Магьачкъала

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Урусатдин пайдах Кьилин шегьер
Магьачкъала
урусМахачкала
Пайдах Герб
Пайдах Герб
Уьлкве
Урусат
Федерациядин субъект
Дагъустан
Шегьердин округ
Шегьердин мэр
Сулейманов Магомед Валибагандович
Бине кьунва
Виликан тӀварар
Петровское, Петровск-Порт
Статус
шегьердин статус
1857 йисуз къачуна
Майдан
вири округ: 468,13 км²
Климатдин жуьре
юкьван дережадин
Агьалияр
583 233 кас (2015)
Къалинвал
1245.88 кас/км²
Миллетар
Динар
Сятдин чӀул
Телефондин код
+7 8722
Почтайрин индексар
367000-367999
Автомобилдин код
05
Код ОКАТО
82 401
Официал сайт
Космосдай акунар
Магьачкъала (Урусат)
Green pog.svg
Магьачкъала
Red pog.svg
Москва
Магьачкъала (Дагъустан)
Green pog.svg
Магьачкъала

Махачкала (аварМахIачхъала, табМягьячгъала, даргГIянжи-Къала, МяхIячкъала, къумАнжикъала, Магьачкъала, яхМахІачкъала, рутМахаIчкала, азер. Маһачгала) — Дагъустан Республикадин кьилин шегьер, агьалидин кьадардал гьалтайла Кеферпатан Къавкъаздин регионда пудлагьай чкадал ала, Кеферпатан Къавкъаз Федерал округдин виридалайни чIехи шегьер я. Магьачкъла шегьердин округдин администрациядин юкь я.

Магьачкъаладин агломерациядик шегьердин округда авай хуьрер, посёлокар ва Каспийск шегьер акатзава. Магьачкъала агломерациядин агьалидин кьадар тахминан 1 миллион кас я.

ТIвар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шегьердин сифте тIвар Петровское тир, ам 1844 йисуз урусрин женгинин кIеле хьиз кутунай. 1857 йисуз кIеледиз шегьердин статус ганай ва тIвар Петровск-Порт эцигнай, вучиз лагьайтIа сиверай сивериз атай кьисадив кьурвал 1722 йисуз Урусатдин Империя фарсарин винел дяведалди фидайла и чкадал I Пётрдин лагерь алай.

Дагъустандин вахтуналди гьаким тир Тарковский Нух-бекан къарардалди, «Имам Шамил кьегьалан тIвар сувавийрин рикIера даим амукьуй лугьуз» 1918 йисан 15 ноябрьда шегьердин тIвар Шамил-Къала-диз дегишарнай [1].

1921 йисан 14 май тарихда Дагъустандин Революциядин Комитетди кьабулай къарардалди Шамилкъала ДАССР-дин кьилин шегьер хьанай ва республикадин чIехи политик ва жемиятдин кIвалахдар Магьач Дахадаеван гьуьрметдай шегьердин тIвар дегишна Магьачкъала эцигнай [2].

Са бязи дагъустандин халкьарин лексиконда Магьачкъала шегьердин кьведлагьай тIвар тир Анжи-Къала ава [3]. И гафуни къумукь чIалал «Инжидин Къеле», дарги чIалални «Чепедин Къеле» манаяр гуза.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Дегь девир[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

«Дагъустандин дегьлиз» кьун патахъай дегь чIавалай гуннри, фарсари, арабри женгер чIугунай. А дегьлиз кьунин тарихда Тарки хуьруьн ролни чIехиди я. 966 йисуз урус князь Святослав Игоревичан дяведалди финифрин береда шегьер чукIурнай.

Империядик квай девирда[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Къавкъаздин чилер кьун патал Урусатдин Империяди Кеферпатан Къавкъаздихъ галаз къати дявеяр тухузвай береда, 1844 йисуз «Анжи-Арка» синел I Петрдин тIвар кьунвай Петровское кIеле-шегьер эцигнай. 1870 йисуз инал тIебии тушир портни гавань туькIуьрнай, шегьерни Порт-Петровск хьанай.

1896 йисуз Петровское шегьердин Владикъавкъаз ва Баку шегьеррихъ галаз ракьун рекьелди алакъа тешкил авунай. Гьа чIавуз портда малдин атун-хъфин ва савдавал гзаф пара хьанай. Шегьердин кеспиятдин лап сифте предприятие 1876 йисуз эцигнай пиво ргадай завод тир. 1878 йисуз ина сифте типография кардик эгечIнай. Гуьгъуьнлайни кьве туьтуьндин фабрикаяр эцигнай.

XX виш йисалай кьил кутуна шегьер зарб камаралди абад жез эгечIнай. «Ростов-на-Дону — Баку» ракьун рехъ чIугунай, и рекьелди поездар Порт-Петровск шегьердизни гьерекат ийизвай. 1897 йисуз шегьердин агьалидин кьадар кьудра гзаф хьанай ва 9 753-див агакьнай. 1900 йисуз, шегьердин виридалайни чIехи тир ва акционеррин ахъа жемиятдиз талукь тир «Каспийская мануфактура» чар гьасилунин фабрикадин эцигунар акьалтIарнай. Совет береда и фабрика III Интернационалдин тIварунихъ галай. 1914 йисуз ина чIулав нафтIадикай нафтIадин продуктар (мес. бензин, керосин ва мсб.) хкуддай гъвечIи завод эцигнай. 24 агъзурдав агакьна агьалидиз ва гьакIни экономикадин метлебдиз килигна Порт-Петровск шегьер Дагъустандин маса шегьеррин арадай садлагьай чкадал акъатнай. Амма Дагъустан вилаятдин администрациядин юкь яз гьеле Темир-Хан-Шура (гилан Буйнакск) шегьер амукьнай. 1915 йисуз, и кьве шегьерар гилигзавай «Порт-Петровск — Темир-Хан-Шура» ракьун рехъ чIугунай. А чIавуз шегьерда вирини - вири кьуд куьче авай: Барятинская (гилан Буйнакскийдин к.); Привольная (гилан Даниялован к.); Соборная (гилан Манташеван к.) ва Инженерная (гилан Р. Гьамзатован к.). Шегьердин юкьван пата авай куьчеяр вацIун кварквацI къванерив тунвай ва нафтIадин фанусралди экуь жезвай. Ина, къванцикай ва яру кирпичдикай эцигнай кIвалера чиновникар, офицерар, кешишар ва гьакI, девлет авай ксари уьмуьр ийизвай. Кьилин куьче тир Барятинская куьчедал 25 чка гьакьарзавай «Гуниб» мугьманхана, кинотеатр «Прогресс», са шумуд туьквенар ва са аптека алай. Гила Магьачкъала шегьерда Госбанк (Центробанк РФ) алай чкадал вилик карвансарай акъвазнай. Амай кесиб куьчейра зулуз экъечIиз тежер кьар, гатуз — зегьем, ветIер, ва рукадин гъиляй жемятдин ял атIанвай. Шегьердин юкьвайтIуз кьацIай яд ва шегьердин зир-зибилар гьуьлуьз тухузвай хвал физвай. Шегьерда вирини-вири 3 агъзур ктаб хуьзвай са ктабхана авай, амма алкогольдин хъвадайбур маса гузвай цIудралди чкаяр авай. Шегьер цив таъмин тушир ва жемятди чпиз яд чамчахра гъизвай.

XX виш йисан сифте кьилера Порт-Петровск ш.

Совет береда[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1921 йисуз дагъустандин революционер Магьач Дахадаеван гьуьрметдай шегьердиз Магьачкъала тIвар ганай. Гуьгъуьнлай ДАССР-дин кьилин шегьер хьанай. 1930-й йисара Магьачкъаладихъ Петровск-Кавказский посёлок (гилан Махачкала-1) гилигнай. Совет береда шегьер йигиндаказ филик физвай, 1980 йисуз агьалидин кьадар цIудра гзаф хьанай, асул социал инфраструктура, чирвилер гунин система ва кеспиятдин асул хилер арадал гъанвай. Шегьер цивди таъмин хьанай, цIудралди медицинадин, культурадин идараяр, юкьван ва вини чирвилер кIелунин идараяр ахъа хьанай.

1952 йисал кьван шегьердин Юкьван майдандин патав князь Александр Невскийдин ибадатхана акъвазнай. Совет береда саки вири диндин дараматрин кьисметдал атай пай, зур виш йис акъвазнай и ибадатханадин кьилелни атанай. 1952 йисуз ам чукIурнай, гила адал чкадал Дагъустан Республикадин Президентдин идара хкаж хьанва.

Ватандин ЧIехи Дяведин йисара 4 магьачкъалавидиз Советрин Союздин Кьегьал тIвар ганай. Дяведилай кьулухъ йисара шегьерда чIехи дегишвилер хьанай. 1969 йисуз Магьачкъалада кьуд Вини Чирвилерин Идараяр (ВУЗ) авай: Дагъустандин Гьукуматдин Университет, хуьруьн майишатдин институт (гилан Дагъустандин Гьукуматдин хуьруьн майишатдин академия), медицинадин институт (гилан Дагъустандин Гьукуматдин медицинадин академия) ва педагогикадин институт (гилан Дагъустандин Гьукуматдин педагогикадин университет), 51 умуми чирвилерин мектебар, вири санал 1,4 миллион ктабд фонд авай цIудралди ктабханаяр, 20-лай пара кинотетрар авай. М. Гьажиеван тIварунихъ галай заводар, машинар акъуддай заводар (гилан «Авиаагрегат»), «Сепараторов», «Дагэлектромаш», алатар акъуддай заводар, «Стекловолокно», радио алатар акъуддай заводар — «Эльтав», III интернационалдин тIварунихъ галай фабрикаяр, Революциядин Женгдаррин тIварунихъ галай гъетеринни-консерврин комбинат ва мсб. хьтин кеспиятдин объектар кардик квай.

1960-й йисарин эхирда Магьачкалада Тарки-Тау сувун гуьнедал фуникулёр эцигиз пландиз къачунай, амма са кIус геж проект гьич авунай.

1970 йисан 14 майдиз хьайи зурзунрин нетижада Магьачкъаладихъ чIехи зарар галукьнай. Виридалайни пара чукIурунар Махачкала-1 микрорайонда хьанвай.

XX виш йисан эхирда[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

СССР-дин чукIун, «Перестройка», экономикадин реформаяр ва базардин майшатдин системадал элячIун себеб яз, асул гьисабдалди гьамиша Дяведин-Кеспиятдин комплексдин заказар кьлиз акъудунал алахънавай Магьачкъаладин кеспят лап усал гьалдиз атанай. Гьасилат агъуз хьунин яргъи девир 1990-й йисарин къене давам жезвай. Гьа береда 3800 кас кIвалахдив таъминарзавай «Стекловолокно» заводда гила 500 кас кIвалахзава. «Эльтав» завод, алатар акъуддай завод, радио алатар акъуддай завод, «Дагэлектромаш» завод, III интернационалдин тIварунихъ галай фабрикаяр, Революциядин Женгдаррин тIварунихъ галай гъетеринни-консерврин комбинат кIев хьанай ва абур алай чилер дараматар эцигуниз вуганай. Маса кеспиятринни эхир ихьтин хьанай.

1990-й йисарин эхирда шегьердин экономикадин гьалар хъсан жез гатIумнай. Шегьерда кеспиятдин потенциалдин виниз хьунивди ва гьасилатдин структурада хъсан патаз дегишунар алукьунивди XXI виш йис тафаватлу хьанай.

1998 йисуз шегьердин администрациядин кьил яз Саид Амиров хкянай, 2013 йисуз ам везифадилай алуднай.

Къенин Магьачкъала[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Эхиримжи цIуд йисан къене шегьер пара дегиш хьана. Шегьердин бюджет зарб камаралди гзаф жез эгечIнай. Месела, шегьердин бюджетдиз къвезвай налогрин такьатар 1997 йисан 226 млн. рубльдилай — 2005 йисуз 1100 млн. рубльдал кьван хкаж хьана.

Вири Урусатда гьар йисуз кьиле тухузвай «Урусатдин виридалайни абад шегьер» конкурсда Магьачкъала 2001 йисуз 3-й чка, 2002 йисуз — 2-й чка, 2003 йисуз — 1-й чка, 2012 йисузни 3-й чка кьунай.

Эхиримжи йисара Магьачкъалада рекьерин, шегьердиз гьахьунин магистралрин, шегьердин тарихдин патан цIийика хъувун патахъай зурба кIвалахар кьиле фенай. Аллеяяр, бульвар, гуьлуьн кьер, кьулан ва университетдин майданар цIийика хъувунай, Ак-Гёль вирин къерехда аялрин аттракционар галай цIийи парк туькIуьрнай. 2002 йисуз 514 метр яргъивал авай цIийи рекьелай элячIдай рехъ туькIуьрна кардик вуганай.

Къе Магьачкъала Кеферпатан Къавкъаздин ва са тIварцIин федерал округдин культурадин, экономикадин ва илимдин виридалайни чIехи юкьварикай сад я.

Ина Урусатдин Илимрин Академиядин Дагъустандин центр ва 20 кьван илимдинни-чирна-жагъурунрин институтар ава.

Магьачкъалада 62 умуми чирвилерин мектебар ава, абурукай 11 гимназиядиз, колледжриз ва лицейриз элкъуьрна. 5 вини дережадин чирвилерин идара кардик ква, абурукай Дагъустандин Гьукуматдин Университет Кеферпатан Къавкъазда виридалайни чIехиди я. 12 вини дережадин чирвилерин идарайрин филиалар, 10-лай пара аспирантураяр, 23 гьукуматдиз талукь тушир вини чирвилерин идараяр ва филиалар, 29 кьулан дережадин пешедин мектебар кIвалахзава.

Шегьерда алай аямдин тIалабунриз жаваб гузвай 4 кинотеатр ава. 3 республикадин метлеб авай ктабханаяр: милли ктабхана, А. С. Пушкинан тIварунихъ галай жегьилрин ктабхана, аялрин ктабхана ва 15 филиалар авай шегьердин ктабхана кардик ква. 20-лай пара телерадиопрограммаяр, 7 малуматрин агентствояр кардик ква, 30 журналар ва 12 шегьердин газетар чапдай акъатзава.

Къвезмай аямда шегьер туриствилин юкь хьиз вилик тухудай планар ава, виридалайни зурба масштабдин планрикай сад Магьачкъаладин къвалаг курортдин «Лазурный берег» шегьер эцигун я.

Магьачкъаладин панорама

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шегьер Дагъустан Республикадин рагъэкъечIдай пата, Каспи гьуьлуьн къерехдал, Тарки-Тау сувунни Каспи гьуьлуьн юкьва авай шуькIуь аран зулал ала. Алатай чIавуз и чкадиз «Дагъустандин дегьлиз» лугьузвай.

ШегьердайтIуз Талгинка ва Тарнаир вацIар авахьзава. Шегьер кефер патай кьибле патаз Октябрь революциядин тIварунихъ галай каналди кьве кIарзава. Шегьердин къене авай вирер: Вузовское, Ак-Гёль, Грязевое.

Климат[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шегьердин климат юкьван гьалдин чими континентал я. Гатуз чими жезва, гатуз юкьван гьисабдалди вацран температура + 23,6 °C, йикъан къене максимум чимивал + 36 — 38 °C градусдив агакьзава. Кьуьд пара хъуьтIуьл я. ХъуьтIуьн береда юкьван гьисабдалди йикъан температура + 1,7 °C, йифиз нулдилай агъуз жезва. Йисан къене юкьван гьисабдалди 410 — 450 мм къвалар къвазва, гьавадин гекъигай ламувал 70 % (хъуьтIуьз 80 %), июль ва август варцара 50 % тешкилзава. Адет тирвал 150 югъ давам жезвай гатун береда алахьай йикъарин кьадар максимумдив агакьзава.

  • Юкьван гьисабдалди йисан температура — +12,4 °C.
  • Юкьван гьисабдалди йисан гарун къуват — 3,7 м/с.
  • Юкьван гьисабдалди йисан ламувал — 70 %.
Магьачкъаладин Климат
Активвал къалурзавай лишан Гьер
Янв
Эхен
Фев
Ибне
Мар
Нава
Апр
ТӀул
Май
Кьамуг
Июн
Чиле
Июл
Пахун
Авг
Мара
Сен
БаскӀум
Окт
ЦӀехуьл
Ноя
ФундукӀ
Дек
Йис
Абсолют максимум, °C 19,0 20,9 28,8 27,4 35,1 36,1 38,7 38,7 35,0 28,9 23,1 20,1 38,7
Юкьван максимум, °C 4,2 4,2 7,8 14,3 20,2 25,9 28,9 28,7 23,8 17,4 10,7 5,7 16,0
Юкьван температура, °C 1,2 1,2 4,7 10,4 16,1 21,6 24,7 24,5 20,0 13,9 7,5 2,7 12,4
Юкьван минимум, °C −1,4 −1,5 1,9 7,1 12,6 17,7 20,7 20,5 16,5 10,6 4,5 0,0 9,1
Абсолют минимум, °C −25,1 −26,8 −13,5 −5,1 0,0 5,8 9,7 8,0 0,7 −6,6 −19,7 −26,5 −26,8
Къваларин норма, мм 32 27 22 17 32 22 21 28 46 45 41 32 365
Цин температура, °C 3,3 2,3 4,3 9,5 15,0 20,2 23,4 24,4 21,5 16,1 10,3 5,3 13,0
Чешме: Погода ва климат ЕСИМО

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Магьачкъала Кеферпатан Къавкъаздин Федерал округда виридалайни пара агьалияр авай ва Урусатдин фад чIехи жезвай шегьеррин сиягьда кIвенкIве аваз физвай шегьеррикай сад я.

Йисариз килигна Магьачкъала шегьердин агьалийрин динамика:

Йис 1897 1956 1998 2002 2011 2012 2013 2014 2015
Агьалияр 9 753 [4] 106 000 [4] 337 200 [4] 462 412 [4] 572 100 [5] 574 277 [6] 576 194 [7] 578 332 [8] 583 233 [9]

Миллетар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Магьачкъала гзафмиллетрин шегьер я. Ина Дагъустанда уьмуьр ийизвай саки миллетрин векилар ава.

Урусатдин ва СССР-дин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна Магьачкъала шегьердин миллетрин состав.
Йис
1897[10]
1959[4]
1970[4]
1979[4]
1989[4]
2002[11]
2010[12]
аварар 47 (0,5 %) 6 914 (6 %) 22 063 (12 %) 40 206 (16 %) 60 238 (19 %) 122 765 (26 %) 149 623 (26,1 %)
даргияр 35 (0,4 %) 6 387 (5 %) 14 002 (7 %) 23 086 (9 %) 34 898 (11 %) 63 493 (14 %) 88 573 (15,5 %)
къумукьар 466 (5 %) 14 575 (12 %) 26 425 (14 %) 34 878 (14 %) 45 059 (14 %) 64 124 (14 %) 86 503 (15,1 %)
лезгияр 1 (0,1 %) 3 624 (3 %) 9 539 (5 %) 18 703 (8 %) 30 117 (10 %) 62 810 (14 %) 84 479 (14,7 %)
яхулар 50 (0,5 %) 6 128 (5 %) 16 816 (9 %) 26 614 (11 %) 36 151 (11 %) 67 323 (15 %) 79 906 (13,9 %)
урусар 5 129 (53 %) 61 573 (52 %) 70 935 (38 %) 71 673 (29 %) 67 815 (21 %) 42 125 (9 %) 35 908 (6,2 %)
табасаранар 281 (0,2 %) 894 (0,5 %) 2 480 (1 %) 4 897 (2 %) 10 285 (2 %) 13 039 (2,2 %)
рутулар 7 (0,1 %) 59 (0,1 %) 991 (0,4 %) 2 317 (1 %) 5 595 (1 %) 8 038 (1,4 %)
агъулар 15 (0,1 %) 76 (0,1 %) 470 (0,2 %) 1 282 (0,4 %) 3 161 (0,7 %) 5 977 (1 %)
цIапар 684 (7 %) 2 070 (2 %) 2 914 (2 %) 4 238 (2 %) 5 472 (2 %) 6 475 (1 %) 5 917 (1 %)
цIахурар 7 (0,1 %) 50 (0,1 %) 182 (0,1 %) 1 485 (0,5 %) 1 711 (0,4 %) 2 572 (0,4 %)
татарар 2 063 (0,3 %)
эрменияр 1 459 (0,2 %)
нугъаяр 139 (0,1 %) 346 (0,2 %) 713 (0,3 %) 1 005 (0,3 %) 1 450 (0,3 %) 1 254 (0,2 %)
чеченар 1 (0,1 %) 525 (0,3 %) 807 (0,3 %) 1 361 (0,4 %) 1 287 (0,3 %) 1 079 (0,1 %)
чувудар/татар 1 622 (24 %) 4 589 (4 %) 6 006 (3 %) 9 825 (4 %) 9 947 (3 %)
масабур 5 686 (1 %)
вири 9 753 (100 %) 119 334 (100 %) 185 863 (100 %) 246 590 (100 %) 314 767 (100 %) 462 412 (100 %) 572 076 (100 %)

ЧIал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шегьерда гьардаз чпин хайи чIал авай чара-чара халкьари уьмуьр ийизва. Гьавиляй жемиятдин къене чара-чара миллетрин векилри сад-садахъ галаз рахуна урус чIалакай менфят къучузвайди я. Урус чIалан метлеб чIехи тирвиляй ам магьачкъалавийрин гьар йикъан уьмуьрдиз гзаф дегьнедиз гьахьна. Ва нагьакьан кар ам я хьи, хайи чIал рикIелай алудна хзандин къене урус чIалал рахуниз элячIнавай хзанрин кьадар йисандавай пара жезва. Жегьил несилрин арада и процесс лап къати физва.

Дин[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Магьачкъаладин агьалидин чIехи пай (90 %) суни-мусурманар я. Шегьердин кьилин мискIин тир Юкьван Жуьмя МискIин имам Шамилан проспекдал ала.

Орджоникидзедин куьчедал Магьачкъаладин епархиядиз талукь тир Пак Марьямдин кьилин клиса ава.

Ермошкинан куьчедал чувудрин синагога ава.

ГьакIни Магьачкъалада иридлагьай йикъан адвентистрин клиса ава.

Администрациядин паюна[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шегьер пуд райондиз пай хьанва:

Улакьар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шегьеррин арада кIвалахзавай улакь[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Гьавадин рекьер

Кьведра Советрин Кьегьалдин тIваруниз лайих хьанвай дагъустанви машгьур лётчик Амет-Хан Султанан тIварунихъ галай Магьачкъала шегьердин «Уйташ» аэропортди дуьньяда ва Урусатдин къене рейсар кьиле тухузва.

Авиакомпания Физвай чка
SCAT Актау
Газпром авиа Москва
РусЛайн Бишкек , Стамбул, Баку, Дубай, Шарджа, Санкт-Петербург, Сочи, Краснодар, Нижневартовск, Екатеринбург, Красноярск
Татарстан Москва
ЮТэйр Москва
Якутия Москва

Ракьун рекьер

Кеферпатан-Къавкъаздин ракьун рекьерал Магьачкъаладин кьве станция ава: Махачкала II — Порт ва Махачкала I — Сортировочная.

ВокзалдайтIуз кьиле физвай маршрутар:

Поезддин № Гьеркатдин маршрут Поезддин № Гьеркатдин маршрут
55 Баку — Москва 56 Москва — Баку
85 Магьачкъала — Москва 86 Москва — Магьачкъала
95 Баку — Москва 96 Москва — Баку
369 Баку — Харьков 370 Харьков — Баку
373 Магьачкъала — Тюмень 374 Тюмень — Магьачкъала
391 Баку — Ростов-на-дону 392 Ростов-на-дону — Баку
397 Магьачкъала — Санкт-Петербург 398 Санкт-Петербург — Магьачкъала
681 Магьачкъала — Кизляр 682 Кизляр — Магьачкъала

Шегьеррин арада физвай маршрутар:

Поезддин № Гьеркатдин маршрут Поезддин № Гьеркатдин маршрут
Пригородный ДербентМагьачкъала Пригородный МагьачкъалаДербент
Пригородный МагьачкъалаХасавюрт Пригородный ХасавюртМагьачкъала

Санаторияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Магьачкъала сагъардай санаторияр авай туризмдин чIехи юкьварикай сад я. Чими гьавадиз ва кутугай геомагнитизмдин дережадиз килигна шегьердин къваларив пара кьадарда гъвечIи ва чIехи санаторияр ва сагърунин центрар ава.

  • Санаторий «Дагестан»
  • Аялрин Республикадин веремдин санаторий
  • Аялрин Республикадин санаторий «Журавлик»
  • Санаторий «Тарнаир»
  • Санаторий «Талги»

Чирвилер ва культура[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Вини дережадин чирвилерин идараяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Архитектура ва тарихдин чкаяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Тимталар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Ктабханаяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Гьукуматдин театрар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Музеяр ва чIугваррин галереяяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Кинотеатрар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Спорт[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Малуматар гунин такьатар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Стха шегьерар ва партнёрар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Стха шегьерар

Балыкесир (Турция)  • Брешиа (Италия)  • Бискра (Алжир)  • Владикавказ (Урусат)  • Киев (Украина)  • Ла Рош-сюр-Йон (Франция)  • Ндола (Замбия)  • Ольденбург (Германия)  • Роттердам (Нидерландар)  • Спокан (АСШ)  • Смолян (Болгария)  • Стамбул (Турция)  • Сфакс (Тунис)  • Сыпин (КХР)  • Ялова (Турция)  • Актау (Къазахстан)

Партнёрар

Баку (Азербайжан)  • Белгород (Урусат)  • Волгоград (Урусат)  • Екатеринбург (Урусат)  • Москва (Урусат)  • Киев (Украина)  • Краснодар (Урусат)  • Пермь (Урусат)  • Саратов (Урусат)  • Санкт-Петербург (Урусат)

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. «Черновик» 15 июля 2005
  2. Марковин В. И. Махачкала — преддверие гор // Дорогами и тропами Дагестана. — М.: Искусство, 1974.
  3. Алиев К. М. Ещё раз об Анжи. Кумыкский мир (2005-06-27). Архивация 23 август 2011. Ахтармишун 12 март 2011.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 Этносостав населения Дагестана. 1897
  5. Оценка численности постоянного населения на 1 января.2011
  6. 35. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2012 г.
  7. 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.
  8. 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 г.
  9. 33. Численность постоянного населения Республики Дагестан по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.
  10. Темир Хан Шуринский Округ (1897 г.)
  11. Население города Махачкала (1959 г.)
  12. Население по национальности и владению русским языком по городским округам и муниципальным районам Республики Дагестан.

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Дагъустан
Дагъустандин герб Кьилин шегьер: Магьачкъала

Шегьерар: Буйнакск  • Дагъустандин ЦIаяр  • Кьвевар  • Избербаш  • Каспийск  • Кизилюрт  • Кизляр  • Хасавюрт  • Кьибле-Сухокумск


Администрациядин паюнар:

Районар: Агъул  • Акуша  • Ахвах  • Ахцегь  • Бабаюрт  • Бежта  • Ботлих  • Буйнакск  • Гергебиль  • Гьумбет  • Гуниб  • Дахада  • Дербент  • Докъузпара  • Къазбек  • Къайтагъ  • Къарабудахкент  • Къаякент  • Кизилюрт  • Кизляр  • Кули  • Кумторкъала  • Кьурагь  • Лак  • Леваши  • Мегьарамдхуьруьн  • ЦIийи Лак  • Нугъай  • Рутул  • Сергокъала  • СтIал Сулейман  • Табасаран  • Тарумовка  • Тлярата  • Унцукул  • Хасавюрт  • Хив  • Хунзах  • ЦIумада  • Цунта  • ЧIарода  • Шамил


Макъалаяр: География  • Герб  • Гимн  • Тарих  • Агьалияр  • Административ паюнар  • ТIаратI
Дагъустандин пайдах