Украина
| Украина Україна |
|||||||||||
|
|||||||||||
| Кьилин шегьер: | Киев | ||||||||||
| Шегьерар: | Киев, Харьков, Днепропетровск, Одесса, Донецк, Запорожье, Львов, Кривой Рог | ||||||||||
| Аслутуширвал: | 1991 йисан 24 август (ССРГдилай) | ||||||||||
| ЧӀал: | украин чӀал | ||||||||||
| Идара авунин тегьер: | Президентвилинни-парламентвилин республика | ||||||||||
| Кьил: | Виктор Янукович (2010 йисан 25 февральдалай) | ||||||||||
| Майдан: | 603 628 км² (45-лагьай) | ||||||||||
| · Цин ччилин %: | 7 | ||||||||||
| Агьалияр: | 45 617 542[1] ксар. (28-лагьай) | ||||||||||
| · Агьалийрин къалинвал: | 75,57 ксар./км² | ||||||||||
| Пул: | Украинадин гривна | ||||||||||
| КъВБ: | 327,937 млрд. $ (39-лагьай) | ||||||||||
| · АСКА КъВБ: | 7 198 $ | ||||||||||
| ИПВИ: | 0,729 (76-лагьай) | ||||||||||
| Домен: | .ua, .укр[2] | ||||||||||
| Телефондин код: | 380[3] | ||||||||||
| Сятдин чӀул: | UTC+2 | ||||||||||
Украина (Україна) — РагъэкьечӀдай Европадин гьукумат[4].
Агьали — 45 665 281 кас (2011 йисан 1 октябрьдиз). Кьилин шегьер — Киев. Административвилинни — ччилерин паюнар: 26 область, Автономиядин Республика Крым, республикавилик талукь тир 2 шегьер: Киев ва Севастополь.
Ччилерин майдан — 603 628 км². Кьибле патай ЧIулав ва Азов гьулерин ятари кьунва.
Къене авайбур |
ТӀварцин этимология [Дуьзар хъувун]
Вирина ва гьакӀни Украинадани виридалайни гегьенш ва макьи версия ам я ки, вириславян чӀалал «оукраина» къерехда авай чка лагьай, славян халкьарин Русь гьукуматда кардик квай гаф тир. Сифте яз ин гаф 1187 йисуз Переяславян ханвалдиз талукь тир, гуьгъуьнлай урусрин маса ччилериз (кьетӀендиз Украинадалай яргъара авай ччилериз) «оукраина» лугьузвай.
Ччилинмикит [Дуьзар хъувун]
Кьиспес [Дуьзар хъувун]
Лап дегь бере [Дуьзар хъувун]
Homo къебиладин векилар сифте яз Украинадин ччилера 1 миллион йис идлай вилик гьасил хьанва. Археологрин фикирдай Украинадиз абур Вилик патан Азиядай Балкандлайни Юкьван Европадлай атанай. Украинадин ччилерин майданда, сифте палеолитдин инсанрин яшамишзавай 30 пунар жагъурнавай, абурикай виридалайни цӀурубур Закарпатьеда авай пгт Королёво, Донецк областьда авай Амвросиевки ва Хмельницк областьда авай Лука-Врублевицка я.[5]
Неандерталар гилан Украинадин ччилериз 150 агъзур йис идлай вилик[6], ва кроманьонар 30 агъзур йис идлай вилик атанвай.
Ч.э. VII виш йисуз Юкьван Азиядай иниз атанвай иран халкь Скифри чулра яшамиш жезвай киммерийяр чукурна чпи абрин чка кьунвай. Тахминан гьа чӀавузни Кефер Причерноморьеда грекри садлагьай колониярин бине эцигиз эгечӀнай. Гьисабзава ки, Украинадин ччилерал садлагьай гьукумат скифри туькӀуьрнавай. Ч.э.вилик 200 йисан мукьвара сарматри скифар чуькьвена акъуднай. Ч.э. III виш йисуз кеферни — рагъакӀидай патай Украинадиз готар куьч жезва, ва ина чпиз Ойум тӀвар авай — скифрин гьукуматдилай гуьгъуьнлай Украинада кьведлагьай гьукумат арадал гъизва.
375 йисуз Азиядин дериндай атанвай гуннри готар кӀиник ктуна, ва готар Дунайдлай анихъ Рим империядиз кьуч жезва, гьина абури чпин кралвалар туькӀуьрзава. Гуьгъуьнлай, римвийрин ва абуриз куьмек ийизвай кӀеретӀрин пара вигьинрикай гуннрин пачагьвал вичин кьуват фад квадарна чукӀанва.
V виш йисан эхирда Украинадин ччилериз славян тайифариз талукь тир антринни склавинри винизвал ийизвай. ТӀимил вахтунлай Украинадин чапла къерехни Таврия ччилер Хазар каганатдин аслувилик гьатзва.
Украинадин кеферни — рагъакӀидай патар, славян халкьар гьасил хьайи мумкин тир чкаяр я.
Агъзур йисарин эхирра Украинадин ччилера авай славян тайифариз ибур талукь тир: полянар, древлянар, северянар, бужанар, тиверар, уличар, волынянар ва масабур.
Киевдин Русьдин бере [Дуьзар хъувун]
IX-Х виш йисара новгороддин князь Олегди, днепропетровскдин ччилер Хазар каганатдиз гузвай харжуникай ада авурла, а ччилера кьилин шегьер Киев хьанвай, Рюриковичар династиядин гьукумдик квай дегьурусрин Киевдин Русь гьукумат арадал атана.
Святославди гьукумвал тухузвай чӀавуз Киевдин Русьдихъ вири рагъэкьечӀдай славян халкьар акатзава, ва Балканризни Хазариядиз яракьвилин вигьинар кьилиз тухузвай.
988 йисуз киевдин князьди Владимир Святославича православиядин христианвал кьабулзава. Адан хва Ярослав Мудрый авай чӀавуз Киевда ибадатханаяр, улубханаяр эцигзавай ва «Урусатдин гьакьикьат» — къанунрин кӀватал басма ийизвай.
Ярославди печенгар барбатӀ авурла кьулухъ XI виш йисуз Украинадин чуьлериз куманар куьч жезва ва Русьдин кьибле сергьятриз гьамишан вигьинар ийизва. Ярославдин кьиникькай кьулухъ Киевдин Русьдин гьар областьдин князьрин арада къенепатан дявеяр эгечӀзава. Куьчери халкьарин вигьинрикай чеб хкудун паталай, славянрин чӀехи пай Кеферни - РагъэкьечIдай Русьдиз куьч жезва, гьина Юрий Долгорукийдин гъилик абури пара цӀийи шегьерар эцигиз гегьеншарзавай. Гьа 1169 йисуз Владимирда чӀехикнязьвилин юкь бинеламиш жезва, гуьгъуьнлай иниз митрополит Масксим кьуч жезва.
1237—1241 йисара Бату хандин ягъундилай кьулухъ, тараш хьайи Киевдиз баябанвилер галукьзава ва шегьер владимирдин князьрин гьукумдиз физва.
Казаквал [Дуьзар хъувун]
XV виш йисара гилан Украинадин кьибле патар ичӀи, баябан хьайи, куьчери тушир жемятар галачир ЧIуру ник тӀвар авай ччилер тир. Юкьван Приднепровьедай Никиз гьахьдай кьетӀен жуьредин «варар» днепрдин рагар тир — гилан Днепропетровскдинни Запорожьедин юкьва авай Днепр вацӀун авахьун кьве кӀарна фидай тӀебии суван къванцин жинсинин экьечӀунар. Рагарилай агъа пата, Днепр хилериз ччара жезвай, гзаф кьадарда вирер, заливар, проливар, гъедерни ничхирар бул хьайи чкаяр гьасиларзавай, гьина инсанриз чуьнуьх жез ва чеб хуьз пара къулай тир. Гьа чӀавуз Речь Паспалитаядин ччилерай катзвайбурун кӀеретӀар арадал кьвез эгечӀзавай, ва гьар сад иниз вичин себебралди кьвезвай[7].
Гьа ксари чпиз казакар лугьузвай ва кьетӀендиз гъуьрчехъанвилихъ, гъедер кьунрихъ, лежбервилихъ, маса гунрихъ ва дяведин крарихъ алакьнавай. Казакар са миллетдиз талукь тучир. Сифте яз казакрин тӀвар 1492 йисуз кьунвай, кхьинра кхьенвай ки христиан — казакар (киевлянар ва черкасар) Днепр вацӀун сивик туьркверин гимидиз вигьин авунай.
Речь Посполитайдин диндин ва жемятвилин зулумрикай, Запорожьедин Сечь гьукуматдин аксиниз женг тухузвай чка хьана. XVI виш йисан эхирда казакрин къарагъунрин кьадар гзаф хьана. Ва полякринни полякар хьанвай украинадин магнатрин кьуватдалди абур са къайдада басмишна секинарзвай. Виридалай гзаф агалкьунриз агакьнавай къарагъун, 1648—1654 йисара хьайи Хмельницкидин къарагъун я. Ин къарагъундин нетижада автономиядин кьилдин гьукумат — Гетманщина гьасил хьанва, ва польякрин гьукумдизни чӀехи телефвал акуьна. Кьилдиз женг тухуз четинвиляй ва вичиз куьмек ийизвай крымдин хандиз ихтибар авачирвиляй, Богдан Хмельницкийди Переяслав мешверада Урусат царстводин раятвал кьабулна, гьавиляй гугъуьнлай 1654 йисуз Урусринни - полякрин дяве эгечӀна.
1917 революция ва гражданвилин дяве [Дуьзар хъувун]
Советдин Украина [Дуьзар хъувун]
Украина гьукумат хьиз [Дуьзар хъувун]
Административвилинни — ччилерин паюнар [Дуьзар хъувун]
Ксар [Дуьзар хъувун]
Халкьар [Дуьзар хъувун]
Украинадин агьалидин юкьван къалинвал — 77,3 ксар./км².
Агьалидин кьадардин масакӀавилин динамика:
| йис | халкь | шегьерар | шегьерар (%) |
|---|---|---|---|
| 1700 | 5 887 000 | 58 000 | 0,9 |
| 1750 | 7 061 000 | 71 000 | 1 |
| 1800 | 8 469 000 | 164 000 | 1,9 |
| 1850 | 11 523 000 | 607 000 | 5,2 |
| 1890 | 20 525 000 | 2 412 000 | 11,7 |
| 1897 | 23 430 500 | ||
| 1900 | 24 950 000 | 3 590 000 | 14,3 |
| 1913 | 35 209 800 | 6 790 100 | 19,3 |
| 1920 | 25 605 000 | ||
| 1922 | 26 230 000 | 5 240 000 | 20,0 |
| 1926 | 29 227 700 | 5 672 700 | 19,4 |
| 1930 | 29 617 000 | 7 766 000 | 26,2 |
| 1933 | 31 901 400 | ||
| 1939 | 40 468 800 | 13 569 000 | 33,5 |
| 1940 | 41 458 000 | ||
| 1941 | 41 965 000 | ||
| 1944 | 33 534 000 | ||
| 1950 | 36 774 854 | ||
| 1960 | 42 468 600 | ||
| 1970 | 47 126 500 | 25 688 600 | 54,5 |
| 1980 | 49 952 500 | ||
| 1989 | 51 706 700 | 34 587 600 | 66,9 |
| 1990[8] | 51 838 500 | 34 869 200 | 67,3 |
| 1991 | 51 944 400 | 35 085 200 | 67,5 |
| 1995 | 51 728 400 | 35 118 800 | 67,9 |
| 2000 | 49 429 800 | 33 338 600 | 67,4 |
| 2005 | 47 280 800 | 32 009 300 | 67,7 |
| 2010 | 45 962 900 | 31 524 800 | 68,6 |
| 2011 | 45 778 500 | 31 441 600 | 68,7 |
| 2012 | 45 633 600 | 31 380 900 | 68,8 |
Авай халкьар: украинар (77,7 %), урусар (17,3 %), белорусар (0,7 %), молдоваяр (0,5 %), крымдин татарар (0,5 %), болгарар (0,4 %), венграр (0,3 %), полякар (0,3 %), румынар (0,3 %), чувудар (0,2 %), эрменар (0,2 %), грекар (0,2 %), татарар (0,2 %), ва мас. (1,2 %).
ЧӀалар [Дуьзар хъувун]
| № | чӀал | халкьар | халк. % |
|---|---|---|---|
| 1 | украин чӀал | 32577468 | 67,53 |
| 2 | урус чӀал | 14273670 | 29,59 |
| 3 | крымдин татар чӀал | 228373 | 0,47 |
| 4 | молдав чӀал | 181124 | 0,38 |
| 5 | венгр чӀал | 149431 | 0,31 |
| 6 | румын чӀал | 138522 | 0,29 |
| 7 | болгар чӀал | 131237 | 0,27 |
| 8 | белорус чӀал | 54573 | 0,11 |
| 9 | эрмен чӀал | 50363 | 0,10 |
| 10 | татар чӀал | 25770 | 0,05 |
| 11 | азербайжан чӀал | 23958 | 0,05 |
| 12 | гагауз чӀал | 22822 | 0,05 |
| 13 | къарачи чӀал | 21266 | 0,04 |
| 14 | поляк чӀал | 18660 | 0,04 |
| 15 | идиш | 3213 | 0,007 |
Динар [Дуьзар хъувун]
- Диндик кавайбурун пай — 75,9 %.
- Диндай чӀехи пай христианар я.
- Православие дин гвай кас 40 % (2010 йис)
- УПЦ — 34,9 %
- УПЦ КП — 21,7 %
- УАПЦ — 3,5 %
- Католикар ва Грекрин-католикар
- Грекрин-Католикар — 10,7 %
- Католикар — 1,6 %
- Мусурманар — 3,5 %
- Иудаистар — 0,8 %
Экономика [Дуьзар хъувун]
Туризм [Дуьзар хъувун]
Культура [Дуьзар хъувун]
Баянар [Дуьзар хъувун]
- ↑ Численность населения по данным Госкомстата Украины на 1 февраля 2012 г. (укр.)
- ↑ BBC Ukrainian — Новости, Украина получила кириллический домен «.укр» (укр.)
- ↑ Country Calling Codes — Telephone Area Codes For Ukraine
- ↑ Коса Тузла расположена в Азии
- ↑ Бойко О. Д. Історія України: Посібник. — Шаблон:К.: Видавничий центр «Академія», 2002. — С. 10. — 656 с.
- ↑ Бунятян К. П. На світанку історії : 15-ти томное изд / К. П. Бунятян. — Шаблон:К.: Альтернативи, 1998. — Т. 1. — С. 28. — 336 с. — (Україна крізь віки).
- ↑ Сечь Запорожская в БСЭ
- ↑ Госкомстат Украины — Население (на начало 1990—2011 гг.)
- ↑ «Релігія і влада в Україні: Проблеми взаємовідносин»
ЭлячӀунар [Дуьзар хъувун]
- Ччилинмикит
- Экономика
- Экология
- Политика
- Официальный сайт президента Украины
- Официальный сайт Верховной Рады
- Официальный сайт Правительства Украины
- Информация об органах конституционного контроля Украины
- Список политических партий Украины
- Архивы Украины
- Медицина
- Министерства охраны здоровья Украины
- Клинические испытания на Украине Информация о клинических исследованиях на Украине
- Кьиспес
- Украина // Брокгауздин ва Ефрондин Энциклопедиядин гафарган: 86 томар (82 т. ва 4 доп.). — Санкт-Петербург, 1890—1907. (урус)
- История денежного обращения на Украине
- Первые бумажные деньги Украины на сайте Одесского музея нумизматики
- История украинской культуры
- Сборник материалов по истории, культуре и национальной философии Украины
- Портал «Украинский центр»
- История государственной принадлежности территорий в XI—XX вв.
- Книга памяти Украины — электронная база данных о военнослужащих советской армии — уроженцах Украины, погибших во Второй мировой войне
- Килигуниз лайих тир магьшур затӀарни чкаяр
- Карта достопримечательностей Украины с точными координатами GPS
- О достопримечательностях Украины: что посмотреть и где остановиться
- 7 чудес Украины
- Культура
- Туризм
- Алакьа
|
|
||
 |
Австрия · Азербайжан ¹ · Албания · Андорра · Беларусия · Бельгия · Болгария · Боснияни Герцеговина · Ватикан · Венгрия · Германия · Греция · Гуржистан ¹ · Дания · Ирландия · Исландия · Испания · Италия · Кипр ¹ · Къазакъстан ² · Латвия · Литва · Лихтенштейн · Люксембург · Македония · Мальта · Молдова · Монако · Нидерландар · Норвегия · Польша · Португалия · Румыния · Сан-Марино · Сербия · Словакия · Словения · Турция ² · Украина · Урусат ² · Финляндия · Франция · Хорватия · Черногория · Чехия · ЧӀехибритания · Швейцария · Швеция · Эстония
Инкарвал гьукуматар: Абхазия ¹ · АрцӀах Республика ¹ · Республика Косово · Приднестровьедин Молдовадин Республика · Кеферпатан Кипр ¹ · Кьиблепатан Осетия ¹ |
|
