Кьвевар

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Шегьер
Кьвевар
урусДербент
Герб
Герб
Уьлкве
Урусат
Федерациядин субъект
Дагъустан
Район
Шегьердин мэр
Имам Музамудинович Яралиев
Бине кьунва
Виликан тӀварар
Баб-аль-Абваб, Чора Паак
Статус
шегьердин статус
1840 йисуз къачуна
Майдан
69,63[1] км²
Юкьван кьакьанвал
490 м
Климатдин жуьре
юкьван дережадин, чими, субтропиквилин зур кьурагь гьава хас я.[2]
Агьалияр
119 961 [3] кас (2010)
Къалинвал
1615,2 кас/км²
Миллетар
лезгияр (32,62 %),
азербайжанар (31,74 %),
табасаранар (15,45 %),
даргияр (5,53 %),
урусар (5,02 %)[4]
Динар
Сятдин чӀул
Телефондин код
+7 87240
Почтайрин индексар
368600
Автомобилдин код
05
Код ОКАТО
82 410
Официал сайт
Кьвевар (Дагъустан)
Кьвевар
Кьвевар (Дербент район)
Кьвевар

Кьвевар ва я Дербент (фарс دربند‎ Дарбанд — «гуьтӀуь варар», урусДербент, табДербент, Шагьур, Цалли, аварДербенд, даргЧулли (кайт.), Чяли (акуш.) - «пару, цал»[5], азер. Дәрбәнд, лакДарбант, Чурул — «къванцин»,) — Дагъустан Республикадин Дербент районда авай шегьер. Райондин администрациядин юкь ва чIехивилел гьалтайла Республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала. Урусат Федерациядин виридалайни кьибле пата авай шегьер язва.

Дербент — къенин йикъалди «уьмуьр гьалзавай» дуьньядин виридалайни дегь чӀаван шегьеррикай сад яз гьисабзава, Урусат Федерациядин виридалай дегь шегьер я.[6] Сифте инсанар уьмуьр гьалзавай чкаяр ина чи э.в. 4 агъзур йисан эхирда — сифте кишпирдин девирда арадал атанвайди я. Шегьердин виликан «Каспийдин варар» тӀвар чи э.в. VI виш йисуз талукь я, ам грециядин тӀвар — ван авай географ Милетви Гекатея вичин тарихдин ктабра гъизва.

Гилан Дербент шегьер чи эрадин 438 йисуз, кӀунтӀал эцигнавай фарсарин къеле ва адакай Каспий гьуьлуьз физвай кьве къванцин цлар хьиз бине кьунвай. И къенин йикъалди амукьнавай цлари Къавкъаздин суваринни Каспий гьуьлуьн арада физвай 3 километрдин ара агалзавай ва шегьер кеферни кьибле патарай хуьзвай сергьятар тир.[7][8]

Этимология[Дуьзар хъувун]

Дербент гаф «гуьтIуь вар» мана гузвай фарс чIалан «дар банд» гафарикай туькӀуьр хьайиди я. Лезги чӀалал шегьердин тӀвар Кьвевар я, «кьве вар» гафарикай арадал атанва.

Баб-аль-Абваб — фад - фад куьруь аль-Баб формадани къалурзавайди я, им Кьвевар шегьердин араб чIалал тарихдин тIвар я. Араб чӀалай гафба — гаф таржума авуназ хьуй «Кьилин варар», «ЧIехи варар», «Варарин варар» манаяр гузва. И тӀвар, Европадизни Азиядиз физвай савдагарвилин рекьера алай стратегиядин чIехи метлеб авай пункт яз, шегьерди Юкьван виш йисарин сифте кьилера къугъвазвай рольдиз килигна ганвайди я.

География[Дуьзар хъувун]

Шегьер Каспий гьуьлуьн рагъакӀдай кьере, Рубас вацIун сивин кефер пата, ЧIехи Къавкъаздин сувар Каспий гьуьлуьв виридалай мукьув агатна, арада 3 километрин кьулувалдин зул тунвай чкадал алайди я. Гьа зул кӀевирна, шегьерди Дербентдин ва я илимда лугьузвайвал Каспийдин рехъ арадал гъанвай. Дегь заманада Дербент шегьерди ва Каспий рекьи чӀехи роль къугъвазвай, ам РагъэкъечIдай Европа ва Вилик патан Азия сад садахъ гилигзавай, стратегиядин виридалайни метлеб авай ва топографиядал гьалтайра къулай чкадал алайди тир.

Климат[Дуьзар хъувун]

Кьвевар шегьердиз юкьван гьалдилай субтропикдин зур кьурагь гьалдиз элячӀзавай климатдин жуьре хас я. Климатдиз чӀехи таъсир Каспий гьуьлуь гузва, гьавиляй ина зул яргъи ва чими, ва гатфар энгел кваз алукьзава. Кьуьд хъуьтуьл, йисан къене жив вирини вири кьве гьефте амукьзава, адет яз виридалайни мекьи варз февраль язва. Гадни яргъи ва зегьем квайди я.

Кьвевардин юкьван гьисабдалди йисан температура +13,3 °C, юкьван гьисабдалди вацранди +3,1 °C, июль вацран юкьван гьисабдалди температура +24,7 °C (максимум +41 °C тир). Йисан къене чими бередин яргъивал — 270 югъ я. Юкьван гьисабдалди йисан къваларин кьадар йиса 260 мм я. Виридалайни чӀимел варз — октябрь я. Юкьван гьисабдалди йисан гьавадин ламувал — 69,5 %, гарарин юкьван йигинвал — 6,0 м/с.

Кьвевардин Климат
Активвал къалурзавай лишан Гьер
Янв
Эхен
Фев
Ибне
Мар
Нава
Апр
ТӀул
Май
Кьамуг
Июн
Чиле
Июл
Пахун
Авг
Мара
Сен
БаскӀум
Окт
ЦӀехуьл
Ноя
ФундукӀ
Дек
Йис
Абсолют максимум, °C 17,0 25,0 18,0 24,0 31,0 41,0 38,0 40,0 34,0 27,0 23,4 19,0 41,0
Юкьван максимум, °C 5,0 4,3 7,5 13,2 19,4 24,6 27,9 27,5 23,3 16,7 11,6 7,7 16,0
Юкьван температура, °C 2,7 2,7 5,0 10,2 16,1 21,4 24,7 24,2 20,0 13,8 9,2 5,3 13,2
Юкьван минимум, °C 0,6 −0,2 2,8 7,4 12,7 17,7 21,3 20,7 16,6 10,9 6,7 3,1 10,3
Абсолют минимум, °C −14 −10,9 −14 0,1 1,9 10,0 12,9 9,0 6,0 −1 −3,9 −12 −14
Къваларин норма, мм 13,1 21,2 19,3 12,0 16,0 17,4 33,7 16,2 26,0 34,3 17,9 29,4 256,5
Цин температура, °C 4,1 3,2 4,9 9,7 15,2 21,1 24,8 25,4 22,0 16,9 11,3 6,6 13,8
Чешме: [9][10]

Тарих[Дуьзар хъувун]

Дегь девир[Дуьзар хъувун]

Къавкъаздин ЧӀехи рекьин чӀехи метлеб, ам скифри, сарматри, аланри, гуннри, хазарри дяведалди къачунин къастарин кьилин себеб тир. Ада тарихдин къати вакъиаяр, вигьинарни чукӀурунар, агъуз аватунинни абад хьунини девирар эхи авуна. ИнлайтӀуз ЧӀехи Пекдин рекьин чӀехи метлеб авай чка физвай ва Дербент, РагъакӀидай патаннини РагъэкъечӀдай патан, Кьибле патаннини Кефер патан цивилизацияяр сад — садахъ гилигзавай рекьерин хев тир.

«Дербентдин рекькай» (яни Къавкъаздин ЧӀехи рекьикай) чи. э. в V виш йисуз сифте малуматар гъанвайбурукай садлагьайди Дегь Грециядин тариххъан Геродот тир. Селевкидрин Империядин шегьердиз зурба марагъ къалурнавай, абурун шегьердиз садлагьай экспедиция чи. э. в. 290—281 йисара кьиле тухванвай. Чи. э. в. 66 — 65 йисара, кьилин къаст Дербент шегьер кьун яз, Лукулла ва Помпея шегьердиз дявевилин атунар кьилиз акъуднай.

Са бязи кирамрин (авторрин) малумариз килигна, «Диауана» тӀвар алаз Къавкъаз Албаниядик акатнавай береда Дербентдин шегьердин тарихда метлеб авай факт, христианвал кьабулун тир.[11] Шегьер Алпандин кеферпатан форпост хьиз къуллугъзавай.[12] V виш йисан кьведлагьай зур паюна алпандин Ваче II царьди вахтуналди яз Дербент шегьердикай Алпандин зороастризм диндин аксиниз женгинин даях авунвай. V виш йисалай шегьердин вилик финин ва Виликпатан Азия санай масаниз куьч хьунин тегьерда уьмуьр гьалзавай туьрк тайифайрикай, хазар ва гунн халкьарикай хуьн патал къелеяр, кьантIар ва масабур расна кIеви авунин процессар активдаказ гатIумзава. Шегьер кIеви авунин крарилай гъейри, къуншивал ийизвай вагьши куьчери халкьар ислягьвилелди секинарурин алахъунар ара датIана кьиле физвай.

Дербентдин зарб камаралди чIехи жезвай къуватди ва девлетри патав гвай муькуь къуват авай гькуматрин дикъет чIугвазвай. ГьакI, 552 йисуз хазаррин шегьердиз вигьин жезва. Баладикай хуьн патал патриархдин тахт Чола (Дербент) шегьердай Партав (гилан Барда) шегьердиз акъудзава. Тарихъан Д.Ю.Бруцкуса гузвай малуматрив кьурвал, а береда чувудрин са пай Персиядай Дербент шегьердиз куьч жезва.

626 йисуз рагъакIидай патан туьрквер Дербент шегьердайтIуз Кьибле Къавкъаздиз къуватдалди гьахьзава. Дербент шегьердин туьркверин паталай штурм, эрмени тариххъан Мовсес Каганкатвациди вири бегьемдиз къалурзава:

" Алпандин князьрикай тир фарс сердер Гайшагьаз, зурба Дербент шегьер хуьзвай кьегьалрин ва, фарсарин пачагьри виридалайни хъсан архитекторар кIватIна уьлкве такьатдай аватай гьалдиз гъана эцигай цлан кьилел къаравулар хьиз акъвазнавай кьушунрин кьилел атайбур вичин вилералди акунай... Абурун винел звер кваз чукурзавай акахьай яргъи чIулав чIарар алай папар хьтин, мурдар, кфир, чин гьяркьуь ксарин кIеретIар акурла, шегьердин эгьлийрик зурзун акатнавай; кьетIендаказ, чпин кьилел хар хьиз къванвай ва ягь квадарнавай вагьши жанавурар хьиз абурун винел фена вилик акатай дишегьлияр, кьуьзекарни аялар майданрани куьчейра регьим авайчирвилелди тукIвазвай, кьур чка ядай ва къуват авай варварар акурла. Абурун вилери, итимрикайни папарикай иербурузни, играмибурузни садазни инсаф ийзвачир; кьулухъди румар гунин алакьунар авачир зайиф ва начагъ ксарни секин тазвачир; абуруз, тукIванвай дидейрин гарданар кьуна шехьзавай аялар акурла язух къвезвачир, аксина абуру папарин хурарай иви нек хьиз ацазвай. Кьурагь нацIарик акатзавай цIай хьиз, абуру чпин гъуьгъуьна вагьши гьайванринни нуькIверин зулумар туна, кIвалерин са ракIариз гьахьна муькуь ракIарай экъечIзавай [13].. "

Арабрин гьукумдик квай девир[Дуьзар хъувун]

Дербент Армениядин эмиратдик ква. Арабри гьукум гьалзавай девир, 750 - 885 йисар

.

Шегьердин вилик финин цIийи этап, иниз арабрин атунихъ галаз алакъа аваз я. 642 ва я 643 йисуз арабрин садлагьай кьушунар Дербентдин ваварив агакьайла, шегьердин сасанидрин сердер Шахрбараз (Шахрияр) тир [14]. 651 йисуз арабри Дербент къачунвай, амма абурун позиция акьванни кIеви тушир. Чпи кьунвай чка абуру 733 - 734 йисара Маслама ибн Абд аль-Малика гьукум гьалзавай чIавуз кIеви авунвай. Халиф Умара шегьердин регьбервал, 652 ва я 653 йисалди къеледин комендантвилин везифадал алай Абд ар-Рахман ибн Раби’адиз вуганвай [15]. Гьа а чIавалай шегьердин эгьлийрик ислам дин кутунин процессар активдаказ гатIумнавай. А чIавуз дербентда садлагьай Жуьмя мискIин эцигнавай.

Дербент арабрин паталай къачурдилай кьулухъ, шегьер Арабрин Халифатдин Къавкъазда даяхдин кьилин пунктдиз ва виридалайни чIехи метлеб авай дявевилин, политикадин ва идеологиядин юкьваз элкъвезва. Ина дараматар эцигунин жуьреба - жуьре метлеб авай кIвалахар кьиле тухузвай. Дербентдикай, гъилин устIарвилин кеспият (хъенчIин къапарин устIарвал, шуьшедин затIар расун, металл расун, заргарвал, къванер расун, дараматар эцигунин кар, хрунин устIарвал, гамар хрунин устIарвал, чар, запун ва пек гьасилун) ва хуьруьн майишат (лежбервал, бахчахъанвал, заферан, ругъунар, памбаг, куш расун ва мсб.) вилик фенвай, Къавкъаздин юкьван виш йисарин виридалайни чIехи шегьер жезва. Юкьван виш йисарин Дербент — им Каспий гьуьлуьн кьере алай виридалайни чIехи порт, РагъэкъечIдай патанни РагъакIидай патан ва Кьибле патанни Кефер патан уьлквейрин арадинни халкьарин арадин транзитдин савдавилин юкь тир. Шегьерди Муьква РагъэкъечIдай, Юкьван РагъэкъечIдай патарин ва РагъэкъечIдай Европадин вилаятринни шегьеррин гзафбурухъ галаз савдавилин кIеви алакъаяр хуьзвай. Им юкьван виш йисарин кирамри ва чинал акъуднавай археологиядин жагъурунри шагьидвал ийизва. Иниз Хазариядай, Русьдай, Волгадин Булгариядай, Джурджандай, Табаристандай, Дейлемдай, Хорасандай, Хорезмдай, Индиядай ва маса чкайрай савдавилин карванар ва гимияр къвезвай.

Дербентдин эмиратдин кьилин шегьер[Дуьзар хъувун]

Халифат терг хьайи чIавуз, 869 йисуз Дербентдин эгьлийри чпин эмирдин везивадал, гуьгъуьнлай Хашемидар династиядин бине кутур кас хьайи, Хашим ибн Сурак тайин авунвай.

Селжукрилай сефевидрал кьван[Дуьзар хъувун]

Урусатдинни Персиядин арада[Дуьзар хъувун]

Хронология[Дуьзар хъувун]

  • Чи э. в. тахминан V - IV виш йисара Дербент шегьер алай чкадал массагетрин куьчери тайифайрин пуна алай.
  • Чи э. в. тахминан 2 виш йисара гьа пуна алай чкадал, антик ва юкьван виш йисарин чешмейра Чола тIвар алаз малум тир шегьер эцигнавай.
  • Чи э. в. I виш йисан эхирдай эгечIна Чола — маскутрин (массагетрин) тайифайрин садвалдин, тарихдин чешмейра фад-фад Маскутрин Пачагьвал лугьузвай (Муьшкуьр (пачагьвал)|Муьшкуьр), кьилин шегьер тир.
  • Чи э. 1 виш йисалай эгечIна Чола шегьер Мускутрин вири пачагьвал хьиз Алпандин пачагьрин вассалвилин аслувилик акатзава.
  • Чи э. VI виш йисуз сасанидрин шагь Кавада, массагетар Сасанидрин гьукумдик муьтIуьгъанра Чола шегьер цIийи кьилелай туьхкIуьрунин ва кIеви авунин кIвалахрал эгечIнавай.
  • Чи э. VI виш йисуз сасанидрин шагь Хосров Ануширвана Чола къеледин цIийи кьелелай туьхкIуьрунин кIвалахар вири куьтягьйдалай кьулухъ адаз цIийи Дербент тIвар ганвай. Къеледи Дагъустандин суваринни Каспий гьуьлуьн юкьва авай гуьтIуь рехъ хуьзвай, шегьердин тIварцIи гьа им къалурни ийизва: фарс чIалал «дер бенд» - «гуьтIуь хев» мана гузва.
  • Чи э. VI виш йисан девирда Персияда авай чувудрин са пай Дербентдиз куьч хьана ацукьзава. И регионда садлагьай монотеистар тир чувудрин жемият арадал атанвай.
  • 630-й йисара Дербент хазарри къачунвай.
  • Алпандин зурба князь тир Жаваншир гьукумдик квай чIавуз, Дербент шегьер вири (Муьшкуьр (пачагьвал)|Муьшкуьр) вилаятдихъ галаз Алпандихъ гилиг хьанвай.
  • 652 йисалай Дербент Арабрин Халифатдик акатзава. Шегьерда мискIинар эцигзавай, иниз 24 агъзур сирийвияр куьчарна ацукьарнавай, шегьер мягьлейриз (кварталриз/магалриз) пай хьанвай, ва эгьлийрин чIехи пай Исламдиз элкъуьрнавай.
  • 730 йисуз хазарри иудаизм кьабулнавай (мумкин я Дербентдин чувудрин таъсирдик).
  • VIII виш йисуз Дербент — халифан сердердин резиденция авай, Къавкъаздин чIехи дявевилинни - политикадин юкь тир. X виш йисуз Халифат чкIайдилай кьулухъ, Дербент асул тушир эмиратдин юкь жезва.
  • IX виш йисалай эгечIна Дербент Ширваншагьрин гьукуматдин эсердик акатзава.
  • 1071 йисуз шегьер туьрк-селжукри дяведалди къачунвай.
  • XII виш йисалай эгечIна Дербент, Азербайжандин Атабекрин гъилибан тир Ширваншагьрин гьукуматдик акатзава.
  • XIII виш йисуз Дербент, вири Ширваншагьрин гьукуматдихъ галаз монголар паталай къачунвайди тир.
  • XVI виш йисуз — XVIII виш йисан сифте кьилера Дербент Сефевидрин Ирандик акатзава.
  • 1722 йисан 23 августдиз — 6 сентябрьдиз — Петр I Дербента авай.
  • 1743 йисалай эгечIна Дербент — Сефевидринни Афшаррин гьукуматдин Дербент ханвалдин юкь ва Надир-Шагьан резиденция я.
  • XVIII виш йисуз Надир-шагь кьейидилай кьулухъ, Дербентдин хана вичин аслутуширвал малумарнавай.
  • XVIII виш йисуз Фатали хана Дербент шегьер ханвалдихъ галаз санал Къубадин ханвалдихъ гилигнавай.
  • 1796 йисуз шегьер урусрин кьушунрин паталай дяведалди къачунвайди тир. (Кил. Дербентдин штурм).
  • 1806 йисуз Таркидин шамхал Мехти-II Дербентдин ханни хьанвай [16].
  • 1813 йисуз Дербент Урусатдин империядихъ гилиг хьанвай.
  • 1840 йисалай Дербент — уезддин, 1846 йисалайни — посаддин шегьер хьанвай.


Агьалияр[Дуьзар хъувун]

Кьадар[Дуьзар хъувун]

Кьвевар шегьердин агьалийрин кьадар, адан къваларив галай хуьрерай куьч хьана шегьерда ацукьзавайбурун куьмекдалди зарб камаралди гзаф жезва.

Йис Агьалияр

агъзур кас

1886 15,3
1897 14,6
1926 44,6
1939 34,1
1959 47,3
1970 57,2
1989 78,4
2002 101,0
2010[17] 120,0

Миллетар[Дуьзар хъувун]

XV—XVI виш йисарин Дербент гьакъиндай В. В. Бартольда чирзава:

И вахтунда Дербент араб шегьер хьиз ваъ, туьрк шегьер хьиз къалурзавайди я. Венециядин тийижир савдагарди малумарзава хьи, XVI виш йисан сифте кьилера шегьердинэгьлияр «я черкесс ва я туьрк чӀалал рахазвай». Масанай атанвай туьрквери Дербентдин араб агьалияр шегьердай гьикӀ ва гьи чӀавуз чуькьвена акъудуникай чаз са малуматарни авач. Аквадай гьалара, и процессдин, Персиядин кефердинни — рагъакӀидай патан вилаятра ва Азербайжанда Селжукрин династия заманадилай физвай къвез — къвез жезвай туьркизациядихъ галаз алакъа ава. Амма Сейф ад-дина ас-Суламиди малумарзава хьи, VI — XII виш йисара Дербентда туьркверин ваъ, арабрин кьадар виниз тир.[18]

1638 йисуз Кьвевардиз атай немец сиягьатхъан Адам Олеариян малуматриз килигна, шегьердин миллетрин состав гуьгъуьнин тир: вини пата аюрумлу (яни айрумар) ва койдурша тайифайри уьмуьр гьалзавай, юкьван пата фарсар ацукьнавай, ва «Юнан Шахер» (Грекрин шегьер) тӀвар алай агъа пад — грекри кьунвай.[19]

Урус тарихъан С. М. Броневскийди гузвай малуматрив кьурвал, Дербентда:

1796 йисуз 2 189 кӀвалер, са пул расдай кӀвал, 450 туьквенар, 15 мискӀинар, 6 караван — сараяр, 30 пекдин фабрикаяр, 113 памбаг парчадин фабрикаяр, 50 жуьреба жуьре устӀарвилин туьквенар, агьалийрин кьадар тӀимил гзаф алаз 10 агъзур тир, авай са тӀимил эрменийрилай гъейри, вирида фарс чIалал рахазва ва кхьизва, амам гьакӀан халкьдин арада чӀуру татар нугъатдикай менфят къачузва.[20]

1860 — 1870 йисара Кьвевардин агьалийрик суван чувударни урусар алава хьанвай, амма цӀапарин кьадар виридалай гзаф яз амукьнавай. XIX виш йисан эхирда — XX виш йисан сифте кьилера акъуднавай Брокгауздинни Эфронан Энциклопедиядин гафарганда ганвай малуматриз килигна:

1888 йисуз Дербент шегьердин агьалийрин кьадар 14 185 кас тир, 1891 йисуз — 15 265 кас; абурукай мусурманар (чара — чара хилер) — 10 243 кас, чувудар — 2490, православиядин христианар — 1 319, эрмени — григорианар — 875, католикар — 201 ва люцеранар — 16 кас. 1886 йисан малуматрай аквазвайвал, миллетрин векилрин кьадардал гьалтайла виридалай виниз тирбур цӀапар — 8 697 тир, ахпа чувудар — 1 830, урусар — 620 ва эрменияр — 371.[21]

1897 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, шегьерда 14 649 кас уьмуьр гьалзавай, абурукай цӀапар — 9 767 кас, чувудар — 2 181 кас, урусар — 1092 кас.[22]

Урусатдинни СССР-дин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрал гьалтайла Кьвевар шегьердин миллетрин состав.
Халкь
1886 йис[23]
1897 йис[24]
1959 йис[25]
1970 йис[26]
1979 йис[27]
1989 йис[28]
2002 йис[29]
Векилрин кьадар Пай
%
Векилрин кьадар Пай
%
Векилрин кьадар Пай
%
Векилрин кьадар Пай
%
Векилрин кьадар Пай
%
Векилрин кьадар Пай
%
Векилрин кьадар Пай
%
Лезгияр 133 0,9 % 4 589 9,7 % 6 477 11,4 % 11 013 16,3 % 16 993 21,8 % 32 955 32,6 %
Азербайжанар 1 169 7,7 % 9  767 66,7 % 11  190 23,6 % 14 381 25,3 % 17 875 26,5 % 21 600 27,7 % 32 064 31,7 %
Табасаранар 1 522 3,2 % 3 296 5,8 % 6 183 9,2 % 8 776 11,3 % 15 606 15,4 %
Даргияр 95 0,6 1 591 3,4 % 2 340 4,1 % 2 835 4,2 % 3 242 4,2 % 5 582 5,5 %
Урусар 1 561 10,2 % 1 004 6,9 % 12 310 26,0 % 11 284 19,8 % 10 404 15,4 % 7 644 9,8 % 5 073 5,0 %
Агъулар 30 0,1 % 62 0,1 % 492 0,7 % 1 147 1,5 % 2 956 2,9 %
Чувудар / суван чувудар 2 568 16,8 % 2 181 14,9 % 11  705 24,7 % 10 139 17,8 % 12 918 19,2 % 13 119 16,9 % 2 038 2,0 %
Рутулар 8 0,1 % 8 0,1 % 236 0,4 % 392 0,5 % 716 0,7 %
Къумукьар 443 0,9 % 539 0,9 % 829 1,2 % 441 0,6 % 552 0,5 %
Аварар 278 1,9 % 107 0,2 % 398 0,7 % 772 1,1 % 271 0,3 % 442 0,4 %
Яхулар 252 0,5 % 361 0,6 % 526 0,8 % 451 0,6 % 436 0,4 %
Ногъаяр 21 0,1 % 37 0,1 % 35 0,1 % 49 0,1 % 28 0,1 %
Чеченар 25 0,1 % 111 0,2 % 34 0,1 % 17 0,1 %
ЦIахурар 3 0,1 % 2 0,1 % 8 0,1 % 18 0,1 % 78 0,1 %
Фарсар 8 994 58,9 %

Къенепатан паюнар[Дуьзар хъувун]

Куьчеяр[Дуьзар хъувун]

Кьвевар шегьердин куьчейрин сиягь ва абурун индексар[30].

  • 1 Линия ул. 368608
  • 1 Магал ул. 368608
  • 2 Линия ул. 368608
  • 2 Магал ул. 368608
  • 25 лет Октября пер. 368608
  • 3 Интернационала ул. 368608
  • 3 Линия ул. 368608
  • 3 Магал ул. 368608
  • 345 Даг. Стрелковой Дивизии ул. 368608
  • 4 Линия ул. 368608
  • 4 Магал ул. 368608
  • 5 Линия ул. 368608
  • 5 Магал ул. 368608
  • 6 Линия ул. 368608
  • 6 Магал ул. 368608
  • 7 Линия ул. 368608
  • 7 Магал ул. 368608
  • 8 Магал ул. 368608
  • 9 Магал ул. 368608
  • А.Богатырева ул. 368608
  • А.Дюма ул. 368608
  • А.Зейналова ул. 368608
  • А.Исмаилова ул. 368608
  • А.Никитина ул. 368608
  • А.Рыбникова ул. 368608
  • А.Эрлиха ул. 368608
  • Абрикосовая ул. 368608
  • Аваин-Булаг ул. 368608
  • Автовокзальная ул. 368608
  • Агасиева пр-кт. 368608
  • Аграрная ул. 368608
  • Азиз-Аскерова ул. 368608
  • Азиза Гильядова ул. 368608
  • Айдынбекова ул. 368608
  • Арендаторов ул. 368608
  • Асфальтобетонный з-д ул. 368608
  • Аэропортная ул. 368608
  • Б.Кулиева пер. 368608
  • Базовая ул. 368608
  • Береговая ул. 368608
  • Березовая ул. 368608
  • Бестужева-Марлинского ул. 368608
  • В.Бешенцева ул. 368608
  • В.Громаковского ул. 368608
  • В.Ленина ул. 368608
  • В.Сенченко ул. 368608
  • В.Чапаева пер. 368608
  • Вавилова ул. 368608
  • Ветеранов ул. 368608
  • Винзаводская ул. 368608
  • Виноградная ул. 368608
  • Военный городок ул. 368607
  • Вокзальная ул. 368608
  • Восточная ул. 368608
  • Г.Давыдовой ул. 368608
  • Г.Далгата ул. 368608
  • Г.Казимова ул. 368608
  • Г.Саидова ул. 368608
  • Г.Ханмамедова ул. 368608
  • Г.Цадасы ул. 368608
  • Гаджиева пер. 368608
  • Газовый пер. 368608
  • Гарибальди ул. 368608
  • Генерала Араблинского ул. 368608
  • Генерала Гайдарова ул. 368608
  • Генерала Насирова ул. 368608
  • Генерала Садыкова ул. 368608
  • Генерала Саидова проезд. 368608
  • Генерала Сеидова ул. 368608
  • Генриха Гасанова ул. 368608
  • Гончарова ул. 368608
  • Горка ул. 368608
  • Горсовхозная ул. 368608
  • Готфрида Гасанова ул. 368608
  • Градостроительная ул. 368608
  • Гранатовая ул. 368608
  • Графа Воронцова ул. 368608
  • Грибоедова ул. 368608
  • Гумри ул. 368608
  • Гуручай ул. 368608
  • Гырхлар-Капы ул. 368608
  • Д.Атаева ул. 368608
  • Д.Ашурова ул. 368608
  • Дахадаева ул. 368608
  • Дачников ул. 368608
  • Даш-Гапы ул. 368608
  • Деде-Коркут ул. 368608
  • Дьякова ул. 368608
  • Ермолова ул. 368608
  • Ж.Верна ул. 368608
  • Железнодорожная ул. 368608
  • З.Космодемьянской ул. 368608
  • З.Тагиева ул. 368608
  • Заводская ул. 368608
  • Загородная ул. 368608
  • Зеленая ул. 368608
  • Зональная ул. 368608
  • И.Гайдарова ул. 368608
  • И.Казака ул. 368608
  • И.Маскина ул. 368608
  • Имама Кули-Бека ул. 368608
  • Имама Шамиля ул. 368608
  • К.Мамедбекова ул. 368608
  • К.Маркса пер. 368608
  • Казбекова ул. 368608
  • Кази-Бека ул. 368608
  • Кази-Магомедова ул. 368608
  • Канделаки ул. 368608
  • Караева ул. 368608
  • Карьерная ул. 368608
  • Кобякова ул. 368608
  • Ковровая ул. 368608
  • Коллективная ул. 368608
  • Колхозная ул. 368608
  • Комарова ул. 368608
  • Коммунаров ул. 368608
  • Комсомольский пер. 368608
  • Коркмасова ул. 368608
  • Короткий пер. 368608
  • Котрова ул. 368608
  • Крайний пер. 368608
  • Красная Заря ул. 368608
  • Красноармейский 1-й пер. 368608
  • Красноармейский 2-й пер. 368608
  • Красноармейский 3-й пер. 368608
  • Красноармейский 4-й пер. 368608
  • Красноармейский пер. 368608
  • Крепостная ул. 368608
  • Л.Толстого пер. 368608
  • Локомотивная ул. 368608
  • Луговая ул. 368608
  • М.Аликперли ул. 368608
  • М.Ахундова ул. 368608
  • М.Горького ул. 368608
  • М.Далгата ул. 368608
  • М.Казим-Бека ул. 368608
  • М.Лермонтова ул. 368608
  • М.Ломоносова ул. 368608
  • М.Манарова ул. 368608
  • М.Рзаева ул. 368608
  • М.Сурмача ул. 368608
  • М.Физули ул. 368608
  • М.Ярагского ул. 368608
  • Мамедбекова ул. 368608
  • Марко Поло ул. 368608
  • Мататова ул. 368608
  • Махачкалинская ул. 368608
  • Маяка ул. 368608
  • Мира ул. 368608
  • Молодежная ул. 368608
  • Морская ул. 368608
  • Н.Гоголя ул. 368608
  • Н.Калуцкого ул. 368608
  • Н.Крупской ул. 368608
  • Н.Нариманова ул. 368608
  • Н.Некрасова ул. 368608
  • Н.Самурского ул. 368608
  • Набережная 2-я ул. 368608
  • Набережная 3-я ул. 368608
  • Нагорная 2-я ул. 368608
  • Нагорная 4-я ул. 368608
  • Нагорная 5-я ул. 368608
  • Наклонная ул. 368608
  • Нанейшвили ул. 368608
  • Насосная ул. 368608
  • Низами-Гянджеви ул. 368608
  • Огородная ул. 368608
  • Озерная ул. 368608
  • Окружная ул. 368608
  • Октябрьский проезд. 368608
  • Орджоникидзе ул. 368608
  • Оросительная ул. 368608
  • Оскара ул. 368608
  • Парниковая ул. 368608
  • Патриса Лумумбы ул. 368608
  • Персиковая ул. 368608
  • Петра Первого ул. 368608
  • Пилотная ул. 368608
  • Пинхаскала ул. 368608
  • Пирогова ул. 368608
  • Подгорная ул. 368608
  • Полевой пер. 368608
  • Прикаспийская ул. 368608
  • Приморская ул. 368608
  • Продольная 1-я ул. 368608
  • Продольная 2-я ул. 368608
  • Проектная ул. 368608
  • Проселочная ул. 368608
  • Пугина ул. 368608
  • Путейская ул. 368608
  • Пушкина ул. 368608
  • Рамазанова ул. 368608
  • Расулбекова ул. 368608
  • Речная ул. 368608
  • Рзаева пер. 368608
  • Родниковая ул. 368608
  • Рыбацкая ул. 368608
  • Рыбзавод-54 ул. 368608
  • Рыбникова ул. 368608
  • С.Вургуна ул. 368608
  • С.Габиева ул. 368608
  • С.Дрожжина ул. 368608
  • С.Есенина ул. 368608
  • С.Кирова ул. 368608
  • С.Стальского ул. 368608
  • Сабновинская ул. 368608
  • Садовая ул. 368608
  • Салаватова ул. 368608
  • Сальмана ул. 368608
  • Самурского ул. 368608
  • Свободы пл. 368608
  • Свободы ул. 368608
  • Связистов ул. 368608
  • Северная ул. 368608
  • Сквозной пер. 368608
  • Советская ул. 368608
  • Спортивная ул. 368608
  • Средний пер. 368608
  • Степной пер. 368608
  • Строительная ул. 368608
  • Стуруа ул. 368608
  • Сухая Речка ул. 368608
  • Таги-Заде ул. 368608
  • Талыбова ул. 368608
  • Тахо-Годи ул. 368608
  • Тоннельная ул. 368607
  • Транспортная ул. 368608
  • Трасса Ростов-Баку ул. 368608
  • У.Буйнакского ул. 368608
  • У.Умурдинова ул. 368608
  • Урожайная ул. 368608
  • Урта-Капы ул. 368608
  • Ф.Алиевой ул. 368608
  • Ф.Достоевского ул. 368608
  • Фабричная ул. 368608
  • Фаталихана ул. 368608
  • Фермерская ул. 368608
  • Х.Авшалумова ул. 368608
  • Х.Ануширвана ул. 368608
  • Х.Тагиева ул. 368608
  • Хазарская ул. 368608
  • Хизроева ул. 368608
  • Хуторской туп. 368608
  • Цветочная ул. 368608
  • Ш.Абрамова ул. 368608
  • Ш.Алиева ул. 368608
  • Шахбазова ул. 368608
  • Шеболдаева ул. 368608
  • Шекспира ул. 368608
  • Шелапугина ул. 368608
  • Штормовая ул. 368608
  • Шуан ул. 368608
  • Эмирова ул. 368608
  • Энергетиков ул. 368608
  • Ю.Гагарина ул. 368608
  • Южная ул. 368608
  • Юзбекова ул. 368608
  • Я.Маркуса ул. 368608
  • Я.Свердлова ул. 368608
  • Яблочная ул. 368608

ИнфратуькӀуьрунар[Дуьзар хъувун]

Мугьманханаяр[Дуьзар хъувун]

Мугьманхана «Волна»
Мугьманхана Волна Дербент шегьерда авайди я.
Адрес: Дагъустан Республика, Дербент ш., Ленина, 89

Мугьманхана «Европа»
Мугьманхана Европа Дербент шегьерда авайди я.
Адрес: Дагъустан Республика, Дербент ш., 3-го Интернационала, 23 А

Мугьманхана «Гостиный Двор»
Мугьманхана Каспий гьуьлуьн кьера алайди я. Адак вичин жуьреба — жуьре цин аттракционар авай пляж, хуьнуьхуьник квай парковка, кафе, парикмахерская, иервилин салон, парталар чуьхуьдай чка ква.
Адрес: Дагъустан Республика, Дербент ш., Рыбзавод, 54

Заводарни фабрикаяр[Дуьзар хъувун]

Массайрин алакъадин такьатар[Дуьзар хъувун]

Къенин юкъуз Дербентда шегьердиз ва райондиз трансляция ийизвай 5 телекомпания кӀвалахзава:

  • шегьердин телерадиокомпания «РЕН-Дербент» (шегьер кьунва),
  • телеканал «Каспий» (шегьер ва район кьунва),
  • телерадиокомпания «Рубас» (шегьер ва район кьунва),
  • телерадиокомпания «АРС» (шегьер кьунва),
  • телекомпания «Самур» (шегьер кьунва).

Дербентда гьафтеда кьведра шегьердин жемиятдинни — политикадин са газета акъатзава «Дербентские новости» (Дербентдин хабарар). Кьве гьар гьафтедин газетар акъатзава, амма абурун кьведни республикадин изданиеяр я ва миллетрин чӀаларал акъатзавайди я.

  • «Ватан» — республикадин жемиятдинни — политикадин газета. Гьафтеда садра А3 форматдин 8 зуларал, 1991 йисалай тат ва урус чIаларал басмадай акъатзава. Газетадин бине кутурбур Депутатрин КӀватӀал ва Дагъустан Республикадин Гьукумат я.
  • «Дербенд» — республикадин жемиятдинни — политикадин газета. Гьафтеда садра А3 форматдин 8 зуларал, 1920 йисалай азербайжан чIалал акъатзава.

Газетадин бине кутурбур Депутатрин КӀватӀал ва Дагъустан Республикадин Гьукумат я.

Килигуниз лайихвал авай чкаяр[Дуьзар хъувун]

ТӀвар — ван авай дербентэгьлияр[Дуьзар хъувун]

Дербентдин спортсменар[Дуьзар хъувун]

Стхавилин шегьерар[Дуьзар хъувун]

Литература[Дуьзар хъувун]

  • А. А. Кудрявцев. История города Дербента. М., 1906.
  • А. А. Кудрявцев. Древний Дербент. Монография. М.: Наука, 1982.
  • А. А. Кудрявцев. Великий город на Каспии. Дербент в эпоху феодализма. Монография. Махачкала: Дагкнигоиздат, 1982.
  • А. А. Кудрявцев. Дербенту — 5000 лет. Монография. М., 1989.
  • А. А. Кудрявцев. Феодальный Дербент. Монография. М., 1993.
  • З. У. Махмудова. Дербент в ХІХ — начале ХХ века. Этническая мозаичность города на «вечном перекрестке». М., Три квадрата, 2006, 157 с.
  • Е. А. Пахомов. Краткий курс истории Азербайджана с экскурсом о ширваншахах XI—XIV вв. Баку, 1923
  • Е. А. Пахомов. О Дербентском княжестве XII—XIII вв. Баку, 1930
  • В. В. Бартольд. Дербент // Бартольд. Сочинения, 2, 419—430
  • V. Minorsky. History of Sharvan and Darband in the 10th—11th centuries. Cambridge, 1958

Шикилар[Дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун]

  1. Подсчитано по базе данных муниципальных образований РФ на 2008 год
  2. Климат Дербента
  3. Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1
  4. Этносостав населения Дагестана. 2002
  5. Русско-даргинский словарь / Составитель Исаев М.-Ш. А., под общей редакцией Джидалаева Н. С.. — Махачкала: Дагучпедгиз, 1988.
  6. КСН ИЗДАТЕЛЬСКИЙ ДОМ — проект «Гордость Отчизны» — Дербент — дуьньядин виридалайни дегь шегьеррикай сад я
  7. Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия
  8. Значение слова «Дербент» в Большой Советской Энциклопедии
  9. Derbent climate. Архивация 5 август 2012.
  10. ЕСИМО. Архивация 5 август 2012.
  11. William Hazlitt. The classical gazetteer: a dictionary of ancient geography, sacred and profane. — Whittaker, 1851. — С. 135. — 378 с.
  12. Т. И. Макарова, С. А. Плетнева. Крым, Северо-Восточное Причерноморье и Закавказье в эпоху средневековья, IV-XIII века. — Наука, 2003. — С. 354. — 532 с.

    Среди городов Кавказской Албании заметно выделяется Дербент, северный форпост страны (табл. 168: 7).

  13. Гумилёв, Л. Н. Древние тюрки. — Айрис-пресс, 2009. — С. 214. — ISBN 978-5-8112-3742-5
  14. А.П.Новосельцев. ХАЗАРИЯ И НАРОДЫ КАВКАЗА И ВОСТОЧНОЙ ЕВРОПЫ  (урус), Gumilevica (12 Апреля 2008).
  15. А.П.Новосельцев. ХАЗАРСКОЕ ГОСУДАРСТВО. ОСНОВНЫЕ ЭТАПЫ ЕГО РАЗВИТИЯ  (урус), Gumilevica (12 Апреля 2008).
  16. Доного Х.-М. Сверкающий газават. Имам Гази Мухаммад. Махачкала. 2007. С 168
  17. Предварительные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Численность населения районов и городских населённых пунктов субъектов Российской Федерации. Росстат. Архивация 21 август 2011. Ахтармишун 26 июнь 2011.
  18. Бартольд В. В.  Сочинения. — Изд-во восточной литературы, 1977. — Т. 3. — С. 427.
  19. Гаджиева С. Ш. Дагестанские терекеменцы: XIX - начало XX в. — Наука, 1990. — С. 17. — ISBN 5-02-016761-4
  20. С. М. Броневский. Историческия выписки о сношениях России с Персиею, Грузиею и вообще с горскими народами, в Кавказе обитающими, со времен Ивана Васильевича доныне.
  21. Дербент, город Дагестанской области // Брокгауздин ва Ефрондин Энциклопедиядин гафарган: 86 томар (82 т. ва 4 доп.). — Санкт-Петербург, 18901907.  (урус)
  22. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. город Дербент
  23. ДАГЕСТАНСКАЯ ОБЛАСТЬ (1886 г.)
  24. КАЙТАГО-ТАБАСАРАНСКИЙ ОКРУГ (1897 г.). www.ethno-kavkaz.narod.ru. Архивация 30 май 2012.
  25. ДЕРБЕНТСКИЙ ГОРСОВЕТ (1959 г.). www.ethno-kavkaz.narod.ru. Архивация 30 май 2012.
  26. ДЕРБЕНТСКИЙ ГОРСОВЕТ (1970 г.). www.ethno-kavkaz.narod.ru. Архивация 30 май 2012.
  27. ДЕРБЕНТСКИЙ ГОРСОВЕТ (1979 г.). www.ethno-kavkaz.narod.ru. Архивация 30 май 2012.
  28. ДЕРБЕНТСКИЙ ГОРСОВЕТ (1989 г.). www.ethno-kavkaz.narod.ru. Архивация 30 май 2012.
  29. НАСЕЛЕНИЕ ДАГЕСТАНА. www.ethno-kavkaz.narod.ru. Архивация 30 май 2012.
  30. Банк Городов сайтун Кьвевар шегьердикай официал малуматар
  31. Абрамов Шетиель Семёнович. Герои страны. Архивация 28 май 2012.
  32. Йекутиэль Адам — убитый генерал с Кавказа
  33. Алиев Шамсулла Фейзулла оглы. Герои страны. Архивация 30 май 2012.
  34. Бахшиев Миши Юсупович. БСЭ. Архивация 30 май 2012.
  35. Г. Б. Бернандт, А Должанский. Советские композиторы: краткий биографический справочник. — Советский композитор, 1957. — С. 135.
  36. Гюльбоор Шауловна Давыдова
  37. http://даг05.рф/stati/stati-o-dagestane/derbent-g/derbent.html
  38. Г. Б. Бернандт, А Должанский. Советские композиторы: краткий биографический справочник. — Советский композитор, 1957. — С. 225.
  39. Керимов, Сулейман. Лентапедия. Архивация 30 май 2012.
  40. Г. Б. Бернандт, А Должанский. Ислам на территории бывшей Российской империи: Энциклопедический словарь. — «Восточная литература» РАН, 2006. — Т. 1. — С. 240. — ISBN 5-02-018420-9
  41. Мататов Ехиил Рувинович  (урус), Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991.
  42. Сараджев Константин Соломонович. БСЭ. Архивация 30 май 2012.
  43. ЭЛЬДАРОВ Омар Гасанович. «Российская академия художеств». Архивация 30 май 2012.
  44. Юсуфов, Игорь. Лентапедия. Архивация 30 май 2012.
  45. Агамирза Алимирзоев стал обладателем Кубка Дагестана по русским шашкам
  46. Дагестанская студентка привезла «золото» с молодежного первенства России по армрестлингу
  47. Третья победа на Кубке мира

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун]

Дагъустан
Дагъустандин герб Кьилин шегьер: Магьачкъала

Шегьерар: Буйнакск  • Дагъустандин ЦIаяр  • Кьвевар  • Избербаш  • Каспийск  • Кизилюрт  • Кизляр  • Хасавюрт  • Кьибле-Сухокумск


Административ паюнар:

Районар: Агъул  • Акуша  • Ахвах  • Ахцегь  • Бабаюрт  • Бежта  • Ботлих  • Буйнакск  • Гергебиль  • Гьумбет  • Гуниб  • Дахада  • Дербент  • Докъузпара  • Къазбек  • Къайтагъ  • Къарабудахкент  • Къаякент  • Кизилюрт  • Кизляр  • Кули  • Кумторкъала  • Кьурагь  • Лак  • Леваши  • Мегьарамдхуьруьн  • ЦIийи Лак  • Ногъай  • Рутул  • Сергокъала  • СтIал Сулейман  • Табасаран  • Тарум  • Тлярата  • Унцукул  • Хасавюрт  • Хив  • Хунзах  • ЦIумада  • Цунта  • ЧIарода  • Шамил


Макъалаяр: География  • Герб  • Гимн  • Тарих  • Агьалияр  • Административ паюнар  • ТIаратI
Дагъустандин пайдах