIдайпатан Самоа, Гуамни маса Океаниядин островар вири Америкадинбур я.

Официал чӀал — америкадин инглис чӀал я (де-факто), юриствилин фикирдалди официал чӀал авач. Садхьанвай Штатар этнографиядин фикирдалди виридалайни цӀару ва жуьреба-жуьре культура авай гьукуматрикай сад я. Авай гьал чара-чара уьлквейрайни континентрай Америкадиз чӀехи масштабар авай миграциядин нетижада туькӀуьр хьанва[5]. Пулунин тек — АСШдин доллар я. АСШдин агьалийриз американвияр лугьузвайди я, Садхьанвай Штатрикай рахайтӀа виридин тӀвар Америка кӀвалахарзавайди я[5].

Америка — федератив конституциядин республика я. Ихтиярар федератив регьбервилин ва штатрин регьбервилин арада чара жезва. 50 штатдикай гьардав чпин конституция, гьукуматдин органрин ва идара авунин система гва. Кьилиз акъуддай, законар акъуддай ва суддин гьакимвилерин патай Президентди, АСШдин Конгрессди ва Лап Кьилин Судди векилвал ийизвайди я.

Америкадин Садхьанвай Штатар 1776-лагьай йисуз тешкил хьана, чпин аслу туширвиликай малумат ганвай цӀипуд британиядин колония сад хьайила. Аслу туширвал патал дяве 1783-лагьай йисал кьван давамарзавай тир, женг колонистрин гъалибвилелди акьалтӀ хьана. 1787-лагьай йисуз АСШдин Конституция кьабул хьана, 1791-лагьай йисуз — Ихтийрикай Билль, ада гьукуматдин регьбервилин гражданрин патахъай ихтиярар метлеблудаказ сергьятра эцигнава. 1860-лагьай йисарра лукӀар авай кьибледин ва промышленность авай кефердин штатрин арада авай аксивили кьуд йисан гражданвилин дяведин гатӀумун гъана. Кефердин штатрин гъалибвили АСШдин виринра лукӀвал тухун къадагъа гъана. ГьакӀни кефердин штатрин гъалибвили уьлкведин садвал хкана (кьибледин штатар Конференциядиз сад хьайила, АСШдилай аслу туширвиликай малумат гана).

1823-лагьай йисуз малумарнавай Монродин доктринадив кьурвал, лап Садлагьай дуьньядин дяведалди кьван АСШдин къецепатан политикадин активвал Кеферпатан, Юкьван ва Кьиблепатан Америкадин чилерал хуьдай интересралди бесарзавай тир. Садлагьай дуьньядин дяве акьалтIарайдалай кьулухъ Садхьанвай Штатрин Конгрессди халкьдин арада авай тешкилатриз (мисал патал, Миллетрин Лигадиз) гьахьдай разивал гузвачир. Ахьтин позицияди вири дуьньядин политикада АСШдин рольдин сергьят эцигзавай тир. Амма Гитлераз акси тир коалицияда авур иштираквили вири дуьньядин аренадал Америкадин таъсир хейлин артухарна, XX-лагьай вишйисан кьведлагьай паюнилай инихъ АСШ капитализмдин дестедин хвехуьниз элкъвена. 1945-лагьай йисуз Америка садлагьай «хвехуьнин» уьлкве хьана. 1946-лагьай йисалай лап 1990-лагьай йисаралди Советрин ГалкӀдиз вири акатнавай аксивал авунин гьалда авай тир.

Гила дуьньяда АСШдин экономикадив виридалайни кьакьан КъВПдин дережа гва (16,7 трлн доллар 2013-лагьай йисуз, вири дуьньядин КъВпдикай 23 % ава, маса къачунин алакьун глобал паритетдикай 19%-дилай пара ава). Гьар инсандал акъатзавай къазанжидин кьадардал гьалтайла Америка Дуьньяда 7-лагьайди я.[6][7][8][8]

АСШ — Садхьанвай Миллетрин Тешкилатдин ва Кеферпатан Атлантикадин Альансдин диб эцигай гьукумат я, СМТдин Хата авачирвилин Советда абурув гьамишан чка гва.

АСШдив къудратар авай яракьламишнавай къуватар гва, гьабурун арада дуьньяда виридалайни чӀехи гьуьлуьн дяведин къуватарни. Чилел абуруз виридалайни чӀехи, вири сад-садал гьалчна, «хвехуьнин» потенциал ава.[9][10]

Планетадал виридалайни чӀехи экономикадин, политикадин, мединиятдин (культурадин), дяведин таъсир гваз, АСШ кьилди сад тир акьалтӀай гьукумат хьиз гьисабзава.[11][12][13]

Уьлкведин тӀвар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1507-лагьа йисуз германиядин картаяр кхьидайди Мартин Вальдземюллерди дуьньядин карта туькӀуьрна. РагъакӀидайпатан зурэлкъверда авай чилериз ада садлагьай сеферда «Америка» (America) гана, флоренциядин сифте жугъурайди ва картаяр кхьидайди Америго Веспуччидин гьуьрметдай[14]. 1776-лагьай йисуз виликан британиядин колоностри АСШдин аслу туширвилин декларацияда садлагьай сеферда уьлкведин гилан тӀвар кардик кутуна — «unanimous Declaration of the thirteen united States of America»[15][16]. Са арадлай United States of America тӀвар — Америкадин Садхьанвай Штатар — 1776-лагьай йисуз официал рекьелди кьабулна II Америкадин Континентал Конгрессда кьабул хьанва (1775-лагьай йисан 7-лагьай кьамугдиз кьабулнавай «Садхьанвай колонияр» тӀварцӀин чкадал)[17]. 1778-лагьай йисан франциядинни америкадин икьрарра Кеферпатан Америкадин Садхьанвай Штатар (United States of North America) кӀвалахарзава[18].

Са арадлай тӀварцӀин куьруьн къайдани, гила мукьвал-мукьвал кардик кутадай, арадал акъатна: United States (Садхьанвай Штатар). И тӀварни адалай куьруь къайда — Штатар (States) — Континентал конгрессдин протоколра кардик кутазвай тир. «U.S.» аббревиатура Джордж Вашингтондин 1791-лагьай йисан чарарра гьалтзава, «U.S.A.» аббревиатура 1795-лагьай йисуз сифтени-сифте арадал акъатна[17].

Лезги чӀала са шумуд уьлкведин тӀвар ава: АСШ, Садхьанвай Штатар, Штатар, Америка ва мсб.

СССГ-дин статистикадин документра ва журналра Кеферпатан Америкадин Садхьанвай Штатар тӀвар гегьеншдаказ кардик кутазвай тир[19].

Миллетдин символар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Асул макъала: АСШ миллетдин гимн
АСШдин пайдах мукьвалай
Кьил лацу лекь — АСШдин символ

АСШдин гьукуматдин пайдах — 13 яруни цӀиргъидалди (нубатдалди) дегиш жезвай лацу зулуникай (7 яру ва 6 лацу зул) ибарат тир парча я. Пайдахдин вини чапла пипӀе лацу вад пипӀен гъетер квай дуьз пипӀерин кьудпипӀенди ала. Гъетерин кьадарни штатрин кьадар сад хьиз я — 50[20].

13 зулуни 13 виликан колония къалурзава. И колонийри, 1776-лагьай йисан 4-лагьай чиледиз тухванвай Кеферпатан Америкада авай англиядин колониярин векилрин континентдин конгрессда кьабулнавай АСШдин аслу туширвилин декларациядив кьурвал, сад хьайила Америкадин Садхьанвай Штатар тещкил авуна (Вирджиния, Делавэр, Джорджия, Массачусетс, Мериленд, Нью-Гемпшир, Нью-Йорк, Нью-Джерси, Пенсильвания, Род-Айленд, Коннектикут, Кьиблепатан ва Кеферпатан Каролина).

АСШдин миллетдин гимн — «Гъетерни зулар авай пайдах» официал рекьелди 1931 лагьай йисуз кьабулнава[21]. Гафар гимндин патал 1814-лагьай йисуз кхьенва.

Гьукуматдин герб — ахъа лувар квай лекьрен суьрет я, лекьре вичин пацара зейтунд таран бицӀи хел ва 13 хьел кьазва. Лекьрен хурал гьукуматдин пайдахдин рангар тикрарзавай щит ала. КӀуфа багъ кьазва, а багъунин винел «E pluribus unum» кхьенвайди я. Лекьрен кьилин винелай — 13 (садлагьай штатрин кьадардиз килигайвал) вад пипӀен гъед цавун ранг авай цифеда

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Алай чка[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

АСШ Кеферпатан Америкадин юкьван пата ала. Чилин виридан кьадар — 9 826 675 км² я. Уьлкведин чил пуд паюникай ибарат я:

  • Аляска (ингл. Alaska) — Кеферпатан Америкадин кефердинни рагъакӀидай пата авай зуростров я, федерациядин виридалайни чӀехи штат я (1,48 млн км²);

Чилин кьадар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

АСШ — чилин кьадардин чӀехивилел гьалтайла дуьньяда пудлагьайди тахьайтӀа кьудлагьайди я (къурамат ва гьуьлуьн мулкар кваз). Америка Урусатдинни Канададин гуьгъуьнлай ава, гьакӀни са кӀус Китайдилай алудиз тахьайтӀа адаз пудлагьай чка гуз ава. Садхьанвай Штатрин виридан чилерин майдан алцумунин тегьердилай аслу я (гьисабунин нетижаяр — 9 522 055 км²[23], 9 629 091 км²[24] тахьайтӀа 9 826 676 км²[25]). ГьакӀни Китайдинни Индиядин арада авай гьуьжет алай чилер гьисабдиз къачузва. Кьилди са къураматдин чилер гьисабдиз къачуртӀа, Америкади Канададилай алудзава, АСШдин вилик кьилди са Урусатдини Китайди чка кьунва[26].

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Тарихдин датаяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

АСШдин административ паюн[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Айдахо Flag of Idaho.svg
Айова Flag of Iowa.svg
Алабама Flag of Alabama.svg
Аляска Flag of Alaska.svg
Аризона Flag of Arizona.svg
Арканзас Flag of Arkansas.svg
Вайоминг Flag of Wyoming.svg
Вашингтон Flag of Washington.svg
Вермонт Flag of Vermont.svg
Виргиния Flag of Virginia.svg
Висконсин Flag of Wisconsin.svg
Гавайи Flag of Hawaii.svg
Делавэр Flag of Delaware.svg
Джорджия Flag of Georgia (U.S. state).svg
РагъакIидайпатан Виргиния Flag of West Virginia.svg
Иллинойс Flag of Illinois.svg
Индиана Flag of Indiana.svg
Калифорния Flag of California.svg
Канзас Flag of Kansas.svg
Кентукки Flag of Kentucky.svg
Колорадо Flag of Colorado.svg
Коннектикут Flag of Connecticut.svg
Луизиана Flag of Louisiana.svg
Массачусетс Flag of Massachusetts.svg
Миннесота Flag of Minnesota.svg
Миссисипи Flag of Mississippi.svg
Миссури Flag of Missouri.svg
Мичиган Flag of Michigan.svg
Монтана Flag of Montana.svg
Мэн Flag of Maine.svg
Мэриленд Flag of Maryland.svg
Небраска Flag of Nebraska.svg
Невада Flag of Nevada.svg
Нью-Гэмпшир Flag of New Hampshire.svg
Нью-Джерси Flag of New Jersey.svg
Нью-Йорк Flag of New York.svg
Нью-Мексико Flag of New Mexico.svg
Огайо Flag of Ohio.svg
Оклахома Flag of Oklahoma.svg
Орегон Flag of Oregon.svg
Пенсильвания Flag of Pennsylvania.svg
Род-Айленд Flag of Rhode Island.svg
Кеферпатан Дакота Flag of North Dakota.svg
Кеферпатан Каролина Flag of North Carolina.svg
Теннесси Flag of Tennessee.svg
Техас Flag of Texas.svg
Флорида Flag of Florida.svg
Кьиблепатан Дакота Flag of South Dakota.svg
Кьиблепатан Каролина Flag of South Carolina.svg
Юта Flag of Utah.svg

Кьадар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. Разные картографы по-разному подсчитывают общую площадь страны, как с учётом, так и без учёта вторичных территорий
  2. Атлас мира, ПКО «Картография» федеральной службы геодезии и картографии России, Москва, 2005
  3. Атлас мира, обзорно-географический, ИПУ РАН, ООО «УНИИНТЕХ», Москва, 2004. Архивация 13 сентябрь 2012.
  4. Энциклопедия Британника, статья «United States. Архивация 29 июль 2012.». (инг.)
  5. 5,0 5,1 Adams, J. Q., and Pearlie Strother-Adams (2001). Dealing with Diversity. Chicago: Kendall/Hunt. ISBN 0-7872-8145-X.
  6. ВВП США. Архивация 18 сентябрь 2012.
  7. World Economic Outlook Database: United States. International Monetary Fund. Ахтармишун 29 январь 2014.
  8. 8,0 8,1 World Economic Outlook Database. International Monetary Fund (September 2011). Архивация 22 июнь 2013. Ахтармишун 11 сентябрь 2011.
  9. Status of Nuclear Weapons States and Their Nuclear Capabilities. Архивация 23 май 2012. (инг.)
  10. США опубликовали данные о численности своих и российских ядерных вооружений
  11. United States of America country profile // BBC News, 10 January 2012
  12. Крис Паттен (Chris Patten) Не переоценивает ли Китай свои возможности? // «Project Syndicate»/Голос России, 21.02.2010 г.
  13. Седрик Мун (Cedric Moon). Конец сверхдержавы. ИноСМИ.ру/Russia Today (31 января 2010). Ахтармишун 2 декабрь 2012.
  14. Cartographer Put 'America' on the Map 500 years Ago, USA Today (2007-04-24). Проверено 30 ноябрь 2008.
  15. Do not uppercase «united» here: it is unambiguously lowercased in the Declaration
  16. The Charters of Freedom. National Archives. Архивация 22 июнь 2013. Ахтармишун 20 июнь 2007.
  17. 17,0 17,1 Клара Гудзик. «Усі люди створені рівними…» 232 роки незалежності Сполучених Штатів Америки. // «День». — № 115, п’ятниця, 4 липня 2008
  18. McClure, James A Primer: The 'First Capital' Debate. YDR.com (2008-06-12). Архивация 22 июнь 2013. Ахтармишун 26 июль 2010.
  19. Стаття «Будущее автомобильной промышлености в СССР» Проф. Е. А. Чудаков, с.-3. Журнал «За рулем» № 1, 1928 рік. Тираж 15 000
  20. Standard Proportions For The United States Flag на usflag.org (инг.)
  21. 36 USC § 301 — National anthem
  22. Lubowski, Ruben, Marlow Vesterby, and Shawn Bucholtz AREI Chapter 1.1: Land Use. Economic Research Service (2006-07-21). Архивация 22 июнь 2013. Ахтармишун 9 март 2009.
  23. United States. Encyclopædia Britannica. Архивация 22 июнь 2013. Ахтармишун 2008-03-25 (площа у квадратних милях).
  24. Population by Sex, Rate of Population Increase, Surface Area and Density. Demographic Yearbook 2005. UN Statistics Division. Архивация 22 июнь 2013. Ахтармишун 2008-03-25 (площа подана у квадратних кілометрах).
  25. United States. The World Factbook. CIA (2009-09-30). Ахтармишун 2010-01-05 (площа подана у квадратних кілометрах).
  26. World Factbook: Area Country Comparison Table. Yahoo Education. Ахтармишун 28 февраль 2007.

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1000HA.png

Кеферпатан Америкадин гьукуматар
LocationNorthAmerica.png АСШ · Антигуани Барбуда · Багам Островар · Барбадос · Белиз · Гватемала · Гренада · Гьаити · Гьондурас · Доминика · Доминикадин Республика · Канада · Коста-Рика · Куба · Мексика · Никарагуа · Панама · Сальвадор · Сент-Люсия · Сент-Винсентни Гренадинар · Сент-Китсни Невис · Тринидадни Тобаго · Ямайка
Аслу гьукуматар: Америкадин Виргин островар · Ангилья · Аруба · Банка Бахо-Нуэво · Банка Серранилья · Бермуд островар · Бонэйр, Синт-Эстатиусни Саба (Карибрин Нидерландар) · Британиядин Виргин островар · Венесуэладин федералдин иесивалар · Гваделупа · Гренландия · Кайман островар · Клиппертон · Кюрасао · Мартиника · Монтсеррат · Навасса · Пуэрто-Рико · Сан-Андрес-и-Провиденсия · Сен-Бартелеми · Сен-Мартен · Сен-Пьерни Микелон · Синт-Мартен · Тёрксни Кайкос