Инглис чIал

Википедия Cайтдихъай
(Инглис чӀал-кай рахкъурнава )
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Инглис чӀал
(English, the English language)
Инглис чӀалан чкӀайвал.
Инглис чӀалан чкӀайвал.
Уьлквеяр: вири дуьньяда чкӀанва
Офицал чӀал: ЧӀехибританиядин пайдах ЧӀехибритания
Мальтадин пайдах Мальта
Ирландиядин пайдах Ирландия
АСШ-дин пайдах АСШ
Канададин пайдах Канада
Багьам островрин пайдах Багьам островар
Ямайкадин пайдах Ямайка
Сент-Китсни Невисдин пайдах Сент-Китсни Невис
Тринидадни Тобагодин пайдах Тринидадни Тобаго
Антигуани Барбудадин пайдах Антигуани Барбуда
Сент-Луьсиядин пайдах Сент-Луьсия
Барбадосдин пайдах Барбадос
Гренададин пайдах Гренада
Доминикадин пайдах Доминика
Сент-Винсентни Гренадинрин пайдах СВГ
Гайанадин пайдах Гайана
Белиздин пайдах Белиз

Ботсванадин пайдах Ботсвана
Кениядин пайдах Кения
Маврикийдин пайдах Маврикий
Зимбабведин пайдах Зимбабве
Танзаниядин пайдах Танзания
Угандадин пайдах Уганда
Руандадин пайдах Руанда
Намибиядин пайдах Намибия
Ганадин пайдах Гана
Гамбиядин пайдах Гамбия
Свазиленддин пайдах Свазиленд
Нигериядин пайдах Нигерия
Камерундин пайдах Камерун
Сейшел островрин пайдах Сейшел Островар
КьАР-дин пайдах КьАР
Сьерра-Леонедин пайдах Сьерра-Леоне
Судандин пайдах Судан
Кьиблепатан Судандин пайдах Кьиблепатан Судан
Либериядин пайдах Либерия
Малавидин пайдах Малави
Лесотодин пайдах Лесото
Замбиядин пайдах Замбия

Австралиядин пайдах Австралия
ЦIийи Зеландиядин пайдах ЦIийи Зеландия
Филиппинрин пайдах Филиппинар
Кирибатидин пайдах Кирибати
Тувалудин пайдах Тувалу
Сингапурдин пайдах Сингапур
Гьиндистандин пайдах Индия
Пакистандин пайдах Пакистан
Самоадин пайдах Самоа
Фиджидин пайдах Фиджи
Наурудин пайдах Науру
Папуа-ЦIийи Гвинеядин пайдах Папуа-ЦӀийи Гвинея
Тонгадин пайдах Тонга
Соломондин островрин пайдах Соломондин Островар
Вануатудин пайдах Вануату
Палаудин пайдах Палау
Микронезиядин Федератив Штатрин пайдах МФШ
Маршаллдин островрин пайдах Маршаллдин остров
Классриз ччара хьун
Категория: Евразидин чӀалар
Кхьинар: латин (инглис хатӀ)
ЧӀалан кодар
ГОСТ 7.75–97: анг 45
ISO 639-1: en
ISO 639-2: eng
ISO 639-3: eng

Инглис чӀал (ингл. English language) — англиявийринни (Садвилин Пачагьвалин официал чӀал[1]), америкавийрин (къанни цӀусад штатдин официал чӀал) чӀал, Ирландиядин, Канададинни Мальтадин кьве официал чӀалакай сад тирди, Австралиядинни ЦIийи Зеландиядин официал чӀал я. Са бязи Азиядинни (Индия, Пакистан ва мсб.) Африкадин гьукуматра официал чӀал хьиз кӀвалахарзава. Лингвистикада инглис чӀалал рахадайбуруз англофонар лугьузавайди я, кьетӀендаказ и тӀвар Канадада кӀвалахарзавайди я.

Инд-европадин чIаларин хзандин германрин чӀаларин кӀватӀалдик акатзава. Хайи чӀалал хьиз рахадайбурун кьадар — 427 млн кас (1997), рахадайбурун вири кьадар — 1 млрд кьван кас я (2007). СМТ-дин ругуд официални кӀвалахдай чӀалакай сад тирди. Инглис чӀал халкьарин арада авай акахьунда, алишверишда, бизнесдани санал кӀвалахунда лап чӀехи метлеб авай чӀал я[2].

Инглис алфавит[Дуьзар хъувун]

Инглис чӀалан алфавит латин алфавитдал диб эцигнава, ам 26 гьарфуникай ибарат я.

A a B b C c D d E e F f G g H h
I i J j K k L l M m N n O o P p
Q q R r S s T t U u V v W w X x
Y y Z z

Гилан чӀаван инглис чӀалан гьарфар[Дуьзар хъувун]

гьарф тӀвар гьарфунин тӀварцӀин лугьунин тегьер (МФА) гьарфунин тӀвар лезгидал къейд
1 A a a [eɪ] эй
2 B b bee [biː] би
3 C c cee [siː] си
4 D d dee [diː] ди
5 E e e [iː] и
6 F f ef [ef] эф глагол хьиз eff кхьизвайди я
7 G g gee [dʒiː] джи
8 H h aitch [eɪtʃ] эйч haitch Шаблон:МФА Ирландиядани мукьвал-мукьвал Австралияда
9 I i i [aɪ] ай
10 J j jay [dʒeɪ] джей
11 K k kay [keɪ] кей
12 L l el [el] эл
13 M m em [em] эм
14 N n en [ɛn] эн
15 O o o [əʊ] оу
16 P p pee [piː] пи
17 Q q cue [kjuː] кйу
18 R r ar [ɑː] ар [ɑr] в кеферпатан-америкадин лугьунин тегьерда тахьайтӀа ахъа ванер вилик
19 S s ess [es] эс es-hook жуьредин сад-садав кьунукьра es- кхьизвайди я
20 T t tee [tiː] ти
21 U u u [juː] ю
22 V v vee [viː] ви
23 W w double-u ['dʌbljuː] дабл-ю
24 X x ex [eks] экс
25 Y y wy [waɪ] уай кьериз-цӀаруз wye кхьизвайди я
26 Z z zed, zee [zɛd, ziː] зед, зи zee — америкадин лугьунин тегьер

Гьарфарин мукьвал-мукьвалвал[Дуьзар хъувун]

Инглис чӀала виридалайни пара гьалтдай «E» гьарф я, гьа чӀавуз «Q» гьарф виридалайни кьериз гьалтдайди я. Агъадихъ инглис чӀала кӀвалахарзавай гьарфарин мукьвал-мукьвалвилерин сиягь ганва:

Буква E T A O I N S H R D L C U M W F G Y P B V K X J Z Q
Мукьвал-мукьвалвал, % 12,7 9,06 8,17 7,51 6,97 6,75 6,33 6,09 5,99 4,25 4,03 2,78 2,76 2,41 2,36 2,23 2,02 1,97 1,93 1,49 0,98 0,77 0,15 0,15 0,7 0,01

Тарих[Дуьзар хъувун]

Инглис чӀалан чирвилин карта. ЕврогалкӀ

Адетдалди инглис чӀалан тарих агъадихъ ганвай девирриз чара ийизва:

ГьакӀни са чӀалан илимри кьилдин сифте кьилин цӀийи инглис девир чара ийизва.

Дегь чӀаван инглис девир[Дуьзар хъувун]

Гилан англиявийрин сихилдин ата-бубаяр — англрин, саксрин, ютрин германрин тайифаяр — V-лагьай вишйисан юкьварра Британиядин островриз куьчна. Гьа чӀавуз абурун чӀал агъа германни фриз чӀалариз мукьва тир. Амма гуьгъуьнлай атай вичин вилик финин нетижада ам маса герман чӀаларикай яргъа къакъатна. Дегь чӀаван инглис девирдин къене англ-сакс чӀал (пара илимри дегь чӀаван инглисдиз ихьтин тӀвар гузва) лап тӀимил масакӀа хъижезвай тир, герман чӀаларин вилик финин цӀарцӀелай кьулухъ тавуна, гафаргандин гегьеншвал квачиз.

ЧӀехибританиядиз куьчнавай англарни саксар келтрихъ галаз — островдин дибдин агьалияр — лап кӀеви регьим авачир женгьина гьахьна. И келтрал хьанвай гьалтун дегь чӀаван инглис чӀалан структурадизни гафаргандиз чӀехи эсер авунач. Къенин йикъаралди амай дегь чӀаван инглис чӀалал кхьей затӀарикай са кьудкъад келт гаф малумриз жезва. Абурукай:

  • ибадатдихъ галаз галкӀанвай гафар: cromlech — кромлех (друидрин эцигунар), coronach — дегь чӀаван шотландиядин мейит кучудунин лугьунар;
  • дяведин кардихъ галаз галкӀанвай гафар: javelin — жида, pibroch — дяведин мани;
  • гьайванрин тӀварар: hog — вак.

Абурукай са гафари чӀала кӀеви чка кьуна, абур гилалди кӀвалахарзава, мисал патал: tory ‘консерватив партия иштиракхъан’ — ирланд чӀалал ‘къачагъ’ лагьай чӀал, clan — тайифа, whisky — эрекь. И гафарикай садбур гила виридуьньядин ирс я — виски, плед, клан. Акьван гъвечӀи келт чӀала дегь чӀаван инглис чӀалаз авунвай таъсирдин себеб, англривни саксрив гекъигна килигайла, келтрин мединиятдин гъвечӀивал я.

400 йисан къене Британиядин пай кьазвай римвийрин таъсирвал пара чӀехиди я. Латин гафар инглис чӀалаз са шумуд дережада гьахьна. Садлугьуниз, латин гафарин са пай герман чӀаларал рахадай кеферпатан континентдин Европадин агьалийри герман тайифайри Британиядиз куьчадалди къачунвай. Абурукай:

  • street — латин strata via гафуникай — ‘дуьз, къван тур рехъ’;
  • wall — латин vallum гафуникай — ‘цал’;
  • wine — латин vinum гафуникай — ‘чехир’.

Са пай мад — англарни саксар Британиядиз куьч хьайидалай кьулухъ. Мисал патал, чкайрин тӀварар:

  • Chester, Gloucester, Lancaster — латин castrum гафуникай — ‘дяведин лагерь’, тахьайтӀа
  • Lincoln, Colches — латин colonia гафуникай — ‘колония’,
  • Port-Smouth, Devonport — латин portus гафуникай — ‘гавань’ ва мсб.

Пара тӀуьнринни парталрин тӀварарни латин чӀалай къачунвайбур я:

  • butter — грекни латин butyrum — ‘гъери, чӀем’,
  • cheese — латин caseus — ‘ниси’,
  • pall — латин pallium — ‘плащ’;

ГьакӀни са шумуд набататрин тӀварар:

  • pear — латин pira — ‘чуьхвер’,
  • peach — латин persica — ‘шефтел’.

Мад са латин гафарин къат христианвал Британиядиз гьахьунин девирдиз талукь я. Ахьтин гафар са 150 кьван ава. И гафар дериндаказ чӀалаз гьахьна ва чӀалан галудиз тежер пай хьана, герман гафарихъ галаз сад хьиз. Сифтени сифте гьахьтин гафар клисадиз талукьбур я:

  • apostle — грек-латин apostolus — ‘апостол’,
  • bishop — грек-латин episcopus — ‘епископ’,
  • cloister — латин claustrum — ‘монастыр’.

Гьужумрин девирдани викингри вахтуналди тир Британия дяведалди къачунин чӀавуз (790—1042) инглис чӀалаз пара вирида кӀвалахарзавай скандинавиядин гафар гьахьна. Месэла, call — тӀвар гун, cast — вегьин, die — кьин, take — къачун, ugly — лап стӀур, ill — начагъ. Грамматикадин гафарни къачурди тир, мисал патал, both — окьведни, same — гьа гьама, they — абур, their — абурун ва мсб.

И девирдин эхирда лап чӀехи метлеб авай финиф — флексиядин рекьин — акъатиз гатӀумзава. Даниявийри кьунвай Англиядин чилера авай кьве чӀалал рахадайвили, мумкин я, са кьадар рол къугъвана. Вучиз лагьайтӀа чӀалан какадрун адетдин нетижаяр гъизва — грамматикадин къурулушдинни морфологиядин регьятрун. Хас тир лишан, флексияди гьа-гьа Британиядин кефер пата — «Даниядин къанунрин» регионда — квахьиз гатӀумзава.

Юкьван инглис девир[Дуьзар хъувун]

Инглис чӀалан вилик финин гуьгъуьнлай къведай девирди 1066—1485 йисарин арада авай чӀав кьунва. 1066-лагьай йисуз норманнрин феодалри авур гужалди гьахьунди дегь чӀаван инглис чӀалаз норманнизмар лугьудай лап чӀехи лексикадин къат гъанва. И норманнизмри чпин сифте кьил дяведалди Британия къачунвайбуру кӀвалахарзавай дегь чӀаван француз чӀалан норманн-француз нугъатдилай къачузва. Яргъал чӀаван къене норманн-француз чӀал клисадин, регьберринни ивни дережа авай классрин чӀал хьиз амукьзавай тир.

Амма уьлкведиз чпин чӀал дегиш тежер гьалда илитӀун патал норманнрин кьадар пара тушир. Къвез-къвез гъвечӀини юкьван дережа авай, чеб чӀехи пай англ-саксрикай тир, чилин иесийрихъ пара чӀехи метлеб жез гатӀумна. Норманн-француз чӀалан агъавилин чкадал къвез-къвез вичиз хас тир «чӀалан компромисс» туькӀуьр жезва. И «компромиссдин» нетижа чна инглис лугьудай чӀалаз мукьва тир чӀал арадал атун я.

Амма агъавал ийизвай классрин норманн-француз чӀал лап аставилелди кьулухъ чӀугвазвай тир. Анжах 1362-лагьай йисуз инглис чӀал суд авунин кардин арадиз кьабулнава, 1385-лагьай йисуз норманн-француз чӀалал тарс гунуг акьалтӀарна, адан чкадал инглис чӀал тайирна. 1483-лагьай йисалай инихъ парламентдин къанунарни инглисдал акъудиз гатӀумна.

Инглис чӀалан диб германдинди амукьнатӀани, ада вичин ибаратдик гьакьван пара француз гафар кутуна хьи, вич акахьай чӀал яз хьана. Дегь чӀаван француз гафарин гьахьун юкьван инглис девирдин эхирдалди давам жезвай тир, 1250-1400-лагьай йисарин арада вини кьилел кьван агакьзавай тир.

Асулдай авай германрин king — корол, queen — королева ва маса ихьтин гафар квачиз, гафарин лап чӀехи пай гьукумат идара авунин кардиз талукь я:

  • reign — пачагьвал авун, government — гьукумат ийидай идара, crown — таж, state — гьукумат ва мсб;

ЧӀехи мертеба авай ксарин тӀварарин чӀехи пай:

  • duke — герцог;
  • peer — пэр;

Дяведин кардиз талукь гафар:

  • army — кьушун,
  • peace — ислягьвал,
  • battle — ягъунар,
  • soldier — солдат,
  • general — генерал,
  • captain — капитан,
  • enemy — душун;

Суддин терминар:

  • judge — судья,
  • court — суд,
  • crime — тахсиркарвал;

Диндин терминар:

  • service — къуллугъ (клисада),
  • parish — са кешишди къуллугъзавай жемятар.

Яргъал чӀаван къене тухванвай кьве чӀалал рахадайвал хъсан къалурдай лишан — алишверишдизни промышленностдиз талукь гафар француздинбурун я, гьа чӀавуз гьакӀан гъилин устӀарвилин талукьбур — германринбур я. Садлагьайбур къалурдай мисалар: commerce — алишвериш, industry — промышленность, merchant — савдагар.

Агъадихъ ганвай гафари инглис чӀалан тарихдин кьетӀенвал хъсан къалурзава:

Гьайванрин тӀварар — германринбур:

Гьа чӀавуз и гьайванрин якӀарин тӀварар французринбур я:

  • beef — малдин як,
  • veal — кьерехд як,
  • mutton — хпен як,
  • pork — вакӀан як ва мсб.

И девирдин къене чӀалан грамматикадин къурулуш масакӀа хъижез мад давам жезва — тӀварцӀинни глаголрин акьалтӀунар сифте акахьуник акатзава, усал хъижезва, ахпа, и девирдин эхирдалди, михьиз квахьзава. Сифетра (прилагательноеда), гекъигунин дережа гьакӀан туькӀуьрунин къайдани сад хьиз, цӀийи аналитикадин туькӀуьрунин къайда, прилагательноедихъ more (мадни) и most (виридалайни пара) гафар гилиг хъувунин рекьелди жезвай, арадал атана.

И девирдин эхирдиз (14001483 йисар) лондон нугъатдин гъалибвал талукь я. И нугъат кьиблединни юкьван нугъатрин сад хьунинни вилик финин рекьелди арадал атана. Фонетикада ахъа тушир ванерин чӀехи юзун арадал атана.

1169-лагьай йисуз хьанвай, британвийрин са паюни ирландиядин Уэксфорд графвилин чилериз авунвай миграциядин нетижада, йола чӀал кьилди вилик физвай тир. Ам XIX-лагьай вишйисуз квахьна.

Инглис миллетдин чӀал кӀалубда тунин девир (XV—XVI вй.)[Дуьзар хъувун]

И девирда Англияда феодал системади чикӀиз ва товарринни пулунин рафтарвили зурбадаказ вилик физ гатӀумна. Гегьенш тир халкьарин арада авай англиядин аливеришдин нетижада XIV-лагьай вишйисуз Лондондикай уьлкведин юкь хьана, ва гьакӀни лондон нугъатдихъ пара чӀехи метлеб хьанва. Къвалав гвай нугъатрин кьилдин кьетӀенвилер къениз чӀугвана, адакай миллетдин чӀалан диб хьанва.

Миллет кӀалубда тунин зурба финифди миллетдин чӀал чукӀурунизни вилик финиз куьмек авуна, ва гьакӀни нугъатрин арада авай тафаватвилер акъудна абур вири саки сад хьиз авуна. Миллетдин чӀалан къайдаяр гегьеншрунин карда чӀехи роль Уильям Кекстонди къугъвана. Ада Англияда ктабар басма авун ишлемишиз адет авуна, адалди орфография кӀевириз куьмек авуна (къейд авуна кӀанда, гьа чӀавузни орфоградия лугьунин тегьердин къайдадив кьазвачир). Дегь чӀаварилай амай кхьей затӀарал буржуазиядин гуманизмдин вилик финин девир ва инглис халкьдин жув къанмишун кӀалубда тун эсер дуьздал акъатна. И девирдиз талукь тир чӀалал Англиядин гегьенш халкьдин арада авай рафтарвилерин таъсир эсер арадал акъатна — итал, грек, испаниядин чӀаларикай къачур гафарин цӀийи авахуьн гатӀум хьана.

Фонетикада чӀехи метлеб квай гьал дуьздал акъатна — «ахъа тушир ванерин чӀехи юзун» ва маса кьетӀенвилер, вири и дегишвилери орфографиядин ва орфоэпиядин арада авай чара хьун артухарна.

Морфологияда существительнийрин, сифетрин (прилагательныйрин), глаголрин акьалтӀунар галат (алат) хъижезва. ЦӀийи суффиксар авачир гафар туькӀуьрунин тегьер арадал акъатзава, кьилди сад тир паравилин кьадардин кӀалуб (-s) кӀеви жезва. Сифетри сад-садав кьунукьин кӀалубар михьиз квадарна, къуват авай ва авачир глаголрин категория регьят хъижезва. Синтаксистда гилан чӀаван инглис чӀалан дибвилин кьетӀен лишанар малум жезва.

ЦӀийи инглис чӀалан девир[Дуьзар хъувун]

Лексика[Дуьзар хъувун]

Сводешан сиягь[Дуьзар хъувун]

Инглис чӀалан патахъай туькӀуьрнавай Сводешан сиягь
Инглис Лезги
1 I зун
2 you вун
3 he ам
4 we чун
5 you куьн
6 they абур
7 this и
8 that а
9 here ина
10 there ана
11 who вуж
12 what вуч
13 where гьина
14 when мус
15 how гьикӀ
16 not туш, та-(те-; ти-)
17 all вири
18 many парабур
19 some са шумуд
20 (a) few, some са тӀимилбур
21 other муькуь, маса
22 one сад, са
23 two кьвед, кьве
24 three пуд
25 four четыре
Инглис Лезги
26 five вад
27 great чӀехи
28 long яргъи
29 wide гьяркьуь
30 thick яцӀу
31 heavy залан
32 small гъвечӀи
33 short куьруь
34 narrow гуьтӀуь
35 thin кьелечӀ, шуькӀуь
36 woman паб
37 man итим
38 person, man инсан
39 child бицӀек
40 wife паб
41 husband гъуьл
42 mother диде
43 father буба
44 animal гьайван
45 fish гъед
46 bird нуькӀ
47 dog кицӀ
48 louse нет
49 snake гъуьлягъ
50 worm квак, шар
Инглис Лезги
51 tree тар
52 forest, wood там, рук
53 stick лаш (ланш), тӀвал
54 fruit емиш
55 seed тум
56 leaf пеш
57 root дувул
58 bark чкал
59 flower цуьк
60 grass хъач
61 rope еб
62 skin хам
63 meat як
64 blood иви
65 bone кӀараб
66 fat пи, макь
67 egg кака
68 horn карч
69 tail тум
70 feather цӀакул
71 hair чӀарар
72 head кьил
73 ear яб
74 eye вил
75 nose нер
Инглис Лезги
76 mouth сив
77 tooth сас, свах
78 tongue мез
79 nail кек
80 foot кӀвачин кӀан
81 leg кӀвач
82 knee мет
83 hand гъил
84 wing лув
85 stomach руфун
86 entrails къенер
87 neck хев
88 back далу
89 breast хур
90 heart рикӀ
91 liver лекь
92 drink хъун
93 eat тӀуьн
94 bite кӀасун
95 suck фитӀинун
96 spit тфу (цуькӀуьн) гун
97 barf экъуьчун
98 blow уф гун
99 breathe нефес къачун
100 laugh хъуьруьн

Орфография[Дуьзар хъувун]

Пунктуация[Дуьзар хъувун]

Инглис чӀалан нугъатар[Дуьзар хъувун]

Инглис чӀала пара нугъатар ава. АСШ-дилай ЧIехибританияда абурун жуьреба-жуьревал чӀехиди я. XX-лагьай вишйисан юкьварал кьван АСШ-да юкьван атлантикадин нугъат (Mid-Atlantic) литературадин чӀалан диб тир. XX-лагьай вишйисан 50-лагьай йисарилай инихъ вине авай рол юкьван рагъакӀидайпатан (Mid-Western) нугъатдиз фена.

Англия[Дуьзар хъувун]

Кьилин макъала: Англияда чкIанвай инглис чIалан нугъатар

Шотландия, Вэльсни Ирландия[Дуьзар хъувун]

  • Lowland Scottish (кьулувилин Шотландия) — гьакӀни кьилдин чӀал яз гьисабзавайди я (Lowland Scots).
  • Edinburgh (Эдинбург) — гьакӀни чӀалан нугъат яз гьисабзавайди я Lowland Scots.
  • Belfast (Белфаст)
  • South Wales (Кьиблепатан Вэльс)
  • Йола — кьенвай чӀал, юкьван вишйисарин инглис чӀалакай чара хьана.

Кеферпатан Америка[Дуьзар хъувун]

Индия[Дуьзар хъувун]

Инглис чӀалан индиядин жуьре рахадайбур кьадардай дуьньяда виридалайни чӀехибурукай сад я. Ам, вичел атайла, нугъатриз чара жезва, абурукай виридалайни метлеб авайбур агъадихъ ганва:

  • Standard Indian English — Индиядин федерал МИА-ра кӀвалахарзава, саки Hinglish-див кьазва
  • Hinglish — дибвилин гьисабдалди и нугъатдал гьинди чӀалал чпин хайиди яз гьисабзавай агьалийри рахазва
  • Пенджабдин инглис чӀал
  • Ассамдин инглис чӀал
  • Тамилдин инглис чӀал

Масабур[Дуьзар хъувун]

Табнугъатар[Дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун]

  1. Member Countries of Commonwealth: United Kingdom  (инг.). Official Cite of the Commonwealth. Ахтармишун 25 апрель 2014.
  2. Английский как универсальный международный язык  (урус)

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун]

1000HA.png