Дагъустан

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Урусатдин Федерациядин субъект

Дагъустандин Республика
урусРеспублика Дагестан

Дагъустандин тIаратI Дагъустандин герб
Дагъустандин тIаратI Дагъустандин герб
Гимн: «Дагъустандин гимн»
Дагъустандин Республика Урусатдин картадал

Кьилин шегьер

Магьачкъала

Майдан

52-й

- Вири
- % цин винел патан

50270 км²
0,4

Агьалияр

13-й

- Вири санлай
- Къалинвал

Green Arrow Up Darker.svg 2 946 035 (2013)

58.6/км²

РВБ

35-й

- Вири, гилан къиметрив
- Агьалидин са касдал къвезвай

285,3 млрд. ман. (2010)

78,3 агъз. ман.

Федерал округ

Кеферпатан Къавкъаздин

Экономикадин район

Кеферпатан Къавкъаздин

Гьукуматдин чIал

урус, авар, агъул,
дарги, къумукь, лезги,
ногъай, рутул,табасаран,
тат, цIахур, чечен,
цIап, яхул [1]

Республикадин президент

Рамазан Абдулатипов

Гьукуматдин председатель

Анатолий Карибов

Халкьдин кIватIалдин председатель

Хизри Шихсаидов

УФ субъектдин код

05
Код ISO 3166-2 RU-DA

Сятдин чIул

MSK (UTC+4)

Официал сайт:

http://www.government-rd.ru/

Дагъустан, официал тIвар Республика Дагъустан (аварДагъистаналъул Республика, агъул.Республика Дагъустан, азер. Дагъистан Республикаси [2], даргДагъистала Республика, къумДагъыстан Республикасы, лезги. Республика Дагъустан, лакДагъусттаннал Республика, ногъ. Дагъыстан Республикасы, рут. Республика Дагъустан, табДагъустандин Республика, чечДегIeстан Республика, цах. Республика Дагъустан) — Урусатдин Федерациядин составдик квай республика [3], федерациядин виридалайни кьибле пата авай субъект, Кеферпатан Къавкъаздин федерал округдин составдик акатзава.

Республикадин бине 1921 йисан 20 январьда кутунвайди я.

Кьилин шегьер — Магьачкъала.

Дагъустандин чилер Азербайжандихъ галаз кьибле пата, Гуржистандихъ галаз кьиблединни-рагъакIидай пата, Чечнядихъ галаз рагъакIидай пата, Ставрополдин крайдихъ галаз кефердинни-рагъакIидай пата ва кефер патай Калмыкиядихъ галаз са сергьятра ава. РагъэкъечIдай пад Каспи гьуьлуьн ятари кьунва.

ТIварцIикай[Дуьзар хъувун]

Къунши халкьари ва я даведалди къачузвайбуру чпин чIаларал гузвай тIварарихъ галаз алакъалу яз, гилан Дагъустандин, иллаки суван Дагъустандин чилериз литературада ва тарихда чара-чара тIварар авайди тир.

Са бязи тарихдарри Кьибле Дагъустандиз, адан виликан «Суварин Уьлкве» мана гузвай «Алпан» тIвар талукь ийизва. X виш йисуз арабрин тарихдар Ал-Куфиди вичин улубда Дагъустандиз, «Тахтдин Чил» мана гузвай араб «Ард ас-Сарир» тIвар ганвай [4]. Гуржийрин тарихдарри Дагъустан «Лекетия» тIвар алаз кьазва [5].

Алай аямдин «Дагъустан» тIвар XVII виш йисалай малум я, ва туьрк чIалан «дагъ» — сув ва араб чIалан «стан» — уьлкве, чил гафарикай арадал атанва, яни «Суварин Уьлкве» [6]. Согласно В. В. Бартольду название «Дагестан» появилось только в X/XVI вв.[7]. Урусатдин тарихдар В. В. Бартольдав кьурвал, «Дагъустан» тIвар анжах XVI виш йисуз арадал атанвай. РагъэкъечIдай патан кирамрин тарихдин улубра Дагъустандин тIвар Лезгистан тир [8].

Гила «Дагъустан» тIвар анжах тарихдин манада дуьз акъатзава, вучиз лагьайтIа Дагъустандин АССР-дин чилерик Кизлярдин кьулувилер ва Ногъай чуьлер кутурдалай кьулухъ республикадин вири майдандикай сувун регионриз анжах 56 % пай къвезва [6].

География[Дуьзар хъувун]

Алай чка[Дуьзар хъувун]

Къавкъаздин кефердинни-рагъэкъечIдай пата ала. Республикадин кефер пад — аран, кьибле пад — суварин ценерив гвай чкаярни ЧIехи Къавкъаздин сувар я. Республикадин кефер патай кьибле патаз физвай юкьван яргъивал 400 км, рагъакIидай патай рагъэкъечIдай патаз — тахминан 200 км туькIуьрзава.

Дагъустандин чилер Азербайжандихъ галаз кьибле пата, Гуржистандихъ галаз кьиблединни-рагъакIидай пата, Чечнядихъ галаз рагъакIидай пата, Ставрополдин крайдихъ галаз кефердинни-рагъакIидай пата ва кефер патай Калмыкиядихъ галаз са сергьятра ава.

Дагъустан рагъэкъечIдай пад Каспи гьуьлуьн ятари кьунва.

Дагъустандин география
Caucasus topographic map-ru.svg
Dagestan topographic map-ru.svg
Къавкъаздин карта Дагъустандин физикадин карта

ВацIар[Дуьзар хъувун]

Дагъустандин юкьван патай кьве чIехи вацI физва — Терек ва Сулак вацIар. Республикадин чилерайтIуз авахьзавай вацIарин вири санлай 6255 я. Абурук акатзава: яргъивал 25 километрдилай пара ва гьавиздин майдан 100 км²-див агакьзавай 100 кьилин вацIар, 185 гъвечIи ва 5900 - елай гзаф лап бицIи вацIар. Абурукай виридалайни чIехибур чпин хилерихъ галаз Терек, Сулак, Самур ва Рубас вацIар я [9]. И вацIарин вири Каспи гьуьлуьн гьавиздиз талукь я, амма абурукай анжах 20 вацI гьуьлуьк акахьзава.

Климат кьурагь тирвиляй Дагъустандин кефер пад вацIарикай кьит я. Ана авай вацIар гатуз никIер дугуниз кардик кутазва ва гьуьлуьв агакьзавач [10].

Виридалайни гзаф ятар авай сувун вацIарин авахьун зарб тирвиляй хъуьтIуьз муркIади кьазвач ва абуруз ацIай яд ва вацIун къеняй къерехдиз къекъечIун хас я [10].

Республикадин кьибле патайтIуз авахьзавай Самур, чIехивилел гьалтайла Терекдилай кьулухъ Дагъустандин кьведлагьай вацI я. Адан гьавиздин майдан 7,3 агъз. км² я. ВацIун кьил Рутул районда ава. Каспи гьуьлуьк акахьайла Самур пара кьван бицIи хилериз пай хьана вацIун тIиш арадал гъизва. Адан вичел ава кьилин хилерал пуд ЦЭС эцигун планра ава. Гьакни, Самур вацIун ятар Кьиблепатан Дагъустандинни Кеферпатан Азербайжандин никIер дугуниз кардик кутазвайди я [10].

Сулак вацI, ЧIехи Къавкъаздин сувара кьил къачузвай Авар Койсу ва Анди Койсу вацIар акахьна сад хьуналди арадал къвезва. Адан гьавиздин майдан 15,2 агъз. км² я. Дагъустандин гидроэнергоресурсрин зур пай гьа и Сулак вацIал къвезва, ина Чиркей ЦЭС, Миатли ЦЭС, Гельбах ЦЭС, Чирюрт ЦЭС-1 ва Чирюрт ЦЭС-2 цин электростанцияяр ава.

Рельеф[Дуьзар хъувун]

Дагъустандин орография жуьреба-жуьрединди я: 245 км яргъивилин суван ценерив гвай чкайрин зул гьяркьуьвилихъди фенвай сувун цIиргъерик акIур хьана акъвазнава. Суварилай кьил къачуна Дагъустан кьве кIарна авахьзавай кьве асул вацIар, кефер пата Сулак, кьибле патани Самур вацIар я. Асул гьисабдалди республикадин рельеф сувун, арандин ва Каспи гьуьлуьн кьулувилин чкайрикай ибарат я.

Къенепатан Дагъустандин, яни Суван Дагъустандин, сергьятар тIебии рекьералди тайин хьанва: Живедин ва Анди цIиргъерСулак кIамал кьван экIя хьанва, Гимры цIиргъ, Лес цIиргъ, Жуфудагъ ва Яру-Сув — Сулак вацIунни Самур вацIун гьавиздин арайра чка кьунва, Къавкъаздин Кьилин цIийргъ республикадин кьиблединни - рагъакIидай патав кьван агакьзава. Вичел атайла, Сувун Дагъустандин рельеф юкьван кьакьанвилин сувар авай, сувун кьулувилер авай ва лап кьакьан сувар авай районриз пай жезва.

Дагъустанда суварал 25,5 агъ. км² майдан къвезва, абурун виридан юкьван кьакьанвал 960 метр я. Республикада виридалайни кьакьан кIук КичIен сув я (4466 м). Сувар арадал гъанвай жинсерин арада къати сергьятар ава. Абурукай кьилинбур — чIулав ва чепедин чепрекьанар, доломит хьанвай кIеви ва щёлочь квай хъуьтуьл киреждин къванер, ва гьакIни къумад къванер я. Чепрекьанрикай арадал атанвай цIийргъерик — Диклосмта кIук алай Живедин цIиргъ (4285 м), Аддала-Шухгельмеэр кIук алай Богос цIиргъ (4151 м), Дуьлтыдагъ кIук алай Шалиб цIиргъ (4127 м) я.

Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувал, Терек-Къум ва Терек-Сулак аранрин чIехи пай дуьньядин океандин дережадилай 27 метр агъада ава.

Климат[Дуьзар хъувун]

Флорани фауна[Дуьзар хъувун]

Тарих[Дуьзар хъувун]

Агьалияр[Дуьзар хъувун]

Демография[Дуьзар хъувун]

Миллетар[Дуьзар хъувун]

Дагъустан Урусатдин Федерациядин виридалайни гзафмиллетрин республика я. Конституциядив кьурвал Дагъустан Республикадин гьукуматдин чIалар урус чIал ва дагъустанда уьмуьр гьалзавай миллетрин чIалар я [11]. Дагъустадин анжах 14 чIалариз кхьинар ава, амайбур кхьинар авачир чIаларин сиягьда ава [12]. Дагъустандин халкьар рахазвай чIалар, кьуд асул чIаларин группайриз талукь я.

Халкьар 2002 йисан малуматар,
агъз. кас[13]
2010 йисан малуматар,
агъз. кас[14][15]
Аварар 758,4 (29,4 %) 850,0 (29,4 %)
Даргияр 425,5 (16,5 %) 490,4 (17,0 %)
Къумукьар 365,8 (14,2 %) 431,7 (14,9 %)
Лезгияр 336,7 (13,1 %) 385,2 (13,3 %)
Яхулар 139,7 (5,4 %) 161,3 (5,6 %)
ЦIапар 111,7 (4,3 %) 130,9 (4,5 %)
Табасаранар 110,2 (4,3 %) 118,9 (4,1 %)
Урусар 120,9 (4,7 %) 104,0 (3,6 %)
Чеченар (Аухар) 87,9 (3,4 %) 93,7 (3,2 %)
Ногъаяр 36,2 (1,4 %) 40,4 (1,4 %)
Агъулар 23,3 (0,9 %) 28,1 (1,0 %)
Рутулар 24,3 (0,9 %) 27,8 (1,0 %)
ЦIахурар 8,2 9,8
Эрменияр 5,7 5,0
Арчинар малуматар авач 5,0
Татарар 4,7 3,7
Чувудар 1,5 1,7
Украинар 2,9 1,5
Татар 1,1 0,2
1000-дилай пара кьадардин миллетар къалурнава

XX виш йисан 40-й йисарал кьван Дагъустанда Бабаюрт, Хасавюрт ва Кизляр районра 6 агъзур кьван немецар авай. Абурун виридалайни чIехи колонияяр-хуьрер Романовка, Эйгенгейм, Вандерлоо № 1, Лениндорф, Ней-Гоффнунг тир. Ватандин чIехи дяве цIийиз гатIумдалай кьулухъ вири немецар Къазахстандизин Юкьван Азиядиз дугурнай.

Динар[Дуьзар хъувун]

Административ паюн[Дуьзар хъувун]

Дагъустандик 42 районар ва 10 шегьерар акатзава.

Муниципал район Агьалияр Къалинвал, кас/км² Администрациядин юкь
1 Агъул район 14 с. Тпиг
2 Акуша район 84 с. Акуша
3 Ахвах район 73 с. Карата
4 Ахцегь район 29 Ахцегь х.
5 Бабаюрт район 14 Бабаюрт х.
6 Бежта белген 17 Бежта х.
7 Ботлих район 77,2 Ботлих х.
8 Буйнакск район 40 Буйнакск ш.
9 Гергебиль район 52 Гергебиль х.
10 Гьумбет район 25 Мехельта х.
11 Гуниб район 42 Гуниб х.
12 Дахада район 25 Уркарах х.
13 Дербент район 113,4 Дербент ш.
14 Докъузпара район 33 Усугъчай х.
15 Къазбек район 75 Дылым х.
16 Къайтагъ район 51 Маджалис х.
17 Къарабудахкент район 50 Къарабудахкент х.
18 Къаякент район 87 ЦIийи Къаякент х.
19 Кизилюрт район 150 Кизилюрт ш.
20 Кизляр район 21 Кизляр ш.
21 Кули район 16 Вачи х.
22 Кумторкъала район 18 Коркмаскъала х.
23 Кьурагь район 20 Кьурагь х.
24 Лак район 17 Къумух х.
25 Леваши район 82 Леваши х.
26 Мегьарамдхуьруьн район 93 Мегьарамдхуьр
27 ЦIийи Лак район 126 Новолакское х.
28 Ногъай район 3 Терекли-Мектеб х.
29 Рутул район 11 Рутул х.
30 Сергокъала район 54 Сергокъала х.
31 СтIал Сулейман район 83 Кьасумхуьр
32 Табасаран район 68 Хучни х.
33 Тарум район 11 Тарумовка х.
34 Тлярата район 15 Тлярата х.
35 Унцукул район 51 Унцукуль х.
36 Хасавюрт район 100 Хасавюрт ш.
37 Хив район 32 Хив х.
38 Хунзах район 56 Хунзах х.
39 ЦIумада район 21 Агвали х.
40 Цунта район 14 Кидеро х.
41 Чарода район 11 Цуриб х.
42 Шамил район 29 Хебда х.

Дагъустандин шегьеррин округар:

Шегьеррин округар Агьалияр
1 Магьачкъала Green Arrow Up Darker.svg 703 038
2 Хасавюрт Green Arrow Up Darker.svg 133 858
3 Дербент Green Arrow Up Darker.svg 119 813
4 Каспийск Green Arrow Up Darker.svg 103 181
5 Буйнакск Green Arrow Up Darker.svg 62 959
6 Избербаш Green Arrow Up Darker.svg 55 988
7 Кизляр 50 759
8 Кизилюрт Green Arrow Up Darker.svg 44 255
9 Дагъустандин ЦIаяр 28 100
10 Кьибле-Сухокумск 10 113

Литература[Дуьзар хъувун]

  • Алкьвадар Гьасан-эфенди. «Асари Дагестан». 1929 йис, Магьачкъала.
  • Ахмедханов К. Э. Путешествие по Дагестану: Практическое руководство. — М.: Физкультура и спорт, 1988. — 272 с. — (По родным просторам).
  • История Дагестана с древнейших времен до наших дней. В двух томах. Ред. А. И. Османов. М., Наука, 2004.
  • Криштопа, А. Е. Дагестан в ХІІІ — начале ХV вв. Очерк политической истории. М., Мамонт; Таус, 2007.
  • Карпов, Ю. Ю. Взгляд на горцев. Взгляд с гор. Мировоззренческие аспекты культуры и социальный опыт горцев Дагестана. СПб., Петербургское востоковедение, 2007.
  • Дагестан и мусульманский Восток. Сборник статей в честь профессора Амри Рзаевича Шихсаидова. Сост. и отв. ред. А. К. Аликберов, В. О. Бобровников. М., Издательский дом Марджани, 2010.

Баянар[Дуьзар хъувун]

  1. Согласно конституции, государственными языками республики являются русский и все языки народов Дагестана. Однако только 14 языков имеют свою письменность и функционируют как государственные.
  2. Кириллица считается официальной, однако вне официального обихода латиница используется также часто.
  3. Конституция Российской Федерации. Ст. 65, п. 1
  4. Абу Мухаммад Ахмад Ибн А’сам ал-Куфи. Книга завоеваний.
  5. Происхождение Хунз.
  6. 1 2 Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь / Отв. ред. P. A. Агеева. — М.: Русские словари, 1998. — С. 130. — ISBN 5-89216-029-7
  7. В.В. Бартольд Сочинения. — Наука, 1965. — Т. 3. — С. 408.
  8. Лезгистан // Брокгауздин ва Ефрондин Энциклопедиядин гафарган: 86 томар (82 т. ва 4 доп.). — Санкт-Петербург, 18901907.  (урус)
  9. Республика Дагестан
  10. 1 2 3 Климат | Туризм в Дагестане
  11. Глава 1, Статья 11 // Конституция Республики Дагестан (2003 г.)
  12. Оф. сайт ДГПУ. Языки моего Дагестана
  13. Всероссийская перепись населения 2002 года
  14. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  15. Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.: см.

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун]

Урусатдин административ паюн
Урусатдин карта Республикаяр: Адыгея  • Алтай  • Башкортостан  • Бурятия  • Дагъустан  • Ингушетия  • Калмыкия  • Къарачай-Черкессия  • Карелия  • Кеферпатан Осетия — Алания  • Коми  • Крым  • Къабарда-Балкъар  • Марий Эл  • Мордовия  • Саха (Якутия)  • Татарстан  • Тыва  • Удмуртия  • Хакасия  • Чечен Республика  • Чувашия

Краяр: Алтай  • Забайкалский  • Приморский  • Камчатка  • Краснодар  • Красноярск  • Пермь  • Ставрополь  • Хабаровск


Вилаятар: Агъа Новгород  • Амур  • Архангельск  • Астрахань  • Белгород  • Брянск  • Владимир  • Волгоград  • Вологда  • Воронеж  • Иваново  • Иркутск  • Калининград  • Калуга  • Кемерово  • Киров  • Кострома  • Курган  • Курск  • Ленинград  • Липецк  • Магадан  • Москва  • Мурманск  • Новгород  • Новосибирск  • Омск  • Оренбург  • Орёл  • Пенза  • Псков  • Ростов  • Рязань  • Самара  • Саратов  • Сахалин  • Свердловск  • Смоленск  • Тамбов  • Тверь, Томск  • Тула  • Тюмень  • Ульяновск  • Челябинск  • Ярославль


Федерал метлебдин шегьерар: Москва  • Санкт-Петербург  • Севастополь


Автономиядин вилаят: Чувудрин


Автономиядин округар: Ненец  • Хант-Манси — Югра  • Чукоткадин  • Ямал-Ненец


Урусатдин пайдах