Гьажибегов Гьажибег Агьмедханан хва

Википедиядихъай
(Гьажибег Гьажибегов-кай рахкъурнава )
Перейти к навигации Перейти к поиску

Гьажибегов Гьажибег Агьмедханан хва (11.03.1902–5.01.1941) — Дагъустандин машгьур алим, журналист, драматург, эдебиятчи, критик. Лезгийриз ва табасаранриз латин графикадин бинедал туькIуьрай алфавитрин кирам.

Уьмуьрдикай[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Гьажибег Гьажибегов 1902 йисан 11 мартдиз Самур магьалдин Ахцегь хуьре кесиб лезги хзанда дидедиз хьанай. Адан буба кеспи ийиз Бакудиз физвай. Гужундалди Ахцегьрин кьве-классдин мектебдиз туькӀуьр хьана, ам 1912 йисалай 1917 йисалди ана кIелна. Са кьадар геж адан бубани диде рагьметдиз фенай ва етим амукьай гадади вичин кьил хуьн мажбур яз батраквиле акъвазнай.

1920 йисан апрель вацра са кIеретI ахцегьвияр, абурухъ Гьажибегни галаз, кӀелунар давамарун паталди Дагъустандин виликан кьилин шегьер тир — Темир-Хан-Шурадиз рехъ къачузва. Ана абур компартиядин жергейрик экечIна революциядин женгина къати иштиракзава. Гьа йисуз Гьажибег «Яру поезддин» яракьлу къаравулдик кваз Москвадин зегьметчийриз савкьатар тухун патал Москвадиз рекье гьатзава. Москвада ам Наркомземдин Главсельхоздин курсан хьана, ахпа РагъэкъечIдай патан зегьметчийрин университетда, гуьгъуьнлайни, 1923 йисалай 1926 йисалди Свердлован тIварунихъ галай университетда чирвилер къачуна. Гьа йисар Гьажибегов алимдин дережадив агакьнай девирдал аватна. Ам вилик девирдин лезги шаиррин ирс кIватI хъувунал ва эдебиятдихъ галаз алакъалу крарал алахъиз эгечIна.

1940 йисан 16 мартдиз Гьажибеговал лезги чIал вилик тухузвай гьевескаррин «нелегал группа» къанундилай къерехдиз тешкилунин себебдалди гьукуматдин аксиниз чинебан крар тухузвайди лагьана тахсир кутуна садлагьай силисриз эвернай. Сентябрдин 16-аз Гьажибег арест авунай, пакад юкъуз — «троцкист-националистрин контрреволюционал тешкилатдик квайди» буьгьтен вегьена дустагъда тванай. Адан паб Зулейха СултIанова пединститутдайни комсомолдай акъудна кIваляйни чукурнай, мажбур яз ам Бакудиз хъфенай. Силисар къачудай изоляторда (СИЗО) авай чIавуз Гьажибегал вегьей тапан тахсирар хиве кьаз тун патал адаз гзаф зулумар ганай, амма ада вич тахсиркар тирди хиве кьуначир. ГьакI ятIани, НКВД-дин кьетIен органди акъудай къарардалди Гьажибегов Гьажибегаз муьжуьд йис кар гана сифте Архангельск вилаятдин Котлас шегьердиз, анлайни Коми АССР-дин Кожва посёлокда авай лагерьдиз этап авунай. Гьа лагерьда 1941 йисан 5 январьдиз Гьажибег рецидивист-дустагърин паталай яна кьинай.

1959 йисан 18 майдиз дяведин трибуналди Гьажибег михьи тирди тестикьарна адан хивяй тахсир къахчунай.

Зегьметар[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1928 йисуз Гь. Гьажибега лезги чІалал акъатзавай лезгийрин садлагьай «ЦIийи дуьнья» журнал тешкилна ва адан редакторвиле кIвалахнай. 1931 йисалди пуд йис ам редакциядин кьилин къуллугъдал хьана, «ЦIийи дуьнья» журнал сифте гьафтеда садра, са тIимил вахтунилай гьафтеда пудра акъатиз хьанай, ада журналдин тираж гьатта 6 агъзур экземплярдив агакьарнай. Идалайни гъейри Гьажибегова харусенятдин «Яру гъед» журнал ва жемиятдинни-сиясатдин «Коммунист маариф» газетар арадал гъанай, абурни лезги чІалал акъатзавай.

Гуьгъуьнлай ам Дагъустандин тарихдин, чIалан ва литературадин институтдин директорвиле, маса жавабдар къаллугърал кIвалахна.

Гь.Гьажибегова лезги ва Дагъустандин чIалар ва эдебиятар чирна-жагъуруник чIехи пай кутуна: лезги ва табасаран чIаларин алфавитар теснифна, лезги чIалан ва литературадин сифте учебникар ва хрестоматияр туькIуьрна, машгьур шаиррин (Етим Эминан, СтIал Сулейманан ва мсб.) ирс кIватI хъувуна, драмадин эсерар («Адетрин къармахра» ва «Колхоз») кхьена ва хайи халкь савадлу авун патал чIехи зегьметар чIугуна. Адан къелемдикай 30-далай гзаф илимдин макъалаяр, 8 ктаб, литературадин эсеррин 10 кIватIал, цIудралди публицистикадин макъалаяр хкатна. Гь. Гьажибегов шаирни тир: адан «Билбил» шиир «Лезги шаиррин чIалар» ктабда (1927 й.) гьатнава. Гьажибег Гьажибегов чIехи ватанперес ва инсанперес, зурба тешкилатчи, 1934 йисалай СССР-дин кхьирагрин садвалдин член тир. «Лезги газетди» 2000 йисалай публицистикадин лап хъсан эсеррай Гьажибег Гьажибегован тIварунихъ галай премия тайинарнава.

Эдебият[дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]