Кьвевар

Шегьер Кьвевар урус. Дербент Герб Уьлкве УрусатУрусат Федерациядин субъект ДагъустанДагъустан Шегьердин мэр Имам Музамудинович Яралиев Бине кьунва 438 йисуз Виликан тӀварар Баб-аль-Абваб, Чора Паак Статус шегьердин статус 1840 йисуз къачуна Майдан 69,63 км² Юкьван кьакьанвал 490 м Климатдин жуьре юкьван дережадин, чими, субтропиквилин зур кьурагь гьава хас я. Агьалияр ↗ 119 961  кас (2010) Къалинвал 1615,2 кас/км² Миллетар лезгияр (32,62 %), азербайжанар (31,74 %), табасаранар (15,45 %), даргияр (5,53 %), урусар (5,02 %) Динар суни, шийи - мусурманар, христианвал, иудаизм Сятдин чӀул UTCUTC+4 Телефондин код +7 87240 Почтайрин индексар 368600 Автомобилдин код 05 Код ОКАТО 82 410 Официал сайт http://www.derbent.org/

Кьвевар ва я Дербент (фарс دربند‎ Дарбанд — «гуьтӀуь варар», урус. Дербент, таб. Дербент, Шагьур, Цалли, авар. Дербенд, дарги. Чулли (кайт.), Чяли (акуш.) - «пару, цал», азер. Дәрбәнд, лак. Дарбант, Чурул — «къванцин»,) — Дагъустанда авай чӀехи шегьер. Урусат Федерациядин виридалайни кьибле пата авай шегьер.

Дербент — къенин йикъалди «уьмуьр гьалзавай» дуьньядин виридалайни дегь чӀаван шегьеррикай сад яз гьисабзава, Урусат Федерациядин виридалай дегь шегьер я. Сифте инсанар уьмуьр гьалзавай чкаяр ина чи э.в. 4 агъзур йисан эхирда — сифте кишпирдин девирда арадал атанвайди я. Шегьердин виликан «Каспийдин варар» тӀвар чи э.в. VI виш йисуз талукь я, ам грециядин тӀвар — ван авай географ Милетви Гекатея вичин тарихдин ктабра гъизва.

Гилан Дербент шегьер чи эрадин 438 йисуз, кӀунтӀал эцигнавай фарсарин къеле ва адакай Каспий гьуьлуьз физвай кьве къванцин цлар хьиз бине кьунвай. И къенин йикъалди амукьнавай цлари Къавкъаздин суваринни Каспий гьуьлуьн арада физвай 3 километрдин ара агалзавай ва шегьер кеферни кьибле патарай хуьзвай сергьятар тир.

Этимология

Дербент гаф «гуьтIуь вар» мана гузвай фарс чIалан «дар банд» гафарикай туькӀуьр хьайиди я. Лезги чӀалал шегьердин тӀвар Кьвевар я, «кьве вар» гафарикай арадал атанва.

Баб-аль-Абваб — фад - фад куьруь аль-Баб формадани къалурзавайди я, им Кьвевар шегьердин араб чIалал тарихдин тIвар я. Араб чӀалай гафба — гаф таржума авуназ хьуй «Кьилин варар», «ЧIехи варар», «Варарин варар» манаяр гузва. И тӀвар, Европадизни Азиядиз физвай савдагарвилин рекьера алай стратегиядин чIехи метлеб авай пункт яз, шегьерди Юкьван виш йисарин сифте кьилера къугъвазвай рольдиз килигна ганвайди я.

География

Шегьер Каспий гьуьлуьн рагъакӀдай кьере, Рубас вацIун сивин кефер пата, ЧIехи Къавкъаздин сувар Каспий гьуьлуьв виридалай мукьув агатна, арада 3 километрин кьулувалдин зул тунвай чкадал алайди я. Гьа зул кӀевирна, шегьерди Дербентдин ва я илимда лугьузвайвал Каспийдин рехъ арадал гъанвай. Дегь заманада Дербент шегьерди ва Каспий рекьи чӀехи роль къугъвазвай, ам РагъэкъечIдай Европа ва Вилик патан Азия сад садахъ гилигзавай, стратегиядин виридалайни метлеб авай ва топографиядал гьалтайра къулай чкадал алайди тир.

Климат

Кьвевар шегьердиз юкьван гьалдилай субтропикдин зур кьурагь гьалдиз элячӀзавай климатдин жуьре хас я. Климатдиз чӀехи таъсир Каспий гьуьлуь гузва, гьавиляй ина зул яргъи ва чими, ва гатфар энгел кваз алукьзава. Кьуьд хъуьтуьл, йисан къене жив вирини вири кьве гьефте амукьзава, адет яз виридалайни мекьи варз февраль язва. Гадни яргъи ва зегьем квайди я.

Кьвевардин юкьван гьисабдалди йисан температура +13,3 °C, юкьван гьисабдалди вацранди +3,1 °C, июль вацран юкьван гьисабдалди температура +24,7 °C (максимум +41 °C тир). Йисан къене чими бередин яргъивал — 270 югъ я. Юкьван гьисабдалди йисан къваларин кьадар йиса 260 мм я. Виридалайни чӀимел варз — октябрь я. Юкьван гьисабдалди йисан гьавадин ламувал — 69,5 %, гарарин юкьван йигинвал — 6,0 м/с.

Кьвевардин Климат
Активвал къалурзавай лишан	Гьер Янв	Эхен Фев	Ибне Мар	Нава Апр	ТӀул Май	Кьамуг Июн	Чиле Июл	Пахун Авг	Мара Сен	БаскӀум Окт	ЦӀехуьл Ноя	ФундукӀ Дек	Йис
Абсолют максимум, °C	17,0	25,0	18,0	24,0	31,0	41,0	38,0	40,0	34,0	27,0	23,4	19,0	41,0
Юкьван максимум, °C	5,0	4,3	7,5	13,2	19,4	24,6	27,9	27,5	23,3	16,7	11,6	7,7	16,0
Юкьван температура, °C	2,7	2,7	5,0	10,2	16,1	21,4	24,7	24,2	20,0	13,8	9,2	5,3	13,2
Юкьван минимум, °C	0,6	−0,2	2,8	7,4	12,7	17,7	21,3	20,7	16,6	10,9	6,7	3,1	10,3
Абсолют минимум, °C	−14	−10,9	−14	0,1	1,9	10,0	12,9	9,0	6,0	−1	−3,9	−12	−14
Къваларин норма, мм	13,1	21,2	19,3	12,0	16,0	17,4	33,7	16,2	26,0	34,3	17,9	29,4	256,5
Цин температура, °C	4,1	3,2	4,9	9,7	15,2	21,1	24,8	25,4	22,0	16,9	11,3	6,6	13,8
Чешме:

Тарих

Дегь девир

Къавкъаздин ЧӀехи рекьин чӀехи метлеб, ам скифри, сарматри, аланри, гуннри, хазарри дяведалди къачунин къастарин кьилин себеб тир. Ада тарихдин къати вакъиаяр, вигьинарни чукӀурунар, агъуз аватунинни абад хьунини девирар эхи авуна. ИнлайтӀуз ЧӀехи Пекдин рекьин чӀехи метлеб авай чка физвай ва Дербент, РагъакӀидай патаннини РагъэкъечӀдай патан, Кьибле патаннини Кефер патан цивилизацияяр сад — садахъ гилигзавай рекьерин хев тир.

«Дербентдин рекькай» (яни Къавкъаздин ЧӀехи рекьикай) чи. э. в V виш йисуз сифте малуматар гъанвайбурукай садлагьайди Дегь Грециядин тариххъан Геродот тир. Селевкидрин Империядин шегьердиз зурба марагъ къалурнавай, абурун шегьердиз садлагьай экспедиция чи. э. в. 290—281 йисара кьиле тухванвай. Чи. э. в. 66 — 65 йисара, кьилин къаст Дербент шегьер кьун яз, Лукулла ва Помпея шегьердиз дявевилин атунар кьилиз акъуднай.

Са бязи кирамрин (авторрин) малумариз килигна, «Диауана» тӀвар алаз Къавкъаз Албаниядик акатнавай береда Дербентдин шегьердин тарихда метлеб авай факт, христианвал кьабулун тир. Шегьер Алпандин кеферпатан форпост хьиз къуллугъзавай. V виш йисан кьведлагьай зур паюна алпандин Ваче II царьди вахтуналди яз Дербент шегьердикай Алпандин зороастризм диндин аксиниз женгинин даях авунвай. V виш йисалай шегьердин вилик финин ва Виликпатан Азия санай масаниз куьч хьунин тегьерда уьмуьр гьалзавай туьрк тайифайрикай, хазар ва гунн халкьарикай хуьн патал къелеяр, кьантIар ва масабур расна кIеви авунин процессар активдаказ гатIумзава. Шегьер кIеви авунин крарилай гъейри, къуншивал ийизвай вагьши куьчери халкьар ислягьвилелди секинарурин алахъунар ара датIана кьиле физвай.

Дербентдин зарб камаралди чIехи жезвай къуватди ва девлетри патав гвай муькуь къуват авай гькуматрин дикъет чIугвазвай. ГьакI, 552 йисуз хазаррин шегьердиз вигьин жезва. Баладикай хуьн патал патриархдин тахт Чола (Дербент) шегьердай Партав (гилан Барда) шегьердиз акъудзава. Тарихъан Д.Ю.Бруцкуса гузвай малуматрив кьурвал, а береда чувудрин са пай Персиядай Дербент шегьердиз куьч жезва.

626 йисуз рагъакIидай патан туьрквер Дербент шегьердайтIуз Кьибле Къавкъаздиз къуватдалди гьахьзава. Дербент шегьердин туьркверин паталай штурм, эрмени тариххъан Мовсес Каганкатвациди вири бегьемдиз къалурзава:

Алпандин князьрикай тир фарс сердер Гайшагьаз, зурба Дербент шегьер хуьзвай кьегьалрин ва, фарсарин пачагьри виридалайни хъсан архитекторар кIватIна уьлкве такьатдай аватай гьалдиз гъана эцигай цлан кьилел къаравулар хьиз акъвазнавай кьушунрин кьилел атайбур вичин вилералди акунай... Абурун винел звер кваз чукурзавай акахьай яргъи чIулав чIарар алай папар хьтин, мурдар, кфир, чин гьяркьуь ксарин кIеретIар акурла, шегьердин эгьлийрик зурзун акатнавай; кьетIендаказ, чпин кьилел хар хьиз къванвай ва ягь квадарнавай вагьши жанавурар хьиз абурун винел фена вилик акатай дишегьлияр, кьуьзекарни аялар майданрани куьчейра регьим авайчирвилелди тукIвазвай, кьур чка ядай ва къуват авай варварар акурла. Абурун вилери, итимрикайни папарикай иербурузни, играмибурузни садазни инсаф ийзвачир; кьулухъди румар гунин алакьунар авачир зайиф ва начагъ ксарни секин тазвачир; абуруз, тукIванвай дидейрин гарданар кьуна шехьзавай аялар акурла язух къвезвачир, аксина абуру папарин хурарай иви нек хьиз ацазвай. Кьурагь нацIарик акатзавай цIай хьиз, абуру чпин гъуьгъуьна вагьши гьайванринни нуькIверин зулумар туна, кIвалерин са ракIариз гьахьна муькуь ракIарай экъечIзавай ..

Арабрин гьукумдик квай девир

Дербент Армениядин эмиратдик ква. Арабри гьукум гьалзавай девир, 750 - 885 йисар

Шегьердин вилик финин цIийи этап, иниз арабрин атунихъ галаз алакъа аваз я. 642 ва я 643 йисуз арабрин садлагьай кьушунар Дербентдин ваварив агакьайла, шегьердин сасанидрин сердер Шахрбараз (Шахрияр) тир . 651 йисуз арабри Дербент къачунвай, амма абурун позиция акьванни кIеви тушир. Чпи кьунвай чка абуру 733 - 734 йисара Маслама ибн Абд аль-Малика гьукум гьалзавай чIавуз кIеви авунвай. Халиф Умара шегьердин регьбервал, 652 ва я 653 йисалди къеледин комендантвилин везифадал алай Абд ар-Рахман ибн Раби’адиз вуганвай . Гьа а чIавалай шегьердин эгьлийрик ислам дин кутунин процессар активдаказ гатIумнавай. А чIавуз дербентда садлагьай Жуьмя мискIин эцигнавай.

Дербент арабрин паталай къачурдилай кьулухъ, шегьер Арабрин Халифатдин Къавкъазда даяхдин кьилин пунктдиз ва виридалайни чIехи метлеб авай дявевилин, политикадин ва идеологиядин юкьваз элкъвезва. Ина дараматар эцигунин жуьреба - жуьре метлеб авай кIвалахар кьиле тухузвай. Дербентдикай, Къавкъаздин юкьван виш йисан, гъилин устIарвилин кеспият (хъенчIин къапарин устIарвал, шуьшедин затIар расун, металл расун, заргарвал, къванер расун, дараматар эцигунин кар, хрунин устIарвал, гамар хрунин устIарвал, чар, запун ва пек гьасилун) ва хуьруьн майишат (лежбервал, бахчахъанвал, заферан, ругъунар, памбаг, куш расун ва мсб.) вилик фенвай, виридалайни чIехи шегьер жезва. Юкьван виш йисан Дербент — им Каспий гьуьлуьн кьере алай виридалайни чIехи порт, РагъэкъечIдай патанни РагъакIидай патан ва Кьибле патанни Кефер патан уьлквейрин арадинни халкьарин арадин транзитдин савдавилин юкь тир. Шегьерди Муьква РагъэкъечIдай, Юкьван РагъэкъечIдай патарин ва РагъэкъечIдай Европадин вилаятринни шегьеррин гзафбурухъ галаз савдавилин кIеви алакъаяр хуьзвай. Им юкьван виш йисарин кирамри ва чинал акъуднавай археологиядин жагъурунри шагьидвал ийизва. Иниз Хазариядай, Русьдай, Волгадин Булгариядай, Джурджандай, Табаристандай, Дейлемдай, Хорасандай, Хорезмдай, Индиядай ва маса чкайрай савдавилин карванар ва гимияр къвезвай.

Агьалияр

Кьадар

Кьвевар шегьердин агьалийрин кьадар, адан къваларив галай хуьрерай куьч хьана шегьерда ацукьзавайбурун куьмекдалди зарб камаралди гзаф жезва.

Йис Агьалияр агъзур кас 1886 15,3 1897 ↘14,6 1926 ↗44,6 1939 ↘34,1 1959 ↗47,3 1970 ↗57,2 1989 ↗78,4 2002 ↗101,0 2010 ↗120,0 Миллетар XV—XVI виш йисарин Дербент гьакъиндай В. В. Бартольда чирзава: И вахтунда Дербент араб шегьер хьиз ваъ, туьрк шегьер хьиз къалурзавайди я. Венециядин тийижир савдагарди малумарзава хьи, XVI виш йисан сифте кьилера шегьердинэгьлияр «я черкесс ва я туьрк чӀалал рахазвай». Масанай атанвай туьрквери Дербентдин араб агьалияр шегьердай гьикӀ ва гьи чӀавуз чуькьвена акъудуникай чаз са малуматарни авач. Аквадай гьалара, и процессдин, Персиядин кефердинни — рагъакӀидай патан вилаятра ва Азербайжанда Селжукрин династия заманадилай физвай къвез — къвез жезвай туьркизациядихъ галаз алакъа ава. Амма Сейф ад-дина ас-Суламиди малумарзава хьи, VI — XII виш йисара Дербентда туьркверин ваъ, арабрин кьадар виниз тир. 1638 йисуз Кьвевардиз атай немец сиягьатхъан Адам Олеариян малуматриз килигна, шегьердин миллетрин состав гуьгъуьнин тир: вини пата аюрумлу (яни айрумар) ва койдурша тайифайри уьмуьр гьалзавай, юкьван пата фарсар ацукьнавай, ва «Юнан Шахер» (Грекрин шегьер) тӀвар алай агъа пад — грекри кьунвай. Урус тарихъан С. М. Броневскийди гузвай малуматрив кьурвал, Дербентда: 1796 йисуз 2 189 кӀвалер, са пул расдай кӀвал, 450 туьквенар, 15 мискӀинар, 6 караван — сараяр, 30 пекдин фабрикаяр, 113 памбаг парчадин фабрикаяр, 50 жуьреба жуьре устӀарвилин туьквенар, агьалийрин кьадар тӀимил гзаф алаз 10 агъзур тир, авай са тӀимил эрменийрилай гъейри, вирида фарс чIалал рахазва ва кхьизва, амам гьакӀан халкьдин арада чӀуру татар нугъатдикай менфят къачузва. 1860 — 1870 йисара Кьвевардин агьалийрик суван чувударни урусар алава хьанвай, амма цӀапарин кьадар виридалай гзаф яз амукьнавай. XIX виш йисан эхирда — XX виш йисан сифте кьилера акъуднавай Брокгауздинни Эфронан Энциклопедиядин гафарганда ганвай малуматриз килигна: 1888 йисуз Дербент шегьердин агьалийрин кьадар 14 185 кас тир, 1891 йисуз — 15 265 кас; абурукай мусурманар (чара — чара хилер) — 10 243 кас, чувудар — 2490, православиядин христианар — 1 319, эрмени — григорианар — 875, католикар — 201 ва люцеранар — 16 кас. 1886 йисан малуматрай аквазвайвал, миллетрин векилрин кьадардал гьалтайла виридалай виниз тирбур цӀапар — 8 697 тир, ахпа чувудар — 1 830, урусар — 620 ва эрменияр — 371. 1897 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, шегьерда 14 649 кас уьмуьр гьалзавай, абурукай цӀапар — 9 767 кас, чувудар — 2 181 кас, урусар — 1092 кас. Урусатдинни СССР-дин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрал гьалтайла Кьвевар шегьердин миллетрин состав. Халкь 1886 йис 1897 йис 1959 йис 1970 йис 1979 йис 1989 йис 2002 йис Векилрин кьадар Пай % Векилрин кьадар Пай % Векилрин кьадар Пай % Векилрин кьадар Пай % Векилрин кьадар Пай % Векилрин кьадар Пай % Векилрин кьадар Пай % Лезгияр — — 133 0,9 % ↗4 589 9,7 % ↗6 477 11,4 % ↗11 013 16,3 % ↗16 993 21,8 % ↗32 955 32,6 % Азербайжанар 1 169 7,7 % ↗9  767 66,7 % ↗11  190 23,6 % ↗14 381 25,3 % ↗17 875 26,5 % ↗21 600 27,7 % ↗32 064 31,7 % Табасаранар — — — — 1 522 3,2 % ↗3 296 5,8 % ↗6 183 9,2 % ↗8 776 11,3 % ↗15 606 15,4 % Даргияр — — 95 0,6 ↗1 591 3,4 % ↗2 340 4,1 % ↗2 835 4,2 % ↗3 242 4,2 % ↗5 582 5,5 % Урусар 1 561 10,2 % ↘1 004 6,9 % ↗12 310 26,0 % ↘11 284 19,8 % ↘10 404 15,4 % ↘7 644 9,8 % ↘5 073 5,0 % Агъулар — — — — 30 0,1 % 62 0,1 % 492 0,7 % 1 147 1,5 % 2 956 2,9 % Чувудар / суван чувудар 2 568 16,8 % ↘2 181 14,9 % ↗11  705 24,7 % ↘10 139 17,8 % ↗12 918 19,2 % ↗13 119 16,9 % ↘2 038 2,0 % Рутулар — — — — 8 0,1 % 8 0,1 % 236 0,4 % 392 0,5 % 716 0,7 % Къумукьар — — — — 443 0,9 % 539 0,9 % 829 1,2 % 441 0,6 % 552 0,5 % Аварар — — 278 1,9 % 107 0,2 % 398 0,7 % 772 1,1 % 271 0,3 % 442 0,4 % Яхулар — — — — 252 0,5 % 361 0,6 % 526 0,8 % 451 0,6 % 436 0,4 % Ногъаяр — — — — 21 0,1 % 37 0,1 % 35 0,1 % 49 0,1 % 28 0,1 % Чеченар — — — — — — 25 0,1 % 111 0,2 % 34 0,1 % 17 0,1 % ЦIахурар — — — — 3 0,1 % 2 0,1 % 8 0,1 % 18 0,1 % 78 0,1 % Фарсар 8 994 58,9 % — — — — — — — — — — — — Къенепатан паюнар Куьчеяр Кьвевар шегьердин куьчейрин сиягь ва абурун индексар. 1 Линия ул. 368608 1 Магал ул. 368608 2 Линия ул. 368608 2 Магал ул. 368608 25 лет Октября пер. 368608 3 Интернационала ул. 368608 3 Линия ул. 368608 3 Магал ул. 368608 345 Даг. Стрелковой Дивизии ул. 368608 4 Линия ул. 368608 4 Магал ул. 368608 5 Линия ул. 368608 5 Магал ул. 368608 6 Линия ул. 368608 6 Магал ул. 368608 7 Линия ул. 368608 7 Магал ул. 368608 8 Магал ул. 368608 9 Магал ул. 368608 А.Богатырева ул. 368608 А.Дюма ул. 368608 А.Зейналова ул. 368608 А.Исмаилова ул. 368608 А.Никитина ул. 368608 А.Рыбникова ул. 368608 А.Эрлиха ул. 368608 Абрикосовая ул. 368608 Аваин-Булаг ул. 368608 Автовокзальная ул. 368608 Агасиева пр-кт. 368608 Аграрная ул. 368608 Азиз-Аскерова ул. 368608 Азиза Гильядова ул. 368608 Айдынбекова ул. 368608 Арендаторов ул. 368608 Асфальтобетонный з-д ул. 368608 Аэропортная ул. 368608 Б.Кулиева пер. 368608 Базовая ул. 368608 Береговая ул. 368608 Березовая ул. 368608 Бестужева-Марлинского ул. 368608 В.Бешенцева ул. 368608 В.Громаковского ул. 368608 В.Ленина ул. 368608 В.Сенченко ул. 368608 В.Чапаева пер. 368608 Вавилова ул. 368608 Ветеранов ул. 368608 Винзаводская ул. 368608 Виноградная ул. 368608 Военный городок ул. 368607 Вокзальная ул. 368608 Восточная ул. 368608 Г.Давыдовой ул. 368608 Г.Далгата ул. 368608 Г.Казимова ул. 368608 Г.Саидова ул. 368608 Г.Ханмамедова ул. 368608 Г.Цадасы ул. 368608 Гаджиева пер. 368608 Газовый пер. 368608 Гарибальди ул. 368608 Генерала Араблинского ул. 368608 Генерала Гайдарова ул. 368608 Генерала Насирова ул. 368608 Генерала Садыкова ул. 368608 Генерала Саидова проезд. 368608 Генерала Сеидова ул. 368608 Генриха Гасанова ул. 368608 Гончарова ул. 368608 Горка ул. 368608 Горсовхозная ул. 368608 Готфрида Гасанова ул. 368608 Градостроительная ул. 368608 Гранатовая ул. 368608 Графа Воронцова ул. 368608 Грибоедова ул. 368608 Гумри ул. 368608 Гуручай ул. 368608 Гырхлар-Капы ул. 368608 Д.Атаева ул. 368608 Д.Ашурова ул. 368608 Дахадаева ул. 368608 Дачников ул. 368608 Даш-Гапы ул. 368608 Деде-Коркут ул. 368608 Дьякова ул. 368608 Ермолова ул. 368608 Ж.Верна ул. 368608 Железнодорожная ул. 368608 З.Космодемьянской ул. 368608 З.Тагиева ул. 368608 Заводская ул. 368608 Загородная ул. 368608 Зеленая ул. 368608 Зональная ул. 368608 И.Гайдарова ул. 368608 И.Казака ул. 368608 И.Маскина ул. 368608 Имама Кули-Бека ул. 368608 Имама Шамиля ул. 368608 К.Мамедбекова ул. 368608 К.Маркса пер. 368608 Казбекова ул. 368608 Кази-Бека ул. 368608 Кази-Магомедова ул. 368608 Канделаки ул. 368608 Караева ул. 368608 Карьерная ул. 368608 Кобякова ул. 368608 Ковровая ул. 368608 Коллективная ул. 368608 Колхозная ул. 368608 Комарова ул. 368608 Коммунаров ул. 368608 Комсомольский пер. 368608 Коркмасова ул. 368608 Короткий пер. 368608 Котрова ул. 368608 Крайний пер. 368608 Красная Заря ул. 368608 Красноармейский 1-й пер. 368608 Красноармейский 2-й пер. 368608 Красноармейский 3-й пер. 368608 Красноармейский 4-й пер. 368608 Красноармейский пер. 368608 Крепостная ул. 368608 Л.Толстого пер. 368608 Локомотивная ул. 368608 Луговая ул. 368608 М.Аликперли ул. 368608 М.Ахундова ул. 368608 М.Горького ул. 368608 М.Далгата ул. 368608 М.Казим-Бека ул. 368608 М.Лермонтова ул. 368608 М.Ломоносова ул. 368608 М.Манарова ул. 368608 М.Рзаева ул. 368608 М.Сурмача ул. 368608 М.Физули ул. 368608 М.Ярагского ул. 368608 Мамедбекова ул. 368608 Марко Поло ул. 368608 Мататова ул. 368608 Махачкалинская ул. 368608 Маяка ул. 368608 Мира ул. 368608 Молодежная ул. 368608 Морская ул. 368608 Н.Гоголя ул. 368608 Н.Калуцкого ул. 368608 Н.Крупской ул. 368608 Н.Нариманова ул. 368608 Н.Некрасова ул. 368608 Н.Самурского ул. 368608 Набережная 2-я ул. 368608 Набережная 3-я ул. 368608 Нагорная 2-я ул. 368608 Нагорная 4-я ул. 368608 Нагорная 5-я ул. 368608 Наклонная ул. 368608 Нанейшвили ул. 368608 Насосная ул. 368608 Низами-Гянджеви ул. 368608 Огородная ул. 368608 Озерная ул. 368608 Окружная ул. 368608 Октябрьский проезд. 368608 Орджоникидзе ул. 368608 Оросительная ул. 368608 Оскара ул. 368608 Парниковая ул. 368608 Патриса Лумумбы ул. 368608 Персиковая ул. 368608 Петра Первого ул. 368608 Пилотная ул. 368608 Пинхаскала ул. 368608 Пирогова ул. 368608 Подгорная ул. 368608 Полевой пер. 368608 Прикаспийская ул. 368608 Приморская ул. 368608 Продольная 1-я ул. 368608 Продольная 2-я ул. 368608 Проектная ул. 368608 Проселочная ул. 368608 Пугина ул. 368608 Путейская ул. 368608 Пушкина ул. 368608 Рамазанова ул. 368608 Расулбекова ул. 368608 Речная ул. 368608 Рзаева пер. 368608 Родниковая ул. 368608 Рыбацкая ул. 368608 Рыбзавод-54 ул. 368608 Рыбникова ул. 368608 С.Вургуна ул. 368608 С.Габиева ул. 368608 С.Дрожжина ул. 368608 С.Есенина ул. 368608 С.Кирова ул. 368608 С.Стальского ул. 368608 Сабновинская ул. 368608 Садовая ул. 368608 Салаватова ул. 368608 Сальмана ул. 368608 Самурского ул. 368608 Свободы пл. 368608 Свободы ул. 368608 Связистов ул. 368608 Северная ул. 368608 Сквозной пер. 368608 Советская ул. 368608 Спортивная ул. 368608 Средний пер. 368608 Степной пер. 368608 Строительная ул. 368608 Стуруа ул. 368608 Сухая Речка ул. 368608 Таги-Заде ул. 368608 Талыбова ул. 368608 Тахо-Годи ул. 368608 Тоннельная ул. 368607 Транспортная ул. 368608 Трасса Ростов-Баку ул. 368608 У.Буйнакского ул. 368608 У.Умурдинова ул. 368608 Урожайная ул. 368608 Урта-Капы ул. 368608 Ф.Алиевой ул. 368608 Ф.Достоевского ул. 368608 Фабричная ул. 368608 Фаталихана ул. 368608 Фермерская ул. 368608 Х.Авшалумова ул. 368608 Х.Ануширвана ул. 368608 Х.Тагиева ул. 368608 Хазарская ул. 368608 Хизроева ул. 368608 Хуторской туп. 368608 Цветочная ул. 368608 Ш.Абрамова ул. 368608 Ш.Алиева ул. 368608 Шахбазова ул. 368608 Шеболдаева ул. 368608 Шекспира ул. 368608 Шелапугина ул. 368608 Штормовая ул. 368608 Шуан ул. 368608 Эмирова ул. 368608 Энергетиков ул. 368608 Ю.Гагарина ул. 368608 Южная ул. 368608 Юзбекова ул. 368608 Я.Маркуса ул. 368608 Я.Свердлова ул. 368608 Яблочная ул. 368608 ИнфратуькӀуьрунар Мугьманханаяр Мугьманхана «Волна» Мугьманхана Волна Дербент шегьерда авайди я. Адрес: Дагъустан Республика, Дербент ш., Ленина, 89 Тел.: +7 8724023352 Мугьманхана «Европа» Мугьманхана Европа Дербент шегьерда авайди я. Адрес: Дагъустан Республика, Дербент ш., 3-го Интернационала, 23 А Тел.: +7 8724043090 Мугьманхана «Гостиный Двор» Мугьманхана Каспий гьуьлуьн кьера алайди я. Адак вичин жуьреба — жуьре цин аттракционар авай пляж, хуьнуьхуьник квай парковка, кафе, парикмахерская, иервилин салон, парталар чуьхуьдай чка ква. Адрес: Дагъустан Республика, Дербент ш., Рыбзавод, 54 Тел.: +7 8724040905 Заводарни фабрикаяр Массайрин алакъадин такьатар Къенин юкъуз Дербентда шегьердиз ва райондиз трансляция ийизвай 5 телекомпания кӀвалахзава: шегьердин телерадиокомпания «РЕН-Дербент» (шегьер кьунва), телеканал «Каспий» (шегьер ва район кьунва), телерадиокомпания «Рубас» (шегьер ва район кьунва), телерадиокомпания «АРС» (шегьер кьунва), телекомпания «Самур» (шегьер кьунва). Дербентда гьафтеда кьведра шегьердин жемиятдинни — политикадин са газета акъатзава «Дербентские новости» (Дербентдин хабарар). Кьве гьар гьафтедин газетар акъатзава, амма абурун кьведни республикадин изданиеяр я ва миллетрин чӀаларал акъатзавайди я. «Ватан» — республикадин жемиятдинни — политикадин газета. Гьафтеда садра А3 форматдин 8 зуларал, 1991 йисалай тат ва урус чIаларал басмадай акъатзава. Газетадин бине кутурбур Депутатрин КӀватӀал ва Дагъустан Республикадин Гьукумат я. «Дербенд» — республикадин жемиятдинни — политикадин газета. Гьафтеда садра А3 форматдин 8 зуларал, 1920 йисалай азербайжан чIалал акъатзава. Газетадин бине кутурбур Депутатрин КӀватӀал ва Дагъустан Республикадин Гьукумат я. Килигуниз лайихвал авай чкаяр ТӀвар — ван авай дербентэгьлияр Абрамов, Шетиель Семёнович — Совет Союздин кьегьал. Йекутиэль Адам — Израильдин Хуьнуьхин Армиядин генерал-майор, Тель-Авив шегьерда суван чувудрин хзанда дидедиз хайиди я. Адан буба Якутиэл Рабаев Дербент шегьердин эгьли тир. Алиев, Шамсулла Фейзулла оглы — Совет Союздин кьегьал. Бахшиев, Миши Юсупович — совет бередин суван чувуд зари. Гайдаров, Наум Касьянович — генерал-майор, Къавкъаздин дяведа ва Юкьван Азиядиз финра иштирак авур кас. Гасанов, Генрих Алиевич — гимияр туькӀуьрзавайди, гимийрин бугъадин котёлар, бугъадин генераторар ва гьуьлуьн гимийрин атомдин мотор — реакторар туькӀуьрнавай кьилин конструктор, контр-адмирал, Социалиствилин Зегьметдин Кьегьал (1970 йис). Гасанов, Готфрид Алиевич — лезги композитор, Дагъустандин АССР — дин лайихвилер авай кархъан (1943 йис), РСФСР — дин харусенятдин лайихвилер авай кархъан (1960 йис); дагъустандин садлагьай операдин кирам. Гут, Фортунат Фердинандович — сибирдин тӀвар — ван авай дараматар эцигзавайди ва архитектор. Дадашев, Манувах Мардахаевич (1912—1943) — суван чувуд зари. Давыдова, Гюльбоор Шауловна (1892—1983) — Кагановичан тӀварунихъ галай колхоздин ципицӀхъан. ЦипицӀрин чӀехи бегьерар цунин паталай 1966 йисуз Социалиствилин Зегьметдин Кьегьалвилин тӀварунихъ лайих хьанвай. Гюльбоор Давыдовадин тӀварунихъ галай Агроферма ава. Жасмин — манидар, Дагъустан республикадин лайихвилер авай артистка. Зейналлы, Асеф Зейналабдин оглы — азербайжанви композитор ва муаллим, азербайжандин музыкада романсрин бине эцигай кас.. Изгияев, Сергей Давидович (1922—1972) — совет бередин суван чувуд зари, драматург ва таржума ийидай кас. Керимов, Сулейман Абусаидович — лезги бизнесмен, миллиардер, «Нафта-Москва» компаниядин, «Анжи» футболдин командадин иеси. Мамедова, Шафига Гашим кызы — азербайджанви театрдин ва кинодин актриса, Азербайжандин ССР — дин лайихвилер авай артистка (1974 йис), Азербайжандин ССР Халкьдин артистка (1982 йис). Маммус ал-Лакзи — лезги тариххъан, пара кьадарда хадисар чидай кас, Баб ал-Абваб (Дербент) шегьердин виридалайни нуфуз авай шейхрикай сад, Хашимидар кландин кӀвале къуллугъзавай тариххъан, «Дербентдинни Ширвандин тарих» хроникадин кирам. Мататов, Ехиил Рувинович — Дагъустандин АССР — дин юстициядин халкьдин комиссар. Мишиев, Ягутил Израилович — Дагъустан Республикадин ва Урусат Федерациядин лайихвилер авай муаллим, публицист, Дербент шегьердин тарихдикай улубрин кирам. Мушаилов, Мушаил Ханухович (1941—2007) — суван чувуд чӀугвар, СССР — динни Израильдин чӀугваррин Союздин член. Расулбеков, Гусейн Джумшудович — артиллериядин генерал-лейтенант, Бакудин ПВО округдин зенитдинни — ракетайрин кьушунрин командир; Азербайжандин ССР — дин алакъайрин министр (1975—1984). Садыхов, Неджмеддин Гусейн оглы — генерал-лейтенант, Азербайжандин генштабдин начальник. Сараджев, Константин Соломонович — совет бередин дирижёр, муаллим, музыкадин кархъан, Армениядин ССР — дин халкьдин артист (1945), Зегьметдин Кьегьал (1921). Соломонов, Альберт Романович — израильдин футболдин тренер. Ханмагомедов, Айдын Асадуллаевич — урус чӀалан зари — новатор. Ханмагомедов, Риад Айдынович — «777» газетадин кьилин — редактор, пазлспорт спортдин жуьредай, кроссвордар туькӀуьрунинни гьялунин ва судоку гьялунин жуьрерай Урусатдин, Украинадин ва Белорусиядин гзафбаран чемпион. Цвайгенбаум, Исраил Иосифович — советдин, урусатдин ва америкадин чӀугвар. Эльдаров, Омар Гасан оглы — скульптор-монументалист, Азербайжандин ССР — дин харусенятдин лайихвилер авай кархъан (1962 йис), Азербайжандин ССР — дин халкьдин чӀугвар (1982 йис). Юсуфов, Игорь Ханукович — Урусатдин энергетикадин министр(2001—2004). Дербентдин спортсменар Агамирза Алимирзоев (тIамаяр) — урус тIамаяр къугъунин жуьредай вилерив акунин алакьунда проблемаяр авай инвалидрин арада хьайи Урусасдин чемпионатда кишпирдин призёр, 2009 йисуз урус тӀамаяр къугъунда Дагъустан Республикадин чемпионатда гимишдин призёр, 2010 йисуз Дагъустандин Кубокдин гъалиб, 2010 йисуз Кьибле Осетия Республикадин блиц къугъунин чемпионатдин кишпирдин призёр. Урусатдин спортдин устӀарриз кандидат. Эрзи Бабаева (армрестлинг) — 2009 йисуз Урусатда студентар арадин чемпионка. Дербентдин медицинадин училище командадин капитан. Адан тренер Джавид Мирзакулиев я. Камал Хан-Магомедов (дзюдо) — Каирда, Алматыда ва Апиада 2010 йисан Дуьньядин кубокдин пуд этаприн гъалиб. Халкьарарадин классдин спортдин устӀар, Урусатда дзюдо спортдин жуьредин кӀватӀалдин член. Шикилар Кьвевар Нарынкъала Кьвевар Урусатдин цӀуд манат «Дербент» я Баянар ЭлячӀунар Дербент — статья из Большой советской энциклопедии  (урус) Дербент шегьердин официал сайт Дербентдин Бизнес-портал 1796 йисуз Дербент элкъуьрна кьуникай ва къачуникай Бакунина Варвара Ивановнди рикIел хкизва А. К. Аликберов. Баб ал-абваб // Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Выпуск 2. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. Дербент райондин агьалийрин пунктар Административ юкь: Кьвевар Шегьервилин посёлокар: Билиж  • Мамедкъала Хуьрер: Агълаб  • Агъа Жалгъан  • Андреевка  • Араблинское  • Билиж  • Берикей  • Бильгади  • Великент  • Вавилово  • Гежух  • Деличобан  • Жалгъан  • Жемикент  • Дуьзлер  • Зидьян  • Зидьян-Къазмаяр  • Имени Мичурина  • Къеле  • Къарадагълы  • Коммуна  • ЛукIар  • Митаги  • Митаги-Къазмаяр  • Мугарты  • Музаим  • Нюгди  • Падар  • Рубас  • Рукель  • Рыбзавод-51  • Сабнова  • Салик  • Сегелер  • Татляр  • Уллутеркеме  • Хазар  • Чинар  • Юный Пахарь Хуьруьнсоветар: «Агълаб»  • «Араблинское»  • «Берикей»  • «Билиж»  • «Великент»  • «Гежух»  • «Деличобан»  • «Жалгъан»  • «Жемикент»  • «Зидьян-Къазмайрин»  • «Къеле»  • «ЛукIар»  • «Митаги»  • «Митаги-Къазмайрин»  • «Мугарты»  • «Музаим»  • «Нюгди»  • «Падар»  • «Первомайский»  • «Рубас»  • «Рукель»  • «Сабнова»  • «Салик»  • «Уллутеркеме»  • «Татляр»  • «Хазар»  • «Чинар» Тунвай хуьрер: Бильгади-Къазмаяр  • Гимейди  • Кемах  • Кемах-Къазмаяр Дагъустан Кьилин шегьер: Магьачкъала Шегьерар: Буйнакск  • Дагъустандин ЦIаяр  • Кьвевар  • Избербаш  • Каспийск  • Кизилюрт  • Кизляр  • Хасавюрт  • Кьибле-Сухокумск Административ паюнар: Районар: Агъул  • Акуша  • Ахвах  • Ахцегь  • Бабаюрт  • Бежта  • Ботлих  • Буйнак  • Гергебиль  • Гьуьмбет  • Гуниб  • Дахадаев  • Дербент  • Дукъузпара  • Къазбек  • Къайтагъ  • Къарабудахкент  • Къаякент  • Кизилюрт  • Кизляр  • Кул  • Кумторкъала  • Кьурагь  • Лак  • Леваши  • Мегьарамдхуьруьн  • ЦIийилак  • Ногъай  • Рутул  • Сергокъала  • СтIал Сулейман  • Табасаран  • Тарум  • Тлярата  • Унцукул  • Хасавюрт  • Хив  • Хунзах  • ЦIумада  • Цунта  • ЧIарода  • Шамил Макъалаяр: География  • Герб  • Гимн  • Тарих  • Агьали  • Административ паюнар  • Пайдах