Истамбул

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Туьркиядин пайдах Шегьер
Истамбул
туьркİstanbul Istanbul collage 6e.jpg
Уьлкве
Турция
Ил
Истамбул
Мэр
Кадир Топбаш
Бине кьунва
667 йисуз чи э. в.
Виликан тӀварар
667 й. чи э. в. — 330 й. — Византий
330 й. — 1930 й. — Константинополь
Майдан
5343 км²
Юкьван кьакьанвал
100 м
Официал чӀал
Агьалияр
14 377 019[1] кас (2014)
Къалинвал
2480,9 кас/км²
Миллетар
Чпи-чпиз гузвай тӀвар
истамбулвияр
Сятдин чӀул
Телефондин код
+90 212 (европадин пай)
+90 216 (азиядин пай)
Почтайрин индексар
34010-34850
80000-81800
Автомобилдин код
34
Официал сайт
http://www.ibb.gov.tr  (туьрк)
Истамбул (Турция)
Истамбул

Истамбул ва я Стамбул (туьркİstanbul, [иста́нбул]) — Туьркиядин виридалайни чIехи шегьер, уьлкведин экономикадин, медениятдинни тарихдин рикI я. Истамбул - Евразияда авай трансконтинентал шегьер я - адан коммерциядинни тарихдин юкьва Европадин пата чка кьунва, гьакI ятІани вири агьалийрикай пудай сад кьван Азиядин пата яшамишзава[2].

14,4 млн кас агьалияр гваз ам Европадин ва Юкьван тир РагъэкъечIдай патан виридалайни чIехи шегьердин агломерация яз гьисабзава, гьакIни вичин агьалийрин сан-гьисабдихъай дуьньяда ам вадлагьайди я[3][4]. Шегьердин майдан 5343 км² я. Истамбул провинциядин (туьрк. Istanbul il) административ юкь я. Истамбулди Туьркиядин кефердинни рагъакIидай пата авай Босфор проливдин кьве къерехда чка кьунва, Мармар гьуьл ва ЧIулав гьуьл гьуьлерин арада.

Сифте яз и чилерал инсанар яшамиш жез чи девирдилай вилик 6-лагьай агъзур йисуз ацукьнава[5]. Алай чIавуз Истамбул хьиз чизвай шегьердин тарих 3 агъзур йис идалай вилик бине кутунвай Лигос тIвар алай шегьердилай гатIумзава[6]. Им вири тарихда виридалайни кьетIен чIехи шегьеррикай сад я. Шегьердиз Финикиядин, Сур чIаван Грециядин, Персиядинни Сур чIаван Римдин идара акурди я, гьакIни са шумуд виш йисарин къене шегьер Византий тIвар алаз авай тир. Чи девирдин 330-лагьай йисуз шегьердал маса тIвар эцигна - Константинополь (грек: Κωνσταντινούπολις Konstantinoúpolis; лат.: Constantinopolis, усм.: قسطنطینية, Kostantiniyye).

Шегьерди Римдин (476–1204 ва 1261–1453), Латин (1204–1261) ва Усман (1453-1922) империйрин патал кьилин шегьер яз къуллугъзавай тир.[7] Гьа чIавуз ам дуьньядин виридалайни чIехи шегьер яз гьисабзавай тир. Римдинни Византиядин девиррин къене шегьерди Христианвал вилик ракъуруниз куьмек ийизавай тир. 1453-лагьай йисуз усманри шегьер кьунлай кьулухъ ам мусурманрин къаладиз элквъена ва Усман халифатдин кьилин шегьер хьана[8].

Стратегиядин фикирдай Истамбулди пара менфят авай чка кьунва – шегьер тарихдин Пекдин рехъ тирвал алайди тир[9], ина Европадизни Юкьван тир РагъэкъечIдай патаз физавай ракьун рекьерин чил ва гьакIни ЧIулавни Аравилин гьуьлерин арада авай тек сад тир гьуьлун рехъ ава. Вири и факторри пара халкьар авай шегьердин жемят арадал гъуниз куьмек гана.

1923-лагьай йисуз Туьркиядин Республика туькIуьрайдалай кьулухъ туьркери Анкара кьилин шегьер хьиз тайинарна. Дяведин арада авай девиррин къене шегьерди вичин виликан машгьурвал хкана.

1950-лагьай йисарилай инихъ агьалийрин сан-гьисаб цIудра пара хъхьанва. Вири Анатолиядай мигрантар Истамбулдиз хъфизавай тир, абур вири кьабулун патал шегьердин сергьятар гьяркьуь авуна[10][11].

XX-лагьай виш йисан эхирдиз Истамбулда жуьреба-жуьре яратмишунин фестивалар туькIуьрнава, гьа са чIавуз инфратуькIуьрунин хъсанрунин нетижада комплексдаказ тир транспортдин чилер акъатнава.

2010-лагьай йисуз Истамбулдал Европадин медениятдин кьилин шегьер лагьана тIвар эцигна[12]. Кьве йисалай кьулухъ, 2012-лагьай йисуз, Истамбулдиз 11,6 млн чара уьлквейрин турист атанва. Туризмдин патахъай шегьер вири дуьньядин машгьур тир вад шегьеррикай сад я[13].

КьетIендаказ вичел желб ийидайди адан тарихдин юкь я, ам са пай ЮНЕСКОдин Виридуьньядин ирсинин сиягьдик акатзава. ГьакIни Бейоглу районда авай Къизилдин карч тIвар алай тIебии гаваньда авай медениятдинни рикI аладардай юкь тафаватлу жезва.

Истамбул глобал шегьер хьиз гьисабзава[14], им дуьньядин виридалайни фад чIехи жезвай экономикайрикай сад я[15]. Ина пара туьркерин компанийринни массайрин информациядин алатрин штаб-квартирайри чка кьунва. Истамбулди уьлкведин къенепатан вири бегьеррикай кьудакай сад гузава.[16]

Эхиримжи къад йисан къене Истамбулди Олимпиядин къугъунар тухун патал вадра вичин кандидатура вилик чIугвана, амма агалкьунар авачиз амукьна[17][18].

Истамбулдин районарни мягьлеяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шегьердин административ чара авунар

Истамбулдин тарихдин районарни мягьлеяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Европа:

Азия:

Административ чара авунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

İstanbul 4904.jpg
TaksimSquareIstanbul.jpg
Hippodrome of Constantinple 1.jpg
Fog-over-istanbul-skyscrapers.jpg
Савдадин кьилин куьче Истикляль Таксим майдан Ипподром майдан Левент райондал чилин циф акьалтна

2008-лагьай йисан нава вацралай инихъ Стамбул илдик (провинциядик) 39 ильче (тур. ilçe, ilçeleri) тахьайтIа муниципал район акатзава. Абуру ЧIехи Стамбул тIвар алай шегьердин агломерация арадал гъизава. ЧIехи Стамбулдин агьалийрин сан-гьисаб 13 483 052 кас я (2011 йис)[30]. Стамбулдин меркездин муниципал мэрияжин İBB (тур. İstanbul Büyükşehir Belediyesi) вири райондин дережадин муниципалитетрин кIвалах сад-садава кьадайвал ийизав ва контролвал кьиле тухузава. Адан идарадик квай месэлаяр ибур я: умуми бюджет, налогарни пул кIватIун, социал таъминвал, инфратуькIуьрунин проектар, эцигун, транспорт, абадвал ва мсб.

Султанахмет райондин панорама

Меденият[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Музеяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Театрарни галереяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Театрар: Шегьердин, «Кен-тер», «Харбие», «Фатих», «Гюльтепе», «Кадыкёй», «Максим» операдин зал.

Выставкаяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Гьар йисуз кьведра шегьерда гилан чIаван яратмишунин биеннале тухузавайди я.

Массайрин информациядин такьатар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Газетар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Истамбулда акъудзавай газетар ибур я: «Поста» (Posta), «Заман» (Zaman), «Сабагь» (Sabah), «Гьуьрият» (Hürriyet), «Миллет» (Milliyet), «Радикал» (Radikal), «Жумгьурият» (Cumhuriyet), «Туьркия» (Türkiye), «Няни» (Akşam), «Гъед» (Star), «Садра» (BirGün), «Таржумахъан» (Tercüman), «Диге» (Vatan), «Таквим» (Takvim), «ЦIийи виш йис» (Yeni Asır), «ЦIийи рагъ акьун» (Yeni Şafak), (Türkiye), «Гьуьрият Daily News» (Hürriyet Daily News)[19].

Телевидение[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Стхавилин шегьерар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Европа:

Азия:

Америка:

Африка:

Шикилар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları  (туьрк). Türkiye İstatistik Kurumu (2014). Ахтармишун 12 май 2015.
  2. WCTR Society; Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō 2004, p. 281
  3. The Results of Address Based Population Registration System, 2014. Turkish Statistical Institute (31 December 2014). Ахтармишун 29 январь 2015.
  4. Mossberger, Clarke & John 2012, p. 145
  5. Ошибка цитирования Неверный тег <ref>; для сносок fre10 не указан текст
  6. The Black Sea Encyclopedia. — Springer. — P. 377. — ISBN 978-3-642-55227-4
  7. Çelik 1993, p. xv
  8. Masters & Ágoston 2009, pp. 114–5
  9. Dumper & Stanley 2007, p. 320
  10. Turan 2010, p. 224
  11. Population and Demographic Structure. Istanbul 2010: European Capital of Culture. Istanbul Metropolitan Municipality (2008). Ахтармишун 27 март 2012.
  12. «Вестник Кавказа» - Стамбул объявлен Культурной столицей Европы-2010
  13. MasterCard Global Destination Cities Index. MasterCard (2012). Ахтармишун 5 май 2013.
  14. The World According to GaWC 2010. Globalization and World Cities (GaWC) Study Group and Network. Loughborough University. Ахтармишун 8 май 2012.
  15. Global Growth on the Orient Express. Brookings Institution blog “The Avenue” (December 1, 2010). Ахтармишун 14 апрель 2013.
  16. OECD Territorial Reviews: Istanbul, Turkey. Policy Briefs. The Organisation for Economic Co-operation and Development (March 2008). Ахтармишун 20 август 2012.
  17. «Olympteka» - Города-кандидаты на проведение XXXII летних Олимпийских Игр 2020
  18. IOC selects three cities as Candidates for the 2020 Olympic Games. The International Olympic Committee (24 May 2012). Ахтармишун 18 июнь 2012.
  19. Шаблон:Web kaynağı

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1000HA.png