Ахцегь

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Урусатдин пайдах Хуьр
Ахцегьар
урусАхты
Ахцегьар
Уьлкве
Урусат
Федерациядин субъект
Дагъустан
Муниципал район
Хуьруьнсовет
Кьил
Тажибов Мирзамегьамед Робертович
Статус
АП-дин кьакьанвал
1054 м
Агьалияр
13 400 кас (2011)
Миллетар
Динар
Чпи-чпиз гузвай тӀвар
ахцагьжуь
Сятдин чӀул
Телефондин код
+7 87263
Почтайрин индексар
368730, 368731
Автомобилдин код
05
Код ОКАТО
82 206 805
Официал сайт
Хуьруьн шикилар
Космосдай акунар
Ахцегь (Дагъустан)
Orange pog.svg
Магьачкъала
Blue pog.svg
Ахцегь
Green pog.svg
Ахцегьар
Ахцегь (Ахцегь район)
Blue pog.svg
Ахцегь
Green pog.svg
Ахцегьар

Ахцагь, Ахцегь, Ахцегьар (урусАхты) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. Райондин администрациядин кьилин хуьр я. «Ахцегьрин» хуьруьнсоветдик акатзава.

Дагъустандин туризмдин ва культурадин чIехи метлеб авай юкьварикай сад я. Ахцегьрин 2500 йисалай пара яшар ава, ам Дагъустандин виридалайни дегь хуьрерикай сад я [1].

Этимология[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хуьурьн тӀварцӀин дуьз этимология гилани малум туш, идан гьакъиндай сад-садав кьан тийизвай пара фикирар ава:

  • «Цагь» гафунин са шумуд мана гузва: цӀай, къул, кӀвал, яшамиш жедай чка, хуьр. Дегь лезги чӀалал «Ах» — «чи», «хайи» мана гузвай гаф тир. Ахцагь — «хайи хуьр», «чи хуьр».
  • Ахцегь хуьруьн тӀвар чувуд чӀалан «ахоти» — «вах» гафуникай арадал атанвайди мумкин я. Кьисадив кьурвал, Ахцегь жемятди ислам дин кьабул тийизвайвиляй, Надир — шагьан кьушундиз хуьр тарашна халкь терг ийиз кӀанзвай, халкьдин арада гьуьрмет авай са кешишдиз ин хабар чир хьайила, садлагьайди ада вичи ислам кьабулна ва фарсарин кьушундин чӀехибурукай садаз вичин вах гъуьлуьз гана. Хуьруьз цӀйи «Ахоти» тӀвар эцигнавай, гуьгъуьнлай «Ахцегьдиз» масакӀа хьана [2].
  • ТӀвар—ван авай теолог ва тарихдар М. Ражабован фикирдай, хуьруьн тӀвар лезги чӀалан ахцегь нугъатдин «Ахцаъ» — «Ацукь» гафуникай арадал атанва.
  • Ахцегь — наме хроникада лугьузва, Ахцегьрин гьаким мусурман Дервишайи гзаф сандин хазар кьушунрин чуькьуьникди мажбур яз Кьвевар гьаким Абу — Муслимдикай куьмек кӀан хьана, адани Дервишайидиз вичин вах Умм аль-Муминат гъуьлуьз гана ва хазаррин гьаким Самсам тарашиз вичин кьушун ракъурна. Гуьгъуьнлай, Самсам кӀиник кутуна кьулухъ, Дервишайи мадни Абу — Муслиман патав фена, Кьвевардин гьакимди мугьманар кинаралди кьабулна ва ахпа Дервишайидин Шах — Бани хуьруьз цӀийи «Ухти» тӀвар эцигна, са шумуд бередай «Ахты» диз элкъвена. Гьа тегьерда, хуьруьз Абу — Муслиман вах Умм аль-Муминатан гьуьрметдай тӀвар эцигнавай. «Ухти» араб чӀалал «вах» лагьай гаф я.

Са шумуд версия аватӀани, хуьруьн тӀвар дегь чӀавалай гилалди «Ахцагь» ва гзафвилин кьадардин формада «Ахцагьар» хьиз амукьнава.

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Алай чка[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Ахцегьрай маса шегьерриз ва шегьервилин хуьрериз авто — рекьин яргъавал.

Шегьердин / хуьруьн
— тӀвар
Яргъавал, км
1 Магьачкъала 250
2 Кьвевар 100
3 Билиж 93
4 Кьасумхуьр 85
5 Мегьарамдхуьр 65
6 Усугьчай 14
7 Рутул 30
8 Хин 33
9 Мискискар 8
10 Луткун 2

Къенепатан малумат[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Гьава[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Чиликай малумат[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Флорани фауна[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Ахцегьрин минералрин чешмеяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Дегь ваде[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Юкьван ваде[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Ахцегьан бегвал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Сувун жемятрин ваде[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Кьилин макъала: Ахцегьпарадин азад жемият


XIX виш йис[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

XX виш йис[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Ксар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Тарихдикай[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЧӀал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Ахцегьжувар, лезги чӀалан самур нугъатдиз талукь тир ахцегь нугъатдин ахцегь рахундив рахазва.

Экономикани инфратуькӀуьрунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Промышленность[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Асул макъала: Ахцегьрин гьамамар

Хуьруьн майишатар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Къуллугъдин хелер[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • Мугьманвилин кӀвал «Самур»
  • Бальнеологиядин ял ядай чка «Ахты»
  • Сагъвилерин комплекс «Ахты»
  • Аялрин ревмокордиологиядин санаторий «Ахты» [3].

Туризм[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Энергетика[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Ахцегьрин ЦЭС

Ахцегь вацӀал 1,8 мВ къуват авай цин электростанция кардик ква. 2011 июньдилай Самур вацӀал, вацӀун сивелай 102 км яргъада цӀийи 22 мВ къуватдин ЦЭС эцигиз планра ава [4].

Транспорт[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Культура[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Суварарни фестивалар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

МискӀинар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Музеяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Театраяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Муькъвер[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Идрисан муьгъ
Джиорс ва Дебернардидин муьгъ

Жалилова Алладин тварунихъ галай устӀарвилин мектеб[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Ахцегьан къеле[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Кьилин макъала: Ахцегьан къеле


Паркарни имаратар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Абдул Мухътедир Айдинбеквидин имарат

Ахцегьра пуд парк ава.

Монументар:

  • Лезги эпосдин кьегьел Шарвилидин тӀварунихь галай мемориал ротонда.
  • ЧӀехи дяведин иштиракчийриз ядигар яз эцигнавай обелиск.
  • Ленинан, Аскар Хасбулат-Сарыджадин, Валентин Эмирован, Тагьир Хуьруьгвидинни Муьхътедир Айдунбегвидин имаратар.

Жемятдин кеспияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Медиани алакъа[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Чирвал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Кьиспесдай[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шикилар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]