Лезгияр

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Лезгияр
Лекьер
КIири Буба.jpg Гьажи Давуд.jpg М Ярагъви.jpg Етим Эмин1.jpg
КIири Буба Гьажи Давуд Муьшкуьрви Мегьамед Эфенди Етим Эмин
СтIал Сулейман.jpg Balakishi Arablinski.jpg Гьасан Алкьвадари.jpg Гасанов Готфрид Алиевич.jpg
СтIал Сулейман Балакиши Али-бек Арабливи Гьасан Алкьвадари Готфрид Алиевич
Нажмудин Самурви.jpg Абилов Махмуд-Абдул-Рза.jpg Эмиров Валентин.jpg Салихов Эсед.jpg
Нажмудин Самурви Абилов Магьмуд Эмиров Валентин Эсед Бабастанович
Гьуьсейнрин Абдусалам Абдулкериман хва.jpg Гьуьсейнов Назим.jpg Hadise Açıkgöz.jpg Сулейман Керимов.jpg
Гьуьсейнрин Абдусалам Гьуьсейнов Назим Ачикгуьз Гьадисе Сулейман Керимов
Гьабиб Аллагьвердиев.jpg Рагьид Амиркъулиев.jpg Жабар Аскеров.jpg Emre crop.jpg
Гьабиб Аллагьвердиев Рагьид Амиркъулиев Жабар Аскеров Эмре Белезугъли
Зурба лезгияр
Вири санлай кьадар

1 миллион кьван [1][2][3]

Гегьенш хьанвай ареал
Урусатдин пайдах Урусат 474 000 кас [4]
       Дагъустандин пайдах Дагъустан 385 240 кас [5]
Азербайжандин пайдах Азербайжан 260 000 — 800 000 кас [6]
Туьркиядин пайдах Турция 40 000 кьван кас [7]
Беларусиядин пайдах Белоруссия 404 кас [8]
Латвиядин пайдах Латвия 193 кас [9]
Эстониядин пайдах Эстония 102 кас [10]
Литвадин пайдах Литва 82 кас [11]
Молдавия Молдавия 74 кас [12]
Гуржистандин пайдах Гуржистан 44 — 2 900 кас [13][14]
ЧIал
Лезги чIал
Дин
Ислам, шафиит мезгьебдин суни мусурманар
Арадал атун
алпанар
Расадин жуьре
Европеоид раса (къавкъасион жуьрединни каспий жуьредин акахьун)
Акатзава
лезги халкьар
Мукьва халкьар
агъулар, арчинар, будугъар, къирицIар, рутулар, табасаранар, удинар, цIахурар, хинелугъар
Ареалдин карта
Кеферпатан Къавкъаздин чIалар лез.svg
10 ранг


Лезгияр — Алпандин халкьрикай сад. Тарихдин къене гилан Азербайжандин кеферпатан (Кьиблепатан Лезгистанда) ва Дагъустандин кьиблепатан районра (Кеферпатан Лезгистанда) уьмуьр гьалзавай, Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустан халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я.

Дагъустанда лезгияр асул гьисабдалди Ахцегь, Дербент, Докъузпара, Кьурагь, Мегьарамдхуьруьн, СтIал Сулейман, Хив ва са кьадар Рутул, Тарум, Хасавюрт ва Кизляр районра гегьенш хьанва.

Азербайжанда лезгийри Къуба, КцIар, Хъачмаз, Кьвепеле, Исмаиллы, Огъуз, Къах, Агъдаш, Агъсу, Шамахи, Геокчай района ва чIехи шегьерра (Баку, Сумгаит) уьмуьр гьалзава. Кьадардал гьалтайла Азербайжанда цIапарилай кьулухъ кьведлагьай халкь я.

Идалайни гъейри, лезгийрин диаспораяр Туьркменистан, Узбекистан, Украина, Къазахстан, Киргизия, Турция, Эстония ва маса уьлквейра ава.

2010 йисан малуматрив кьурвал, Урусатда лезгийрин кьадар 474 агъзур кас тир [4]. 2009 йисан малуматрив кьурвал, Азербайжанда лезгийрин кьадар 180 агъзур кас тир [15].

Лезгияр, кеферпатан къавкъаздин чIаларин хилен нах-дагъустан чIаларин группадин лезги чIаларик акатзавай лезги чIалал рахазва.

Гегьенш хьанвай ареални кьадар[Дуьзар хъувун]

 ГьакIни килига: Лезгияр Азербайжанда, Лезгияр Турцияда, Лезгияр Узбекистанда, Дагъустанвияр Санкт-Петербургда.

Адет тирвал лезгийри Дагъустандин кьибле пата ва Азербайжандин кефер пата уьмуьр гьалзава. Векилрин кьадардал гьалтайла, лезгияр Азербайжанда цIапарилай кьулухъ кьведлагьай чкадал, Дагъустандани кьудлагьай чкадал ала.

2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Дагъустанда лезгийри вири агьалидин 13,3% туькIуьрзавай [16]. Урусатдин виридалайни чIехи аналитикадин “Демоскоп” журналди гузвай малуматдиз килигна, 1989-2002 йисарин къене лезгийрин юкьван гьисабдалди йисан гзаф хьунин коэффициент — 35 тир. Урусатдин халкьарин арада и коэффициэнтдал гьалтайла, эрменийрилай (56), ингушрилай (49) ва цIапарилай (46) кьулухъ кьудлагьай чкадал лезгияр акъвазнава ва им пара хъсан лишанар я. ГьакI, 1989-2002 йисарин къене Урусатда лезгийрин кьадар 257 270-далай 411 535-дав агакьнай. Амма лезгияр кьадардал икьван йигин камаралди пара хьунин асул себебар тIебии гзаф хьун (яни аялар хун) ва цIап пата авай лезгийрин массайралди Урусатдиз куьч хьун я.

Гьайиф къведай кар ам я хьи, тийижир кьван кьадарда лезги хзанар урусламиш ва я цIаплашмиш хьана, чIал квадарна ассимиляция хьанвайбур я. Идан асул себебар хуьрерай урус чIалалди рахазвай шегьерриз жегьилрин куьч хьун я, месела Кьибле Дагъустандин лезги хуьрерай Дербент шегьердиз куьч хьана урусриз элкъвенвайбур. Ахьтин хзанрин кьадар йисандивай пара жезва. Абуру чпин хайи чIал вучиз хиве такьуна чара чIалал рахазватIа гилани малум туш. Мумкин я, “кутIал” лезги хуьруьнвийрин вилерал урус ва я цIап чIалар мадни “вилик фенвай” ва “модада авай” чIалар я, амма лезги чIал “кьуьзуьбурун” ва “модада авачир” чIал хьиз хьун я. Дагъустанда бязи “вилик фенвай” хуьрера гьатта рушар сад-садахъ галаз урус чIалалди рахазва ва аквадай гьалара, абуруз лезги чIалалди рахаз регъуьзва. Ахьтин хуьрера гадайрин арада лезги чIаланни урус чIалан акахьунал рахаз модада гьатна ва адетдин кардиз элкъвена. Месела: “Акъваз стха, афтобус набиратна чут-чут ама, исятда экъечIда”, “За вакай ожидатзвачир стха” ва икI маса. ЦIап пата авай лезгийрин гьаларни усал я. Акахьай миллетрин агьалияр авай хуьрера, шегьерра уьмуьр гьалзавай лезгияр къвез-къвез гьатта хзандин къенени цIап чIалалди рахуниз элячIзава. ЧIалан къайгъуда садни акъваззавач, им чи чIал ва халкь са кьадар вахтунилай терг жеда лагьай чIал я.

Лезгияр кIватидаказ ва са кьадарда авай районарни шегьерар:

Районра

Шегьерра

Районра

Шегьерра

1999 йисуз СМО-дин финансрин куьмекдалди Азербайжанда садлагьай сефер кьиле тухвай агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада уьлкведа авай этник группайрикай ганвай малуматри экспертрин дикъет къетIендаказ желб авунай. А групадиз дегь чIавалай и чилерал уьмуьр гьалзавай лезгияр, аварар, талышар, цIахурар, удинар, хинелугъар ва маса бинедин халкьар талукь я. СССР чкIизвай береда кьадардал гьалтайла лезгияр Азербайжанда цIапарилай, урусрилай ва эрменийрилай кьулухъ кьудлагьай чкадал алай. 1989 йисуз уьлкведа лезгийрин кьадар 171 400 кас тир, им республикадин вири агьалидин 2,4 % тир. Лезгийрин «Садвал» (Урусат) ва «Самур» (Азербайжан) тешкилатри и малуматар патахъай маса делилар гъиз гьамиша гьуьжет кьазвай ва Азербайжанда 600-800 агъзур лезгияр авайди тестикьарзавай. Амма 1999 йисан агьалияр сиягьдиз къачунрин малуматри, 1989 йисалай уьлкведа лезгийрин кьадар ва процентрин гекъигайвал саки са кIус кьванни масакIа тахьанвайди къалурнай: 1999 йисуз 178 агъзур лезгияр гьисабдиз къачунай, им республикадин вири агьалидин 2,2 % туькIуьрзавай. ГьакI ятIани, 1989 йисуз уьлкведа цIапарин кьадар 5 805 000 кас хьайила (вири уьлкведин 83 %), 1999 йисуз абурун кьадар 7 205 500-ев агакьнай, им вири уьлкведин агьалидин 90,6 % тир. Аквадай гьалара, цIуд йисан къене уьлкведа цIапарин кьадар саки 8 %-дал кьван пара хьайила, лезгийрин процентдин гекъигайвал 0,2 %-диз агъуз хьанвай. Урусатдин “Демоскоп” журналди хабар гузвайвал, и малуматри Азербайжанда авай лезгийрин гьакъикъи кьадар бажагьат дуьз къалурзава. 1994-1998 йисара урусри Азербайжандин кефердинни-рагъэкъечIдай патан районра кьиле тухванвай жагъурунри, уьлкведа лезгийрин михьи кьадар 250-260 агъзуррин арада юзурзавайди къалурзавай. Амма ина къейд авуна кIанда хьи, и жагъурунра лезгияр пара кьадарда авай Азербайжандин кефердинни-рагъакIидай пата авай районра уьмуьр гьалзавай лезгияр гьисабдиз къачунвачир. Гьавиляй, Азербайжанда уьмуьр гьалзавай лезгийрин вири санлай кьадардикай малуматар «Садвал» ва «Самур» тешкилатри мадни дуьз гузвайди пара мумкин я. Гьар гьикI хьайитIани, амма алай чIавуз уьлкведа кьадардал гьалтайла цIапарилай кьулухъ кьведлагьай чка гила лезгийри агъунваз кьунва. Азербайжанда авай лезгийрин асул пай КцIар райондиз къвезва (41,2 %). Вири санлай къачурла, лезгийрин 63,3 % хуьруьн районра амай пайни шегьерра уьмуьр гьалзавайди я. Агьалияр сиягьдиз къачунин малуматри хабар гайивал, лезгийрин 55,9 % зегьмет чIугун алакьдай 18-59 яшарин арада авай агьалияр я, 33,2 % зегьмет чIугун алакьдай яшарив агакь тавур ксар я. Им лезги халкьдин демографиядиз, яни кьадардал пара хьуниз хъсан перспективаяр авай чIал къалурзавай лишан я.

Этнологиядинни антропологиядин РАН Институтдин ва Тарихдин, археологиядинни антропологиядин ДНЦ РАН Институтдин экспертрин фикирралди:

" Азербайжанда лезгийрин кьадар, сиягьра къалурнавай кьадардилай хейлин пара я (350 агъз. кьван кас). И зидвал арадал гъанвай себеб, Азербайжанда авай лезгийрин гзафбурун паспортра миллет къалурзавай цIарцIел “азербайжанви” кхьин я. Гзаф вахтара гьукуматди лезгийриз ам мажбур яз кхьиз тазвайди я [1]."

Ethnologue: Languages of the World. Sixteenth Edition онлайн справочникди 2007 йисуз Азербайжада лезги чIалалди рахазвай ксарин кьадар 364 агъзур кас тирди тестикьарзавай малуматар гъизва [2]. АСШ-дин Юстициядин Министерсводи «Азербайжан: эрменийрин, урусрин, чувудрин ва муькьу тIимил пай тир халкьарин статус» тIвар алай 1993 йисан докладда, Азербайжанда 800 агъзурдилай пара лезгияр авай чIал къалурзавай официал тушир малуматар авай тирди малумарзава [20]. СССР чкIайдилай кьулухъ кьве гьукуматрин арада саки юкьвалай пай хьана къакъатнавай лезги халкь са мус ятIа Къавкъаздин чIехи халкьарикай сад тирди шак алачиз я.

Вичи уьмуьр гьалзавай тарихдин чкайрилай гъейри, пара кьадардин лезги жемиятар Урусатдин саки вири регионра ава, гьина 2010 йисан малуматриз килигна абурун вири санлай кьадар 88 482 кас тир. АТГьД-дин уьлквейра (Туркмения, Узбекистан, Къазахстан, Украина) авай лезги диаспорайрин вири санлай кьадар 30 агъзурдав агакьзава. Са бязи лезги тешкилатри 1990 йисуз Турцияда 40 агъзурдав агакьна лезгийри уьмуьр гьалзавайди къалурзава, амма а лезгийрин гзафни-гзаф пай туьрквериз элкъвенвай лезги несилар я.

Агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Урусатдани Азербайжанда,
ва гьакIи вири Урусатдин империядани виликан СССР-да лезгийрин кьадардин динамика
Сиягьдиз къачур йис
1897
1926
1937
1939
1959
1970
1979
1989
2000
2010
Урусат
95 262*[21] 93 049[22] 101 789[23] 100 417[24] 114 210[25] 170 494[26] 202 854[27] 257 270[28]
411 535
(2002 й.)[29]
473 722
(2010 й.)[4]
Азербайжан
63 670**[30] 37 263[31][32] 104 789[23] 111 666[33] 98 211[34] 137 250[35] 158 057[36] 171 395[37]
178 000
(1999 й.)[15]
180 300
(2009 й.)[15]
Урусатдин империядинни СССРдин
сергьятра вири санлай кьадар
159 213[38] 134 529[39] 206 487[23] 220 969[40] 223 129[34] 323 829[41] 382 611[42] 466 006[43]
600 агъз. пара
670 агъз. пара
* 1897 йисуз Къавкъаздилай къецепата лезги чIалалди рахазвайбурун кьадар малум туширвиляй Урусатда лезгийрин кьадар яз Дагъустан, Кубан, Тер вилаятра ва ЧIулав гьуьлуьнни Ставропол губерниярра лезги чIалалди рахазвайбурун кьадар къалурнай.
** 1897 йисуз Азербайжанда лезгийрин кьадар яз лезги чIалалди рахазвайбурун кьадар къалурнавай.

Гьеле 1891 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Дагъустандин вилаятдин Куьре округда 55 агъзур кьван лезгияр гьисабдиз къачунай [44]. Амма 1897 йисуз кьиле тухвай Вириурусатдин садлагьай агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрин нетижайрикай Дагъустандин вилаятда уьмуьр гьалзавай лезгийрин кьадардикай мадни дуьз малуматар къачунвай. Вучиз лагьайтIа 1891 йисуз хьайи агьалияр сиягьдиз къачунра инсан гьи миллетдиз, этносдиз, халкьдиз талукь ятIа суалар гузвачир ва а чIавуз и гафариз чаз гила гузвай мана авачир.

Урусатдин империяда лезгияр секин хьанвай чилер:

Агьалидин статистикадин малуматар[Дуьзар хъувун]

Урусат Федерациядин миллетрин агьалийрин демографиядин ва социал-экономикадин характеристикайрин 2010 йисан малуматриз килигна[66]:

  • Лезги халкьдин арада 1000 итимриз къвезвай папарин кьадар:
Таблица 1
1000 итимриз къвезвай папарин кьадар
Шегьеррани хуьрера Шегьерра Хуьрера
2002 йис 2010 йис 2002 йис 2010 йис 2002 йис 2010 йис
Лезгияр 973 989 942 981 1001 996

Им виридалайни агъуз, яни пис тир лишан я. Папарин кьадардилай итимрин кьадар виниз тир халкьарикай виридалайни кӀвенкӀве авайбур эрменияр, цIапар ва лезгияр я.

  • Лезги халкьдин агьалидин яшарин группайрин арада процентрин дегишвилер:
Таблица 2
Вири агьалидикай яшарин группайриз талукь тир ксарин процентрин коэфициэнт
Зегьмет чIугун алакьдай яшарив агакь тавурбур Зегьмет чIугун алакьдайбур Зегьмет чIугун алакьдай яшарилай алатайбур
2002 йис 2010 йис 2002 йис 2010 йис 2002 йис 2010 йис
Лезгияр 29,9 % 24,8 % 61,2 % 66,2 % 8,9 % 9,0 %

Им юкьван гьаларин нетижаяр я. Аквадай гьаларай, 2002—2010 йисарин къене лезгийрин арада кьуьзуь эгьлийрин кьадар са жизви пара хьана, амма аялрин кьадар гзаф тӀимил хьана. Урусатдин халкьарикай, кьуьзуь эгьлийрин кьадар анжах пуд халкьарин арада агъуз хьанвай, ибур: аварар, даргияр ва осетинар тир. Виридалайни хъсан лишанар цӀапари къалурзава, абурун арада 2010 йисуз вири агьалидикай кьуьзуь эгьлийрин кьадар 5,6 % туькӀуьрзавай.

  • Лезги агьалидин арада 1000 касдиз къвезвай, никягьрин гьалар къейд авунвай 16 яшарилай пара авай ксарин кьадар :
Таблица 3 (а)
1000 касдиз къвезвай, никягьрин гьалар къейд авунвай 16 яшарилай пара авай ксарин кьадар
Итимар
Никягьдик квайбур Никягьдик квачирбур Чара хьанвайбур Хендедаяр
2002 йис 2010 йис 2002 йис 2010 йис 2002 йис 2010 йис 2002 йис 2010 йис
Лезгияр 604 660 351 291 30 28 15 21
Таблица 3 (б)
1000 касдиз къвезвай, никягьрин гьалар къейд авунвай 16 яшарилай пара авай ксарин кьадар
Папар
Никягьдик квайбур Никягьдик квачирбур Чара хьанвайбур Хендедаяр
2002 йис 2010 йис 2002 йис 2010 йис 2002 йис 2010 йис 2002 йис 2010 йис
Лезгияр 614 622 235 223 53 59 98 96

Урусатдин муькуь халкьарив гекъигайла им хъсан лишанар я. Таблицадай аквазвайвал чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар итимрилай папарин арада пара гегьенш я. 2002—2010 йисарин арада Урусат Федерацияда чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар хкаж хьанвай, 2002 йисуз 3,6 % ва 7,6%-рилай 2010 йисуз 3,85 % ва 7,7%-рал кьван сад садав кьурвал. Пара кьадарда миллетрин арадай, итимрин арада чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар анжах украинрин, эрменийрин, цӀапарин, белорусрин, лезгийрин ва ингушрин арада тӀимил хьанвай.

  • Лезги халкьдин арада 15-далай пара яшар авай папари аялар хунин коэффициэнт:
Таблица 4
15-далай пара яшар авай папари аялар хунин процент
0 аялар 1 аял 2 аял 3 ва гзаф аялар
2002 йис 2010 йис 2002 йис 2010 йис 2002 йис 2010 йис 2002 йис 2010 йис
Лезгияр 30,1 % 31,3 % 12,3 % 13,9 % 22,7 % 24,3 % 34,9 % 30,5 %

Им юкьван гьаларин лишан я. Вири миллетрин арада 1 аял ханвай папарин кьадар виридалайни пара урусрал къвезва (2010 йисуз 33 %). Кьве аял ханвай папарин кьадардай кӀвенкӀве аваз белорусар (46 %), украинар (44 %) ва мордва (40 %) физва. Пуд аял ханвай папарин юкьван гьисабдалди йисан кьадардин виридалайни хъсан лишанар чеченриз (42 %), ингушриз (41 %), аварриз (36 %), даргийриз (36 %), къумукьриз (33 %) ва лезгийриз (31 %) хас я. Амма къейд авуна кӀанда хьи, лезгийрин арада 2002 йисуз пуд аял ханвайбурун кьадардин процент 34,9 % тиртӀа, 2010 йисуз и лишан садлагьана гзаф агъуз хьана 30,5%-див агакьнай. Пуд аял ханвай папарин кьадардин виридалайни тӀимил процент авайбур — урусар я (11 %). Урусар уьлкведин тек сад миллет я хьи, нин аялар хунин юкьван лишан вириурусатдин аялар хунин нормадилай агъуз я. Гьавиляй абурун кьадар йисандивай миллионралди тӀимил жезва. Уьлкведа вири миллетрин арадай 1000 папари ханвай аялрин виридалайни вини дережадин ва хъсан юкьван лишанар ингушри (2257), чеченри (2196), даргийри (1975) ва аварри (1923) къалурзава.

  • Урусатдин чӀехи халкьарин арада хайи ва урус чӀал чир хьунин кьадардин процент:
Таблица 5
ЧIехи халкьарин арада хайи ва урус чIал чир хьунин кьадардин процент
ЧIалар къейд авурбур
ЧIалар чизвайди къейд
авунай вири агьалияр,
агъз. кас
Хайи чIал Урус чIал
агъз. кас % агъз. кас %
Лезгияр 465 383 82,4 % 440 94,6 %

Таблицадай аквазвайвал урусатдин лезгийрин арада лезги чӀал чизвайбурун кьадар, урус чӀал чизвайбурун кьадардилай тӀимил я. Им акьванни хъсан тушир лишан я. Хайи чӀал чир хьунин виридалайни агъуз тир лишанар белорусриз (24 %), украинриз (35 %) ва бурятриз (45 %) хас я. Урусрилай гъейри (99,9 %) хайи чӀал чир хьунини виридалайни хъсан лишанар квайбур чеченар (94 %), кабардинар (86 %) ва якутар (86 %) я. Чеченрин арада, гьатта хайи чӀал чизвайбурун кьадар, урус чӀал чизвайбурун кьадардилай виниз я. Ихьтин кьетӀенвал мад са халкьдизни хас туш.

2010 йисуз агьалияр сиягьдиз къачунра хайи чӀалан чирвилер къейд авурла, 1000 лезгидилай 949-да хайи чӀал къалурзавай цӀарцӀел «лезги чӀал» кхьенай, урус чӀал къалурзавай цӀарцӀел 43 касди «урус чӀал» хайи чӀал хьиз къейд авунай ва 8 касди са маса чӀал хайи чӀал хьиз кхьенвай.

Маса халкьарал гьалтайла, хайи чӀалан патахъай белорусрин ва украинрин гьалар виридалайни усалбур я. ГьакӀ, белорусрин 83%-ди ва украинрин 76%-ди хайи чӀал хьиз урус чӀал къейд авунай. Идан жигьетдай виридалайни хъсан лишанар мадни чеченри (99 %), ингушри (98 %), аварри (98 %), даргийри (98 %), лезгийри (95 %), осетинри (93 %) ва якутри (93 %) къалурнавай.

  • Чирвилерин дережадин динамика:

Урусатдин халкьарин арада, 1000 касдал къвезвай вини дережадин чирвилер авай ксарин кьадардал гьалтайла, муькуь халкьарив гекъигайла лезгияр 216 число гваз кӀвенкӀве аваз физвай миллетрин сиягьда ава. И сиягьда лидер тир халкь осетинар я — 299 кас. Сиягьда виридалайни агъа чка 113 кас гваз казахри кьунва. Къавкъаздин маса миллетрив гекъигайла, лезгияр виридалайни акьуллу халкьарикай сад тирди малум жезва. Дагъустандин халкьарин арадай виридалайни агъуз тир лишанар къалурнавай халкь — чеченар тир (118 кас).

«ГъвечӀи Лезгистан» — Кьиблепатан Дагъустанни Кеферпатан Азербайжан

Лезгийрин этногенез[Дуьзар хъувун]

Илимдин рекье лезгийрин этногенездин месела гьеле эхирдал кьван чирна са тамам нетижа акъуднавайди туш. Тарихдин улубрай малум жезва хьи, лезгияр Алпан гьукуматдин 26 тайифайрикай сад тир гелрин дуьз несилар я [67]. Амма тарихдин къене маса чIехи халкьарин (фарсарин, цIапарин, арабрин, эрменийрин) къати таъсирдик акатна кIевиз ассимиляция хьанвайвиляй, лезгийри чпин тарихдин улу-бубаяр тир гелрихъ галаз мукьвавал саки тамамдаказ квадарна. Гьавиляй эхиримжи вахтара, чара-чара кирамри, тарихдин чешмейри лезгияр маса жуьреба-жуьре халкьарикай арадал атанвайдакай делилар гъизва. Революциядилай виликан чешмейри, лезги хилен халкьарин арадал атуниз талукь тир чара-чара малуматар ва делилар гъизва. «Тарихи Дербент-намэ» улубдин кирамри, лезгияр гуннрин тайифайрикай арадал атанвайди гьисабзавай [68]. Азербайжанви тарихдар ва алим Бакиханова фикирзавай хьи, лезги Миграгъ ва яхул Къумух хуьрерин агьалияр, «хазарри гьукум гьалзавай чIавуз иниз куьч хьана ацукьнавай славянар тир руссрин тайифайрин несилар я», ва «Табасарандин, Къуба уезддин рагъакIидай патан, Самур ва Куьре округрин агьалийрин лап чIехи пай — им иниз куьч хьана атанвай чIехи халкьарихъ галаз акахьнавай бинедин дегь чIаван халкьар я» [69]. 1858 йисуз А. Бержеди, лезгияр асулдай индусрилай арадал атанвайди лугьузвай версия гъанвай. И версия, дагъустандин халкьаринни кеферпатан Индостандин буриши халкьдин арада авай ухшарвилиз килигна бинеламиш хьанва [70]. XX виш йисан сифте кьилера К. М. Курдова лезгийрин этногенез патахъай вичин фикир лагьанай: «лезгияр, семит халкьарин паталай, асул гьисабдалди чувудрин метисациядик акатнай» [69].

Лингвистикадин малуматар[Дуьзар хъувун]

Гьакъикъатда лезгийрин ва мукьва суван халкьарин арадал атунин диб, алимрин лингвистикадин, археологиядин, антропологиядин ва этнографиядин кIвалахар гьисабдиз къачуна комплексдаказ килигна чирна кIанзава. Малум тирвал, лезгияр нах-дагъустан чIаларин хзандин лезги чIаларин хилек акатзавай лезги чIалалди рахазва. Лингвистикадин алимрин фикиррив кьурвал, и чIаларин хзандин векилар арадал атанвай асул диб сад тир ва абур Къавкъазда уьмуьр гьалзавай виридалайни дегь халкьар я. Идахъ галаз алакъалу яз, и халкьарин чIалариз абур арадал атанвай са бинедин дегь чIал авайди ва са кьадар вахтунилай и чIалавай къакъатна са шумуд цIийи чIалар арадал атанвайди мумкин тирвиликай суал хцидаказ къарагъзава. Е. А. Бокарёва фикирзава хьи, ихьтин бинедин-чIал чи э. в. III агъзур йис къведалди, энеолитдин девирда авай [71]. Гьавиляй, Х. Х. Рамазанова ва А. Р. Шихсаидова тестикьарзава хьи, чи э. в. III агъзур йисуз умуми дагъустандин бинедин-чIалавай лезги чIаларин группа къакъатзава ва гуьгъуьнлай са шумуд чIалариз пай жеза (агъул, лезги, хинелугъ ва мсб.) [72].

Агъул, лезги ва табасаран чIаларин мукьвавал гьисабдиз къачуна, З. К. Тарланова фикирзава хьи, бинедин лезги чIалан са пай тир рагъэкъечIдай патан дегь-лезги чIал са тимил геж чкIана рагъэкъечIдай патан лезги чIалариз апай хьанвай — ибур гилан лезги, табасаран ва агъул чIалар я. Сводешан методологиядал бинеламиш хьана, алим ахьтин фикирдал къвезва хьи, рагъэкъечIдай патан дегь-лезги чIалан гуьгъуьнин чIалариз пай хьунин процесс гьина ятIани чи эрадин сергьятрал хьанвай, амма ада къейд авурвал: «и чIаларин умуми фонддин гафар мадни дегьнедай хкягъайтIа, сад къвезвай гафарин процент 35 % туькIуьрда ва рагъэкъечIдай патан дегь-лезги чIалавай къакъатунин тарих чи э. в. I агъзур йисан юкьвариз фена акъатзава» [73].

Гьеле фадлай вилик акъуднай, Кеферпатан къавкъаздин чIаларинни Виликпатан Азиядин дегь чIаларин арада мукьвавилерни ухшарвилер авайди лугьузвай гипотезайриз гила бегьем тир тестикьардай делилар жагъурнава. ГьакI, И. Дьяконова ва С. Старостина хурритни-урартадин чIаларинни нах-дагъустандин чIаларин арада вишелай пара гафарин умуми дувулар дуьздал акъуднай. И карди, чи э. в. III агъзур йисуз сад-садавай къакъатна кьилдин чIалар хьайи хуррит ва урарта чIаларин нах-дагъустандин чIаларихъ галаз, иллаки лезги ва чечен чIаларихъ галаз мукьвавал шак квачиз тирди къалурзава [74].

Антропологиядин тип[Дуьзар хъувун]

Этноним[Дуьзар хъувун]

Тарих[Дуьзар хъувун]

Асул макъала: Лезги тарих
Герб Чечни Лезгистандин тарих
Дегь Къавкъаздин карта
Лезгистан дегь чIавуз

Алпан

Алпанвияр

Муьшкуьр

Лезгияр

Сихилар

Лезгистан юкьван виш йисара

Лакз

Дербентдин эмират

Куьредин ханвал

Къубадин ханвал

Къубадин къарагъун (1837-1839)

Ширвандин ханвал

Алтыпара

Ахцегьпара

Докъузпара

Кьурагь дере

КьакІарин бегвал

ТIигьиржалдин жемият

Лезгистан цIийи аямда

Дагъустандин вилаят

ДАССР

Дагъустандин Республика

Лезги халкьдин пай хьун

Кьиблепатан Лезгистан

Кеферпатан Лезгистан

СССР чкIайдалай кьулухъ

Садвал

Лезгийрин ассимиляция

Лезгийрин депортация (2010)

Лезги мискIин


Портал «Лезгистан»

Культура[Дуьзар хъувун]

Литература[Дуьзар хъувун]

Асул макъала: Лезги литература

Адетар[Дуьзар хъувун]

Асул макъала: Лезги адетар

Лезги цIун-кIвал[Дуьзар хъувун]

Асул макъала: Лезги цIун-кIвал

ЧIал[Дуьзар хъувун]

Асул макъала: Лезги чIал

Лезгияр кеферпатан къавкъаздин чIаларин агъа хзандин нах-дагъустан чIаларин группадин лезги чIаларин хилек акатзавай лезги чIалал райхазва. Хайи чIалалай гъейри кеферпатан лезгийриз урус чIал, кьиблепатанбурузни цIап чIалар чизва. Лезги чIалал рахазвайбурун кьадар 800 агъзур кьван кас я, им вири лезгийрин тахминан 88 % я. Пара кьадарда лезгийри чIехи халкьарихъ галаз ассимиляция хьана чпин хайи чIал ва лезгивал квадарнава. И процесс Кьулан вацIун кьве патани кьиле физва, амма иллаки кьибле пата авай лезгийрин арада гегьенш гьатнава. Пара кьадарда лезги хуьрер цIаплашмиш хьана терг хьанва.

ЧIал пуд чIехи нугъатриз пай жезва, ибур: куьре, самур, къуба нугъатар я. Вичин нубатда и чIехи нугъатар кьилди тир агъа нугъатриз ва гзаф кьадар чкадин рахунриз пай жезва. Куьре нугъатдик гуьней, яркIи ва кьурагь агъа нугъатар ва пара кьадарда хуьрерин рахунар акатзава; Самур нугъатдик — докъузпара нугъатни ахцегь нугъат ва хуьрерин рахунар акатзава; Къуба нугъатни хъимил нугъатдикайни кузун нугъатдикай ва чара-чара хуьрерин рахунрикай ибарат я [75]. Литературадин чIал гуьней нугъатдин бинедаллаз арадал гъанвайди я.

XX виш йис къведалди лезгийри «ажам» лугьудай араб кхьинрикай менфят къачузвай. Литературадин куьруь энциклопедиядив кьурвал, лезгийри араб, туьрк ва цIап чIаларалди кхьизвай, вучиз лагьайтIа и чIалар ва кхьинар грамматикадин чIалар хьиз лезгийриз мектебра ва медресайра чирзавай [76]. А чIавуз лезги грамматика ва кхьинар гьеле арадал атанвачир. Араб гьарфаралди лезги чIалалди кхьиз лезгийри XIX виш йисан кьведлагьай паюнай гатIумнай, а чIавуз Етим Эмин, СтIал Сулейман хьтин лезги зарийри лезги чIалалди туькIуьрнавай чIалар араб гьарфаралди кхьиз эгечIнай [77]. Амма «аджам» алфавитдив лезги чIала авай вири ванер къалуриз тежезвайвиляй, 1928 йисуз лезги чIалаз сифте латин графикадалди, ахпани 1938 йисуз П. К. Услара лезгийриз кирилл графикадалди цIийи алфавит туькIуьрнай [75]. И алфавитдикай чка къедалди менфят къачузва.

Лезгийрин политикадинни милли организацияяр[Дуьзар хъувун]

Массайрин информациядин такьтар[Дуьзар хъувун]

Телевидение[Дуьзар хъувун]

Улубарни газетар[Дуьзар хъувун]

Лезги Википедия[Дуьзар хъувун]

Литература[Дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун]

  1. 1 2 Гаджиев Г. А., Ризаханова М. Ш. Лезгины. В кн. Народы Дагестана / Отв. ред. С. А. Арутюнов, А. И. Османов, Г. А. Сергеева. — М.: Наука, 2002. ISBN 5-02-008808-0 стр. 377
  2. 1 2 Ethnologue: Languages of the World
  3. В ряде источников называются неофициальные, но значительно более высокие оценки численности лезгин в Азербайджане (см. Доклад Министерства Юстиции США за 1993 год «Азербайджан: статус армян, русских, евреев и других меньшинств», стр. 19)
  4. 1 2 3 Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи аселения 2010 года
  5. Национальный состав населения РФ по регионам, согласно переписи населения 2010 года
  6. Этнический состав Азербайджана (по переписи 1999 года)
  7. http://tourismzona.ru/Lezgini_v_turcii.html Турциядин лезгияр
  8. Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. НАСЕЛЕНИЕ ПО НАЦИОНАЛЬНОСТИ И РОДНОМУ ЯЗЫКУ. belstat.gov.by. Архивация 3 февраль 2012.
  9. Final results of the Population and Housing Census 2011. RESIDENT POPULATION ON MARCH 1, 2011 BY ETHNICITY, SEX AND AGE GROUP (англ.)
  10. name="Estonia_2011">Population and Housing Census 2011 (preliminary data)
  11. name="unstats.un.org"
  12. Перепись населения. Демографические, национальные, языковые и культурные характеристики
  13. Ethnic Groups of Georgia: Censuses 1926—2002
  14. Национальный состав населения Грузии по оценкам Joshuaproject
  15. 1 2 3 Переписи населения Азербайджана 1926, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 1999, 2009 годов
  16. Республика Дагестан. Досье. Газета "Коммерсантъ" (08.10.2012). Архивация 15 октябрь 2012.
  17. http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html
  18. http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html
  19. http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html
  20. Доклад Министерства Юстиции США за 1993 год «Азербайджан: статус армян, русских, евреев и других меньшинств», стр. 19
  21. В Европейской части Российской империи, а также в Сибири и Средней Азии переписью 1897 не зафиксировано носителей кюринского наречия, все они учтены только на территории Кавказа; так как административные границы губерний российской империи не совпадали с современными границами государств и регионов, из Кавказского макрорегиона учтены Дагестанская (94 596), Кубанская (615), Терская (19) и Черноморская (18) области, Ставропольская губерния (14).
  22. Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР. «Демоскоп». Архивация 3 февраль 2012.
  23. 1 2 3 Всесоюзная перепись населения 1937 года: общие итоги. Сборник документов и материалов. Институт российской истории РАН, «Российская политическая энциклопедия». 2007 ISBN 5-8243-0337-1
  24. Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР. «Демоскоп». Архивация 3 февраль 2012.
  25. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР. «Демоскоп». Архивация 3 февраль 2012.
  26. Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР. «Демоскоп». Архивация 3 февраль 2012.
  27. Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР. «Демоскоп». Архивация 3 февраль 2012.
  28. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР. «Демоскоп». Архивация 3 февраль 2012.
  29. Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России/Российская Федерация. «Демоскоп». Архивация 23 август 2011.
  30. так как административные границы губерний российской империи не совпадали с современными границами государств, в качестве численности лезгин Азербайджана указана сумма по Бакинской (48 192 носителя кюринского наречия) и Елисаветпольской (14 503 носителя кюринского наречия) губерниям, а также Закатальский округ Тифлисской губернии (975 носителей кюринского наречия); всего 63 670 носителя кюринского наречия.
  31. Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР/Закавказская ЗСФСР/Азербайджанская ССР. «Демоскоп». Архивация 3 февраль 2012.
  32. Перепись 1926 года показывает неполные данные о лезгинах в Азербайджане. Согласно материалам этой переписи (Всесоюзная перепись населения 1926 года, т. 14, Закавказская СФСР, г. Москва, 1929) там было зафиксировано 47 тысяч нелезгин — носителей кюринского, то есть лезгинского языка, которые на самом деле являлись этническими лезгинами (об этом свидетельствуют данные по дайре Хазра, где проживают исключительно лезгины: 84 % были отмечены как тюрки с родным кюринским). Таким образом уточнённая численность лезгин в Азербайджане равнялась 69,3 тысячам в Азербайджане и 181,5 в СССР.
  33. Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР. «Демоскоп». Архивация 3 февраль 2012.
  34. 1 2 Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР. «Демоскоп». Архивация 3 февраль 2012.
  35. Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР. «Демоскоп». Архивация 3 февраль 2012.
  36. Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР. «Демоскоп». Архивация 26 август 2011.
  37. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР. «Демоскоп». Архивация 26 август 2011.
  38. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям. «Демоскоп». Архивация 3 февраль 2012.. Лезгины учтены переписью в качестве носителей кюринского наречья.
  39. Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР. «Демоскоп». Архивация 23 август 2011.
  40. Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР. «Демоскоп». Архивация 3 февраль 2012.
  41. Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР. «Демоскоп». Архивация 3 февраль 2012.
  42. Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР. «Демоскоп». Архивация 3 февраль 2012.
  43. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР. «Демоскоп». Архивация 3 февраль 2012.
  44. "Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи". «Демоскоп». Архивация 25 август 2011.
  45. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Кюринский округ — весь. «Демоскоп». Архивация 5 август 2012.
  46. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Кюринский округ — сел. Касум-Кент. «Демоскоп». Архивация 5 август 2012.
  47. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Самурский округ — весь. «Демоскоп». Архивация 5 август 2012.
  48. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Самурский округ — сел. Ахты. «Демоскоп». Архивация 5 август 2012.
  49. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Казикумухский округ — весь. «Демоскоп». Архивация 5 август 2012.
  50. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Кайтаго-Табасаранский округ — весь. «Демоскоп». Архивация 5 август 2012.
  51. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Кубанская область — вся. «Демоскоп». Архивация 5 август 2012.
  52. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Кубинский уезд — весь. «Демоскоп». Архивация 5 август 2012.
  53. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Кубинский уезд — г. Куба. «Демоскоп». Архивация 5 август 2012.
  54. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Геокчайский уезд — весь. «Демоскоп». Архивация 5 август 2012.
  55. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Бакинский уезд — весь. «Демоскоп». Архивация 5 август 2012.
  56. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Бакинский уезд — г. Баку. «Демоскоп». Архивация 5 август 2012.
  57. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Шемахинский уезд — весь. «Демоскоп». Архивация 5 август 2012.
  58. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Нухинский уезд — весь. «Демоскоп». Архивация 5 август 2012.
  59. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Нухинский уезд — г. Нуха. «Демоскоп». Архивация 5 август 2012.
  60. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Арешский уезд — весь. «Демоскоп». Архивация 5 август 2012.
  61. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Арешский уезд — мест. Агдаш. «Демоскоп». Архивация 5 август 2012.
  62. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Джеванширский уезд — весь. «Демоскоп». Архивация 5 август 2012.
  63. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Тифлисская губерния/ Закатальский округ — весь. «Демоскоп». Архивация 5 август 2012.
  64. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Тифлисская губерния/ Закатальский округ — г. Закаталы. «Демоскоп». Архивация 5 август 2012.
  65. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Тифлисская губерния/ Борчалинский уезд — весь. «Демоскоп». Архивация 5 август 2012.
  66. О демографических и социальноэкономических характеристиках населения отдельных национальностей Российской Федерации (по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года)
  67. Hewsen R.H. Ethno-history and the Armenian influence upon the Caucasian Albanians. Classical Armenian culture: Influence and creativity, Scholars press, Philadelphia, 1982.
  68. А.М. Ганиева Очерки устно-поэтического творчества лезгин. — Наука, 2004. — С. 4. — ISBN 502032714X, 9785020327146
  69. 1 2 Х. Х. Рамазанов, А. Р. Шихсаидов. Очерки истории Южного Дагестана. — Махачкала: Дагестанский филиал Академии наук СССР, 1964. — С. 14.
  70. Гаджиев Г. А., Ризаханова М. Ш. Лезгины // Народы Дагестана / Отв. ред. С. А. Арутюнов, А. И. Османов, Г. А. Сергеева. — М.: «Наука», 2002. — С. 378. — ISBN 5-02-008808-0
  71. М.М. Ихилов Народности лезгинской группы: этнографическое исследование прошлого и настоящего лезгин, табасаранцев, рутулов, цахуров, агулов. — Махачкала: Дагестанский филиал Академии наук СССР, 1967. — 369 с.
  72. Х. Х. Рамазанов, А. Р. Шихсаидов Очерки истории Южного Дагестана. — Махачкала: Дагестанский филиал Академии наук СССР, 1964. — С. 16.
  73. З.К. Тарланов Лексико-топонимические данные к этногенезу восточнолезгинских народов // Советская этнография. — 1989. — № 4. — С. 116-117.
  74. И. М. Дьяконов, С. А. Старостин. Хуррито-урартские и восточно-кавказские языки. // Древний Восток: этнокультурные связи. М., 1988.
  75. 1 2 Языки народов СССР: в 5-ти томах. Иберийско-кавказские языки. — М: Наука, 1967. — Т. 4. — С. 528-542.
  76. ЛЕЗГИНСКИЙ ЯЗЫК  (урус), Краткая литературная энциклопедия.
  77. М.И. Исаев Языковое строительство в СССР (процессы создания письменностей народов СССР). — М.: Наука, 1979. — С. 162.
  78. Движение Свободный Лезгистан (ДСЛ)
  79. Письмо Главе Администрации Президента РФ
  80. О московских лезгинах…
  81. История института ЮЖДАГ
  82. О центре Самур
  83. Лезгинское культурное общество в Эстонии!
  84. Национально-Культурная Автономия «Московские лезгины»
  85. Региональное Общественное Движение «Гаджи-Давуд»
  86. Федеральная Лезгинская Национально-Культурная Автономия (ФЛНКА)
  87. Фонд Возрождения Лезгинского Народа «Лезгины»
  88. Касумкент ТВ
  89. Лезги культурадидин журнал «Алам»
  90. 1 2 Международный ежемесячный бюллетень. Центр "Право и средства массовой информации" (апрель 1996 г.).
  91. Жемиятдинни-политикадин «КцІар» газет
  92. Куьредин хабарар
  93. Жемиятдинни-политикадин «Лезги газет»
  94. Докузпаринский район

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун]