Ахцегь

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Flag of Russia.svg Хуьр
Ахцегь
урусАхты
Ахцагьар

Ahtynsky district locator map.png

Ахцегь
Red pog.png
Координатар: Координатар: 41°27′53″ к. гь. 47°44′24″ р-э. я. / 41.464722° к. гь. 47.74° р-э. я. (G) (O)41°27′53″ к. гь. 47°44′24″ р-э. я. / 41.464722° к. гь. 47.74° р-э. я. (G) (O)
Регион: Дагъустан
Муниципал район: Ахцегь
Хуьруьн хуьр: Хуьруьнсоветдин хуьр Ахцегь
Кьенепатан паюнар: Ракъининни серин авай падар
Бине эцигай тарих: Ч.э.в 1-й агъзур йис
Виликан тӀварар: ТӀури, Шахбани
ЯШЧ кьакьанвал: 1054 м
Гьава: юкьван гьалдин-континенталдин
Агьали: ↑ 13 405 кас. (2010)
Халкьар: лезгияр
Динар: суьнни-мусурманар
Сятдин чӀул: UTC+4
Телефондин код: +7 87263
Почтунин индекс: 368730, 368731
Автомобил код: 05
Код ОКАТО: 82 206 805
Сайт: www.ahty.ru
Wikimedia Commons Commons: Akhty

Ахцагь, Ахцегь, Ахцегьар (урусАхты) — Дагъустандин Ахцегь райондин кьилин суван хуьр я. Дагъустандин хуьрерикай чӀехивиляй пудлагьай чкадал ава. Урусатдин лап кьибле пата авай райондин юкь я. Дагъустанда виридалай пара метлеб авай туризмдин ва культурадин юкьварикай я. Ахцегьан 2500 йисдилай пара я, Дагъустанда авайбурукай виридалайни дегь хуьрерикай сад я.[1]

Этимология[Дуьзар хъувун]

Хуьурьн тӀварцӀин дуьз этимология гилани малум туш, идан гьакъиндай, чӀехи пай сад-садав кьан тийизвай пара фикирар ава:

  • «Цагь» гафунин са шумуд мана гузва: цӀай, къул, кӀвал, яшамиш жедай чка, хуьр. Дегьлезги чӀалал «Ах» — «чи», «хайи» лагьай гаф тир. Ахцагь — «хайи хуьр», «чи хуьр».
  • Ахцегь хуьруьн тӀвар чувуд чӀалан «ахоти» — «вах» гафуникай гьасил хьана. Кьисадикай, Ахцегь жемятди ислам дин кьабул тийизвайвиляй, Надир — шахан кьушундиз хуьр тарашна халкь терг ийиз кӀанзвай, гьуьрмет авай са кешишдиз ин хабар чир хьайила, садлагьайди ада вичи ислам кьабулна ва фарсарин кьушундин чӀехибрикай садаз вичин вах гъуьлуьз гана. Хуьруьз цӀйи «Ахоти» тӀвар эцигнавай, са шумуд бередлай «Ахцегьдиз» масакӀа хьана[2].
  • ТӀвар — ван авай теолог ва кьиспес микитисдин М. Ражабован фикирдай, хуьруьн тӀвар лезги чӀалдин ахцегь нугъатдин «Ахцаъ» — «Ацукь» гафуникай арадал атана.
  • Ахцегь — наме хроникада лугьузва, Ахцегьрин гьаким мусурман Дервишайи гзаф сандин хазар кьушунрин чуькьуьникди мажбур яз Кьвевар гьаким Абу — Муслимдикай куьмек кӀан хьана, адани Дервишайидиз вичин вах Умм аль-Муминат гъуьлуьз гана ва хазаррин гьаким Самсам тарашиз вичин кьушун ракъурна. Гуьгъуьнлай, Самсам кӀиник кутуна кьулухъ, Дервишайи мадни Абу — Муслиман патав фена, Кьвевардин гьакимди мугьманар кинаралди кьабулна ва ахпа Дервишайидин Шах — Бани хуьруьз цӀийи «Ухти» тӀвар эцигна, са шумуд бередай «Ахты» диз элкъвена. Гьа тегьерда, хуьруьз Абу — Муслиман вах Умм аль-Муминатан гьуьрметдай тӀвар эцигнавай. «Ухти» араб чӀалал «вах» лагьай гаф я.

Са шумуд версия аватӀани, хуьруьн тӀвар дегь чӀавалай гилалди «Ахцагь» ва гзафвилин кьадардин формада «Ахцагьар» хьиз амукьнава.

Чилинмикит[Дуьзар хъувун]

Алай чка[Дуьзар хъувун]

Ахцегьрин акунар

Ахцегь, Дагъустан республикадин кьибле пата, Самур вацӀуз АхцегьвацӀ авахьзвай гуьрчег дугунда ава. Рехи къванцин там галачир суварин юкьва, Гестенкъил 2788, Ухиндагъ 1870, Шалбуздагъ 4142 суварин арада ава. Кьиблепатай Ахцегьаз Самурдин цӀиргъ, кьиблединни рагъакӀидай патай Гельмец — Ахцегьрин цӀиргъ, кьиблединни рагъэкъечӀдай патай къвалара авай цӀиргъер агатнава.

Ахцегьрай маса шегьерриз ва шегьервилин хуьрериз авто — рекьин яргъавал.

Шегьердин / хуьруьн
— тӀвар
Яргъавал, км
1 Магьачкъала 250
2 Кьвевар 100
3 Билиж 93
4 Кьасумхуьр 85
5 Мегьарамдхуьр 65
6 Усугьчай 14
7 Рутул 30
8 Хин 33
9 Мискискар 8
10 Луткун 2

Къенепатан малумат[Дуьзар хъувун]

СамурвацӀ Ахцегьрин кефер патай физва. АхцегьвацӀ хуьр кьве падзва, кьибле патай кефер патаз фена СамурвацӀуз авахьзва. Ахцегь хуьруьн кьиспесдин юкь КӀелезхев сувдин къваларал ала, амай пай ни Самур дугунда, цӀиргъерин арадин цӀалцӀам чкада. АхцегьвацӀун къерех кьуна, Къурукал хуьр галайвал 2-3 километр виниз салар галай кӀвалерин пуруяр физва[3].

Гьава[Дуьзар хъувун]

Гьава юкьван дережадин я. Гад кьуру, юкьван дережадин чимивал квай, зегьемвал ва гзаф кудай чимивал галачирди я. Гатуз ракьинин йикъар 65 % аваз я, абурикай 19 % кьуру ва чими гьавадиз аватзава. Кьуьд хъуьтуьл, январьда юкьван температура 1,3°, аязар авай йикъар 25 %, 0° авай йикъарни — 50 % тешкилзава. Зул чими ва къуру я. Юкьван гьисабдалди йисан температура 10,8 ºС аваз я. Дагъустанда рагъдин экуь йикъарив садлагьай чкада ава, йиса 2553 сят. ЧӀехи бере гар авачир йикъар я, гьава михьи, ахъа, ламувал квачир я[4].

Ччиликай малумат[Дуьзар хъувун]

Накьв суванни — чуьлдин ва суванни — никин жуьредикай, ччебдин аспид ва кереж къван квай чепрекьандикай ибарат я.

Флорани фауна[Дуьзар хъувун]

Хуьре, суван лекьер, къавкаъздин агома (хуьрлуьнкӀдин са жуьре), агъу квай гъуьлягъар, акъребар, агъу квай хуьшреканар гьалтзва. Ахцегьрин къерех чкара, къурер, сикӀер, жанавурар, чакъалар, миргер, къабанар, суван яцар, суван цӀегьер, цӀуцӀулар, хундузар, машахар, татар къифер акваз жеда[5].

Ахцегьрин минералрин чешмеяр[Дуьзар хъувун]

Хуьряй вад км кьиблединни — рагъакӀидай патай, АхцегьвацӀун чапла къерехда, кӀама Ахцегьрин минерал цин чешме ава. Ахцегьдин минералдин чешмедик пуд жуьре ятар ква: гугурт квай водороддин, бром квай водороддин ва йод квай бромдин минерал ятар. Цин чимивал йисан бередикай аслу яз 38-40 °C ва 65-68 °C арара юзурзва. Ина «Ахцегьар» тӀвар авай, бальнеологиядин ял ядай чка ава[6].

Тарих[Дуьзар хъувун]

Дегь бере[Дуьзар хъувун]

Ахцегь гьин чӀавуз бине кьунвата гилани малум туш, микитисрин фикирдай ч.э.вилик I агъзур йисан юкьвалай ч.э.вилик II агъзур йисарал кьван юзурзава. Чи эрадин 1 виш йисара ТӀури тӀвар алай Ахцегь, Къавкъаз Алпандик акатна. Чи эрадин садлагьай виш йисариз ина цунвал, хъенчӀинвал ва ракьун расунар вилик физвай. 5 виш йисуз Алпан пачагьлугъ чукӀайла, лекьер амукьзвай чкада цӀуру — феодалвилин пачагьлугъ Лакз гьасил хьанва, Ахцегьни адак акатна.

Юкьван бере[Дуьзар хъувун]

Ахцегь — Наме: 560—575 ийсариз эмир Шахбани Ахцегьдиз гьакимвал ийизва, ва ада гьакимвал тухвазвай береда КӀелезхев сувда фарси «Шахбани» къеле эцигнатир; Ахцегьдиз, ТӀури тӀвар масакӀа авуна Шахбани эцигнатир. 561 йисуз ахцегьдин гьамамриз гьахьун гьаваян хьана. 575—587 йисуз эмир Шахбани кьейла кьулухъ, Ахцегьдин гьакимвал адан хва Шагь — Асандин гъилериз гьатна. Сасанидрин мулкуна авай Кьвевар шегьер, 625 йисуз хазарар паталай кьунва. 8 виш йисуз, хазарар Ширван кьула кьулухъ, Ахцегьдин мукьвал авал Миграгъ хуьруьз гьакимвал ийиз абри эмир Самсам тайин авуна. Эмир Самсамди вичин чка кӀивиз кьун паталай, ун чапла къерехда авай Къаракуьре хуьруьн вилик Тарса шегьер эцигна. Са тӀимил вахтунлай Самсамаз Ахцегьдиз гьакимвал ийиз кӀан хьана. Самсама Ахцегьдиз пуд вигьин авунатир. Садлагьай вигьин чӀавуз, Самсамдин кьушунри хвадай яд Ахцегь вацӀай ваъ, Самур вацӀай къачузватир.

Къилиз акъудиз хьанвачир садлагьай фигьиндлай кьулухъ, абри пуж варз Шахбани къеледлай Ахцегь вацӀуз рехъ ягъзватир. Кьведлагьай вигьин ругуд варз давамна, чпин мурад арадиз гъиз тежезвай Самсам Ахцегьдай хъфенва. Пуд йисалай Самсамди мад са, 7 йис давам хьанвай алахъун ийиз эгечӀна. Чара амачир Ахцегьдин чӀехиди Дервишайи, Рутулдин, Жиникдин ва Тарсадин эмиррикай куьмек кӀан хьана. Женг тухвазвай кьве патайни чӀехи телефвилер (кьиникьар) хьана. Ин ягъунра Дервишайидин хва Шагь — Къасумни кьена. Эхирни кӀаник акатнай Самсам Ахцегьдай кьулухъ хъфин мажбур хьана. Анжах 15 йис алатайла ада Ахцегьдиз йифин вигьин авуна, хуьр барбатӀна, хуьруьвийрин чӀехи пай къирмишнатир.

Гуьгъуьнлай, Кьвевардин сердердин Абу — Муслиман руш Умм аль — Муминат вичин кьушундих галаз Кьибле Дагъустандин хуьрер сад — садан гуьгъуьнал къачуз физва. Къаракуьре къачуна ам Миграгъдиз эгечӀиз кӀан хьана. Ин хабар чир хьанвай Ахцегьдин къил Дарвишайи, абри Ахцегьдин винелни тефирай лугьуз, Умм аль — Муминатаз муьтӀуьгъ хьана, ва Миграгъ санал кӀиник ктуз теклифна. Ан чӀавуз ахцегьвияр християнар тир, Исламдин къабулна, Дарвишайи Абу — Муслиман вах Умм аль — Маминат жуваз паб къачуна. Абу — Муслимдикай куьмек къабулна, Дарвишайи, Самсадин къаншардиз дяве галаз фена, амма ирид вацран вигьинар ва кьунар са нетижани ганач. Ахпа Дарвишайи мад дипломатиядиз ккам къачуна, ва Шалбуздагъ суван кӀаник яшамиш жезвай шейх Шагь — Албурзидиз тавакъу авуна (лугьун герек я ки, «Шалбуздагъ» гаф вичин шейхдин тӀвацикай гьасил хьана). Шейх Дарвишайи Шагь — Албурзидихь галаз пулуналди Самсадин визир, эмир Каги чпин патаз желб авуна. Жуьмедин йифиз, Дарвишайи вичин 6-агъзур кас авай кьушундихь галаз Миграгъдиз гьахьна. Кагадин инсанри абриз варар ахъайна, амма Кагади вичи цӀуд аскер галаз Самсам кьина.

Кьуна шегьер, Дарвишайиди шегьервийрикай ислам дин кьабул ийиз тӀалабна. Кьабулнайбур секиндиз туна, кӀевивал авунвайбур къирмишна. Шегьердиз «Эмир Кага» тӀвар эцигнатир, ахпа са шумуд бередлай тӀвар «Миграгъдиз» масакӀа хьанвай. Идлай кьулухъ Дарвишайи, эмир Кага ва Шах — Албурзи, абур хуш къабулнай, кьвевардин эмир Абу — Муслиман патав фена. Ахцегьда, 19 виш йисалар къван амукънавай мискӀин туькӀуьрнай, Ахцегьан «Шагьбани» тӀвар «Ухти» (араб чӀал — «вах») — диз масакӀа авунай. Ин факт адакай аслу я ки, Абу — Муьслиман вах Умм аль — Мамунат, ахцегьдин гьакимдиз гъуьлуьз фенвай. Самсаман вад раят, Шах — Албурзидин хва кьина ва рушар есердиз къачуйла кьулухъ, Дарвишайи вичин 30 куьчедихь галаз Миграгъдай Шалбуздагъдин кӀиник куьч хьана ва ана Курайш (гилан Къуруш) лугьудай хуьр гьасил хьана. Эмир Кага Миграгъдин, Къаракуьредин ва Къурушдин чӀехиди хьана, ва ан чӀавалай Кьибле Дагъустанда ислам гегьенш жез башламишна[7].

Ва гьакӀни 8 виш йисуз Ахцегьда гамарин цӀунар арадиз атана.

Ахцегьан бегвал[Дуьзар хъувун]

XV вишйисан юкьвара, Гьалилуллагь І ширваншагьди гьукум тухвай чӀавуз (1417—1462), Ширвандикай, юкьван хуьр Ахцегь хьанвай са эмират чара хьана. Эмиратдин чилериз къенин Ахцегь, Докъузпара, Кьурагь, мадни Рутул райондин са пай гьатнай тир. Эмирадтин садлагьай гьаким Илчи — Агьмад Багьадур тир. Ам кьейила кьулухъ эмират чара паяриз чкӀана. Ахцегьни Докъузпара бегвалриз адан хва Мугьамад бег гьукум ийизвай. Мугьаммад бег кьейила кьулухъ, адан гъилера авай чилер адан пуд хцин арада пай хьана. Ахцегьра Гьасанбега чка кьуна. 1495—1496 йисара къазикъумугьдин шамхалди гьукум йизвай чӀавуз, Хуьруьг хуьр Ахцегь бегвалдин гъилик акатна. 1536 йисуз Рутулдин бегвалдини Къазикъумугьдин шамхалвал санал Ахцегь бегвалдиз вигьин авуна, Ахцегьар тарашнатир. Жавабвилиз 1541 йизус ахцегьвияр Кьвевардин куьмекдалди рутулвийрин винел фена, Рутул гьакӀни таламишнатир. 1542 йисуз рутул бег, къуба лезгияр галаз Ахцегьриз кьведлагьай вигьин кьилиз акъудна ва мадни тарашна хуьр. Ширвандин таъсирда авай Ахцегьриз, 1560 йисуз цӀийи гьаким Гьусейн бег кьилиз атана, ахпа адан ирс Эюб бегди къачузва. 1568 йисуз иранви шагь I Тагьмасибаз Ахцегьар вичин гъиле авачиз, бегвал Шагь — Гьусейназ гузва.

Суварин жемятрин бере[Дуьзар хъувун]

Кьилин макъала: Ахцегьпарадин ада жемят

Ахцегьпарадин ада кӀеретӀ 17 виш йисарин сифте кьилера бегвалрин гьукумар акьалтӀзва, феодалрин система дам кӀеретӀрин алакъайриз масакӀа жезва, ва ин дегишвилерин нетижада Ахцегьпарадин дам кӀеретӀ кьилиз акъатзва. Гьа чӀавуз Ахцегь, Кьибле Дагъустанда пара метлеб авай масагунринни — пешекарвилин юкьварикай тир. Къенепатан Дагъустандай Ширвандиз фидай рехъин стратегиядин пункт тир. Иниз Агъулдай[8], Хиндай[8], Рутулдай[9] маса гуз малар гъизватир. Ахцегьвийри чпи товарар Нухдиз ва Кьвевардиз маса гуз тухузвай. 1578 йисуз Кьибле Дагъустандиз туьркер гьахьзва, ва Ахцегьрин гьукумвал аварви Тучалав Бурхан ад — Диназ гузва. Кьибле Дагъустандин халкьар туьркерин аксиниз къарагъзва. 1620 йисуз Ахцегь мадни Абу — бег Мирза паталай барбатӀнатир. 1620 йисуз сефевидрин шагь Аббас I, кьвевардин Бархудар — Сулат ва шемахадин пачагь Юсуп — ханрин сад хьанвай кьуватрихь галаз Ахцегьриз вигьин ийиз фена. Шагьдин къаст, Самур дугундин виридлай чӀехи кӀеретӀрикай сад тир Ахцегьпарадин дам кӀеретӀ гъилериз чӀугиз тир. Ахцегьриз пара кӀеви барбатӀвилер галукьна, ва ам гуьнгуьна хтуз муьжуьд ийис герек хьана.

1629 йисуз Ахцегьар гуьнгуьна хтуз Амал — Мугьаммеддин хва Гьасан — Алиди эгечӀна. 1630 ийсуз ахцегьвийри, иранвийри чукӀурнайкъеле гуьнгуьна хтуна. 1654 йисуз Ахцегьар рутулвийри кьунвай. 1734 йисуз иранви полководец вичин кьушундих галаз Ахцегьрин патав атана. СамурвацӀалай элячӀзавай муьгъ чкӀурна, ахцегьвияр Шагьбани къеледа кӀев хьана ва хуьнуьхриз гьазур жезва. Анжах иранвийривай са йикъан къене муьгъ гуьнгуьна ийиз хьана ва къеледиз вигьин авуна. Са тӀимил бередлай абри къеле вигьиндив кьуна. Хуьруьн къерехда, иранви балкӀанбанар аялриз кӀур гана, жемятдиз кьиникьин кичӀевилелди шиизм дин хиве кьаз мажбур ийизвай. Ан чӀавуз хуьруьн жемятдин чӀехи пай къирмишнатир, хуьруьз пара чукӀурвилер, барбатӀвал ва ичӀивилер галукьнатир. Ахцегьрай Надир — шагь Къудкъашендиз рекье гьатна. Надир — шагь Дагъустандай хъфейла кьулухъ, ахцегьвияр ва сад хьанвай лезги кьуватрихь галаз Худат къеле кьунва.

1725 йисуз Надир — шагь Табасарандиз гьахьна, анлай Ахцегьпара ва Докъузпарадин дам кIеретIрин винел жазадин ругуд агъзурдин кьушунар ракъурна. 1738 йисуз Джар — Белокандин дам кӀеретӀар иран гьукуматдин аксиниз къарагъна. Гьа йисун зулуз Надир — шагьан стха Ибрагьим — хан Джар — Белокандин къарагъун басмишун паталай аниз жазадин кьушун ракъурна. Джарвийриз куьмек ийиз ахцегьвияр, докъузпаравияр, хиналугъвияр, тапацар вири санал 20 агъзур кас кӀват хьана фена. Ин ягъунда иранвияр кукӀварна барбатӀнавай. Иранвийрин 32 агъзур касдикай, катнавай 8 агъзур кас сагъдиз амукьна. Ягъунда Ибрагьим — ханни, Угъурлу — хан Генджевини ва абрихь галаз чӀехи везифайра авай кьушунрин чӀехибурни кьена. Сувавийри иранвийрикай амукьнавай трофей тир, яракьар, 30 тупар чпиз къачуна. 18 виш йисан эхирда Ахцегьпара дам кӀеретӀдин вилик финар акваза, политикани кӀеви, ччилерни гегьенш ва ксарин къадарни гзаф пара хьана.

XIX виш йис[Дуьзар хъувун]

1809 йисуз самурдин кӀеретӀар, гьакӀни ахцегьан дам кӀеретӀ, урусрин раятвалдиз гьатна.

Самурдин дам кIеретIар чпин кьенепатан крар кьиле тухунвал, кьилдивал хуьна Къубадин провинциядиз гьахьна. Анжах урусрин администрация галаз рахай икьрар чӀурна, сувавийри бирхер гузвачир. 1819 йисуз урусри, чпин кьушунриз регьят хьурай лугьуз Самур дугунда рехъер эцигиз эгечӀна. Ин чкарин рехъер чириз, Ахцегьриз, инженер — подполковник Торри атана, ам жемятдин гъилерай гужуналди къутармишнай. Польшадин къарагъун акъвазрун паталай урусри ина яшамиш жезвай хуьруьвияр ракъуриз кӀан хайила, ахцегьрин агъсакьалри ваъ лагьана, ин чӀавалай урусринни ахцегьвийрин арада къал гьатна. Пачагьвал администрациядин векилри, самурвийрин винел къарагъун ва мукьвара авай хуьрериз Урусатдин аксиниз фуфтаяр гун паталай туьгьмет авуна. Къавкъаздин дяве береда 1817—1864, ахцегьвияр Къубадин къарагъунда иштирак авунвай, анжах 1838 йисун 3 — 4 июнриз генерал — лейтенант Фазедин корпусдихь галаз ягъунда ахцегьпарадин кьушун кьилик Шейгь — Гьусейн аваз, Докъузпара, Рутул ва Ахцегьпарадин дам кӀеретӀар кӀаник акатна. 5 июндиз абри рахунар ийиз эгечӀна, анжах урусриз есирар авачир, вучиз лагьайтӀа «сувавияйри ивидин эхиримжи стӀалдал кукӀузватир». Гуьгъуьнлай, 5 июндиз 1839 ийсуз Ахцегь хуьр урусар паталай кьунвай. Генерал Головинди Ахцегь барбатӀун къаст авунвай, анжах Агьцегьпара дам кӀеретӀдин чӀехиди Мирза Али аль — Ахтыдин алахъундалди хуьр сагъдиз хуьз икьрардиз атана. 1839 йисун 11 июндиз инженер — полковник Баумеран регьбервалдик Ахцегь къеледин эцигунар эгечӀна. Джар — Белокан кӀеретӀдин чилерай, Рутулдай, Ахцегьдай Къубадиз транспорт рехъерин туькӀуьрунар арадал атана. 1846 йисуз урусрин кьушунар Дяведин — Ахцегьрин рехъин туькӀуьрунар ийиз эгечӀна. 1848 йисуз имам Шамиля Самур округ кьун паталай кьиле тефир вигьин авуна, ин чӀавалай Ахцегьрин ягъунар башламишна. Ахцегьриз атун кумаз Шамиль ахцегьвияр кӀватӀна ва абрин вилик ин гафарив экъечӀна:

«Куьн викӀегь халкь я, шумуд сефер куьне урусрин иви экъичнай, икьван чӀавалди куьн патахъай куьмек галачиз женг тухузвай. Гила квез чир хьурай ки зун ва вири Дагъустан куь пад кьуна».
Жавабдиз ахцегьвийри лагьана:
«Чи душманрихь галаз женг тухуз ва ви вилик рикьиз чна кьин кьазва»

Шамилян тарих кхьидайди Мугьаммад—Тагьирди вичин кхьинра шагьидарзавай, " Ахцегьрин жемят (имаман маса кьушунрив гекъигайла) мадни къативилелди, кӀевиз кӀукӀузвай ва къеледиз вигьин ийизвай, гьавиляй абрин чӀехи пай кьинай. Ин вакъиадиз Санкт-Петербургдин Мариинский театрда «Ахцегь къеледин кьунар» пьеса эцигнавай.

1849 йисуз Самур округдиз ваба начагьвилин тӀегъуьн ктканвай. 1850 йисуз Ахцегьра, Табасаранда ва Къубадин вилаятда, князь Гагаринди гъанвай туьтуьндин тумар цанвай.

1859 йисуз Лебединскийди Ахцегьра аялрин кьилин мектеб ахъайзва. 1861 йисуз Лебединский Ахцегьрай хъфейла, ада ахъайнавай мектебда кӀвалах акъвазарна, анжах гьа йисуз Ахцегьра Дагъустандин садлагьай хуьруьн гражданвилин мектеб ахъа хьана. Ина гьакӀни урус ва туьрк чӀалар чирзавай. Мектебдин финансвилер, жемятдай кӀватнавай шрафдин пулунихъай акъудзватир.

XX виш йис[Дуьзар хъувун]

Ксар[Дуьзар хъувун]

Тарихдикай[Дуьзар хъувун]

Ахцегьрин тарихда эгьли 40 сихилдиз пай жезва. 1882 ийсан малуматрикай, Дагъустанда Кьвевар шегьердилай кьулухъ виридалай пара къадарда инсанар яшамиш жезвай чка Ахцегьар тир. Ина 5798 кас авай тир[10]. Хуьре 150 савдагар туьквенар, 16 мискӀин, 20 гьуьжре са мектеб авай тир, мектебда 45 девлет авай хзандин аялар кӀелзавай.

ЧӀал[Дуьзар хъувун]

Ахцегьжувар, лезги чӀалан самур нугъатдиз талукь тир ахцегь нугъатдин ахцегь рахундив рахазва.

Экономикани инфратуькӀуьрунар[Дуьзар хъувун]

Промышленность[Дуьзар хъувун]

Асул макъала: Ахцегьрин гьамамар

Ахцегьда кӀвалах акъвазарнай парталар цвадай фабрика, консервдин ва ниси расзвай завод ава. «Ахцегь» дармандин яд аъкудзвай заводдин кӀвалахни акъвазарна.

Хуьруьн майишатар[Дуьзар хъувун]

Дагъустанда, йисуз ракьинин йикъарин къадар виридлай пара авай чка Ахцегь я. Ин кар хуьруьн майишатар гегьенш ийиз хъсан эсер гузва. Ина салдинни — багъдин майишатар цазва, ва гьакӀни гьар сан тӀвар — ван авай ахцегьрин ичер. Лежбервалдай гъери ина чӀехи карчарин малар ва куьлуь малар хуьдай кар вилик ква. Анжах эхиримжи берера маларин ва хперин сан гзаф тӀимил жен малум хьана.

Къуллугъдин хелер[Дуьзар хъувун]

  • Мугьманвилин кӀвал «Самур»
  • Бальнеологиядин ял ядай чка «Ахты»
  • Сагъвилерин комплекс «Ахты»
  • Аялрин ревмокордиологиядин санатор «Ахты»[11].

Туризм[Дуьзар хъувун]

Ахцегь, республикада туризмдин юкьварикай сад я. Ина ял ядабриз виридлай пара кӀандай ва желб ийидай чка ахцегьдин минерал чешмеяр я. Идлай гъери, туристар гьевесдалди хуьруьн къецера къекъвез, ина пара килигуниз лайих авай чкарин шкилар чӀугзва. Ва иниз къвезвай туристри Ахцегьдиз «шегьер» лугьуз виниз кьазвавиляй ина мягьтел жедай са затӀни авач.[12][13][14][15]

Энергетика[Дуьзар хъувун]

Ахцегьрин ЦЭС

АхцегьвацӀал 1,8 мВ кьуват авай цин электростанция кардик ква. 2011 июньдлай СамурвацӀал, вацӀун сивелай 102 км яргъада цӀийи 22 мВ кьуватдин ЦЭС эцигиз планра ава[16].

Транспорт[Дуьзар хъувун]

1979 йисуз кьван Ахцегьда гражданвилин аэропорт кӀвалахзвай[17]. Гила виридлай мукьва авай аэропорт Магьачкъала я, 240 км. Мукьван ракьун — рехъин станция Билиж 102 км яргъа ава. Вилик Ахцегьда 1 номердин къенепатан маршрутдин рейс авайтир. Ина Магьачкъаладиз ва Кьвевардиз гьар йикъан маршрутдин рейсар ава. Ахцегьдай, Самурдин (Гапцах — ЦIахур) машиндин рехъ физва.

Культура[Дуьзар хъувун]

Суварарни фестивалар[Дуьзар хъувун]

Ахцегьар ва патал гвай Чпер хуьр, лезги халкъдин цуькверин Яран Сувар гьасил хьанвай чкаяр я. Июндин гьар эхиримжи кишдиз ина Шарвили сувар тухузва[18].

МискӀинар[Дуьзар хъувун]

Хуьре 16 кьиспесдин мискӀияр ава, абрин арадай 1899 йисуз эцигнавай хуьруьн кьилин мискӀи хьанвай Жуьме — мискӀи вилик хкудиз жеда. Амай мискӀияр уьлчмедиз гьакӀван чӀехини туш, ва гьакӀни хуьруьн кьспесдин чкада ава.

Музеяр[Дуьзар хъувун]

Ахцегьрин Краеведиядин музей, вичин вахтунда СССР — дин виридлай хъсан хуьруьн музей хьиз чир хьанвай. Кьибле Дагъустандин халкъарин Культурадин ва Исскустводин музей; Дагъустан халкъдин зари Тагьир Хуьруьгвидин кӀвал — музей.

Театраяр[Дуьзар хъувун]

Ахцегьар, Дагъустанда театор исскустводин хайи чка я, яни 1906 йисуз Дагъустанда садлагьай театр гьа ина ахъа хьанвай, Лезги Драмадин театр, 1951 йисуз Кьвевардиз куьчуьрмишна ва цӀий тӀвар къачуна, С.СтӀалдин тварунихъ «Государстводин Лезги музыкадинни-драмадин театр»[19]. Гуьгъуьнлай 1956 йисуз цӀийи Ахцегьдин халкъдин театр ахъа хьана. Ахцегьра «Шалбуздагъ», «ТӀури», «Шарвили» фальклордин ансаблияр, ва халкъарин макъам алатрин аялрин оркестр «Соколёнок» ава.

Муьгъвер[Дуьзар хъувун]

Идрисан муьгъ
Джиорс ва Дебернардидин муьгъ

Хуьре 11 муьгъ ава, абрикай кьвед культурадин девлетар хьиз физва, бельгиядин ва италиядин инженерри Джиорс ва Дебернардиди 1915 йисуз туькӀуьрнавай муьгъ, ва 1936 йисуз хуьруьви инженерди Идриса эцигнавай «Уста Идрисан муьгъ».

Ахцегьриз иервал гудай дараматрикай садбур ин муьгъвер я, хуьруьн архитектурадин акунар ин муьгъвер галачиз рикӀиз гъиз жедач. Джиорс ва Дебернардидин мугъуьн эскивиликай ада гилан бередин тӀалабунриз кутугзвач лугьуз, муьгъуьн винел аватзвай ппар тӀимилрун паталай, 2008 — дин эхирда «Дагавтодром» паталай цӀийи, мадни кӀеви, ихтибар ийиз жедай авторехъин муьгъ кардик кутуна. Амма жемятдин гафарикай гьакӀ акъатзваки, цӀийи муьгъ Ахцегьрин кьиспесдин акунар чӀурзва.

Жалилова Алладин тварунихъ галай устӀарвилин мектеб[Дуьзар хъувун]

Мектебда 23 учитель кӀвалахзва, 7 хел ва 225 кӀелзавайбур ава. Абурай 153 ученик хореографиядин хелда кӀелзава. Мектебда цирк исскустводин филиалар ава. КӀелзавайбур, райондин ва республикадин акъажунра ва маса тедбирра иштираквал ийизва. Икьван чӀавалди къван мектеб Дагъустан Республикадин культурадин министерство ва образованиединни микитдин министерствояр паталай 15 диплом ва грамотаяр пишкешнавай. Мектебда авай циркдин кӀеретӀ, «Халкьдин коллектив» тӀварунихъ агакьна. Гуьгъуьнлай 2007 йисуз ин мектеб, республикадин виридлай хъсан исскустводин мектеб хьиз къейд авунай, ва 148 агъзур рубльдиз макъамрин алатар вуганай[20].

Ахцегьан къеле[Дуьзар хъувун]

Кьилин макъала: Ахцегьан къеле

Хуьре пара метлеб авай кьиспесдин ва архитектурадин имарат «Ахцегь къеле» ава. 1839 йисуз Николай I паталай эцигнавай ва пачагьдин кьушун амукъзавай чка тир. 1849 йисуз къеле имам Шамилян кьушунди кьунвай.

Паркарни имаратар[Дуьзар хъувун]

Абдул Мухътедир Айдинбеквидин имарат

Ахцегьра пуд парк ава.

Монументар:

  • Лезги эпосдин кьегьел Шарвилидин тӀварунихь галай мемориал ротонда.
  • ЧӀехи дяведин иштиракчийриз ядигар яз эцигнавай обелиск.
  • Ленинан, Аскар Хасбулат-Сарыджадин, Валентин Эмирован, Тагьир Хуьруьгвидинни Муьхътедир Айдунбегвидин имаратар.

Жемятдин кеспияр[Дуьзар хъувун]

Гамар хрун, сун гьуьлуьтар хрун, гъалар авун, тумажар расун.

Ахцегьрин гамар храдай устӀариз талукь тир, «Ахцагь» тӀвар авай, «Миграгъ» жуьредиз мукьвавал авай кьетӀен хрунин жуьре ава. Дагъустанда ирид гамар хрунин жуьрерикай сад я. Маса гамарикай ахцегьрин гамар кьетӀендаказ вичин яцӀувалдикайни хътуьлвалдикай тафават аваз тир, вучиз лагьайтӀа гамар яцӀу гъаларив хразвай. Гамар са тӀимил залан ва яргъивилихъди са патаз гьуьтӀуь жезвай. ТӀвар — ван авай композициярикай садбур, Гьасан — къеле ни Урус — ТӀура тир. Гамар кьетӀендаказ ччара уьлквериз тухвана маса гун паталай туькӀуьрзавай. Умуми яз «Ахцегь» гамар, вичиз талукь тир рангарин гаммарикай ва хрунин техникадин еридикай яргъариз магьшур тир[21].

Медиани алакъа[Дуьзар хъувун]

Райондин АТВ телеканал кардик ква. 1928 ийисалай лезги чӀалал «ЦІийи Дуьнья» газета басма ийизва. Хуьре мобилдин 3G сеть кьазва[22].

Чирвал[Дуьзар хъувун]

Ина кьве агакьнай ва са агакьначир виридаз чирвал гудай мектебар, са профессионалвалдин мектеб (училище), аялрин художестводин мектеб, макъамдин мектеб ава.

Кьиспесдай[Дуьзар хъувун]

Октябрьдин революциядлай вилик хуьре 20 гьуьжре авай, ина диндин ва гьакӀни гражданвилин дуьньядикай тарсар тухузвай. 1859 йисуз Ахцегьра Лебединский паталай аялрин кьилин мектеб туькӀуьрнай, 1861 йисуз мектебдин крар акъвазарнай. Гьа чӀавузни 1861 йисуз, гила Ахцегьдин Юкьван Чирвилерин Мектеб (ЮЧМ № 1) тӀвар къачунвай, Дагъустанда ва гьакӀни Кефер Къавкъазда садлагьай хуьруьн мектеб бине эцигнай[23].

И мектеб куьтягьнавайбрикай ихьтин тӀвар — ван авай зурба касар тир, Дагъустан АССРдиз бине эцигна кьиливал авунвай Нажмуддин Самурви, ДАССРдин халкь лежбервалдин комиссар Мирзебег Ахундви, СССРдин къегьал Гьасрет Аливи, социалистикадин зегьметвалдин къегьал Саимат Ферзалиева, Кьилин Советдин депутатар, Абдулвагьид Вагьабви, Магият Макатова, Гуьлханум Султанова, Урусатдин халкьдин артист Рагьимат Гьажиева, Дагъустан халкьдин зари Шагь — Эмир Мурадви, Дагъустан кинодин садлагьай актриса Софият Эскерова, ЧӀехи театордин тек сад тир дагъустанви балерина Алла Жалилова, Дагъустанда скульптура исскустводиз бине эцигай Хас — Булат Эскер — Сарыжа, зурба геолог — кьизилрин мяденар жугъурзавай Азиз — Элескерви, Дагъустандин халкь культурадин институтдин директор Гьажибег Гьажибекви.

Шикилар[Дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун]

  1. Статья «Ахты — древнейшее село» в чеченской газете «Нийсо»
  2. Ахты — Роскошный бриллиант в перстне Лезгистана
  3. Неполный список улиц
  4. Прогноз погоды на Ахты
  5. Экологический центр «Экосистема»
  6. Бальнеологический курорт «Ахты»
  7. Местная хроника Ахты-Наме
  8. 1 2 Агулар
  9. Рутулы: социально-экономическое и политическое развитие в 17 веке
  10. Ихилов М. М. «Народности лезгинской группы. Махачкала, 1967. Стр. 69»
  11. Курорт «Ахты»
  12. Из поездки Артемия Лебедева по Кавказу
  13. Рассказ блоггера о посещении Ахтов
  14. Поездка в Дербент и Ахты — на сайте Туризм.ру
  15. Посещение Ахтов на сайте Тина.ру
  16. Сайт компании Электрострой ЛТД
  17. Airport Akhty Airfield
  18. Лезгинские праздники
  19. Лезгинский музыкально-драматический театр
  20. К столетию со Дня Рождения балерины Аллы Джалиловой
  21. Особенность и разнообразие ковроделия на Кавказе
  22. Отделение почтовой связи
  23. В Дагестане планируют провести мероприятия, приуроченные к 150-летию Ахтынской школы № 1

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун]

Дагъустан
Дагъустандин герб Кьилин шегьер: Магьачкъала

Шегьерар: Буйнакск  • Дагъустандин ЦIаяр  • Кьвевар  • Избербаш  • Каспийск  • Кизилюрт  • Кизляр  • Хасавюрт  • Кьибле-Сухокумск


Административ паюнар:

Районар: Агъул  • Акуша  • Ахвах  • Ахцегь  • Бабаюрт  • Бежта  • Ботлих  • Буйнакск  • Гергебиль  • Гьумбет  • Гуниб  • Дахада  • Дербент  • Докъузпара  • Къазбек  • Къайтагъ  • Къарабудахкент  • Къаякент  • Кизилюрт  • Кизляр  • Кули  • Кумторкъала  • Кьурагь  • Лак  • Леваши  • Мегьарамдхуьруьн  • ЦIийи Лак  • Ногъай  • Рутул  • Сергокъала  • СтIал Сулейман  • Табасаран  • Тарум  • Тлярата  • Унцукул  • Хасавюрт  • Хив  • Хунзах  • ЦIумада  • Цунта  • ЧIарода  • Шамил


Макъалаяр: География  • Герб  • Гимн  • Тарих  • Агьалияр  • Административ паюнар  • ТIаратI
Дагъустандин пайдах