Агъул район

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Муниципалитетдин район
Агъул район
урусАгульский район
Уьлкве
Урусат
Федерациядин субъект
Дагъустан
Администрациядин юкь
Къенепатан паюнар
10 муниципалитетар акатзава
Райондин кьил
Исмаилрин Юрий Гьусейнан хва
Бине кьунва
Майдан
793.5 км²
Агьалияр
10 689 кас (2013)
Миллетар
Динар
Агъул район


Телефондин код
+7 87243
Автомобилдин код
05
Код ОКТМО
82601000

Агъул район (урусАгульский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикадин кьибле пата авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Тпиг хуьр я.

География[Дуьзар хъувун]

Агъул райондин акунар

Район Дагъустан Республикадин кьибле пата ала, ирид районрихъ галаз са сергьятра ава: кефердинни рагъэкъечIдай пата Табасаран райондихъ галаз, рагъэкъечIдай пата Хив райондихъ галаз, кьибле пата Кьурагь райондихъ галаз, рагъакIидай пата Рутул райондихъ галаз, кефердинни рагъакIидай пата Кули райондихъ галаз ва кефер пата Къайтагъни Дахада районрихъ галаз. [1] Райондин чилерин вири санлай майдан — 793,5 км² я.

Агъул район 1200—2000 м кьакьанвал авай суван чилерал ала. Виридалайни кьакьан кIукI Кьурудагъ я — 3837 метр. ТIимил тамар авай чка я, тамар ина асул гьсабдалди кефер пата, кьиблединни рагъакIидай пата ва лап агъа пата ава. Чилерин чIехи пай валарин набататри кьунва. Саки вири район, кефер пата авай гъвечи чилерилай гъери, Чирагъ вацIун гьавиздиз талукь я. ВацIук са шумуд маса гъвечи вацIар акахьзва, гьавиляй Агъул район, гуьнейрай пара хвалар авахьзавай са шумуд кIамариз пай хьанва [2].

Тарих[Дуьзар хъувун]

1934 йисан 1 сентябрьдиз ВЦИК Президиуман къарардив, вилик Кьурагь райондик квай Буркихан, Дулдугъ, Курагъ, Рича, Гоа, Тпиг ва Хутхул хуьруьнсоветар Кьурагь райондивай чара авуна сад авунивди Агъул район арадал гъанвай [3]. Агъул район арадал къведалди 19 агъулрин хуьрер Кьурагь райондик, Буршагъ хуьр Къайтагъ райондик, Цирхье хуьрни Дахада райондик квай.

Район арадал атунилай кьулухъ, ина Магъудере кIамай элячIнавай цIийи муьгъ эцигнай. Дяведилай гуьгъуьнин йисара хуьрерин гзафбуруна медпунктарни начагъханаяр, мектебарни улубханаяр ахъа хьанвай, райондин инфраструктура вилик физ эгечIнай.

Агьалияр[Дуьзар хъувун]

Йисариз килигна Агъул райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Йис 2007 2010 2011 2012 2013
Агьалияр 11 092 [4] 11 204 [5] 11 041 [6] 10 929 [7] 10 689 [8]

2007 йисав гекъигайла 2013 йисуз райондин агьалийрин кьадар саки 500 касдив агакьна тIимил хьанва. Им жегьилрин хуьрерай шегьерриз куьч хьунин себебдалди я.

2002 йисан малуматриз килигна райондин миллетрин состав: агъулар — 92,5 %, даргияр — 7,1 % [9].

Агъул районда авай даргийрин арада дарги чIаларик акатзавай кьве чIал гегьенш я, Чирагъ хуьре — чирагъ чIал, Амухни Шари хуьрера амух чIал [10][11].

Халкь Кьадар,
кас
Пай
вири агьалийрикай, %
агъулар 10447 92,53 %
даргияр 797 7,06 %
табасаранар 16 0,14 %
масабур 30 0,27 %
вири санал 11290 100,00 %

Администратциядин паюнар[Дуьзар хъувун]

Районда 19 хуьр ава, абурун чIехи пай агъулрин хуьрер я. Пуд — Амух, Чирагъ ва Шари хуьрера даргийри уьмуьр гьалзава, гьакIни гила тунвай Анклух хуьрни вилик дарги хуьр тир.

Райондик 10 хуьруьнсоветар акатзава.

Агъул райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

  1. «Амух» хуьруьнсовет — Анклух, Амух, Цирхе ва Шари хуьрер.
  2. «Буркихан» хуьруьнсовет — Буркихан хуьр.
  3. «Буршагьрин» хуьруьнсовет — Буршагь, Арсугъ хуьрер.
  4. «Дулдугърин» хуьруьнсовет — Дулдугъ, Гоа ва Яркуг хуьрер.
  5. «Кьурагърин» хуьруьрсовет — Курагъ, Худигъ хуьрер.
  6. «Рича» хуьруьнсовет — Рича, Бедуьхъ хуьрер.
  7. «Тпиг» хуьруьнсовет — Тпиг хуьр.
  8. «ФитIе» хуьруьнсовет — Фите хуьр.
  9. «Хутхулрин» хуьруьн совет — Хутхул, Мисси хуьрер.
  10. «Чирагъ» хуьруьнсовет — Чирагъ хуьр.

Анклух хуьр «Амух» хуьруьнсоветдиз талукь хьайитIани, хуьр саки амайди туш лугьайтIани жеда, хуьруьн эгьлияр республикадин кьулу чкайриз куьч хьанвай.

Алай чIавуз, саки тамамдаказ куьч хьана тунвай хуьрериз, райондин кефер пата инсандин гъил агакь тийир чкайра авай Цирхье ва Шари хуьрерни талукь ийиз жеда. И хуьрера са шумуд касди уьмуьр гьалзава. Хуьруьн эгьлияр асул гьисабдалди Дербент райондин Чинар хуьруьз куьч хьанвай.

1960-й йисарал кьван, ина Хив райондай Агъул райодиз тухузвай рекьел алай садлагьай Дуруштул хуьр авайди тир, амма хуьруьн эгьлийрин кьулу чкадиз, асул гьисабдалди Дербент райондин Хазар хуьруьз куьч хьунин себебдалди гила хуьр алай чкадал са харапIаяр амукьнава.

Бязи фактар[Дуьзар хъувун]

  • Районда «Вести Агула» тIвар алай газет акъатзава, газет урус чIалалди акъатзава, амма гагь-гагь агъул чIалал материаларни твазвайди я (фольклёрдин эсерар, шиирар).
  • Райондин кефер пата авай, Жуфудагъ сувун мукьвал алай Буршагь хуьр Дагъустандин виридалай кьакьан суван хуьрерикай сад я (2200 м).

ТIвар-ван авай ксар[Дуьзар хъувун]

  • Ахмедов, Шарафудин Магомедович (Буршагь хуьр) — тарихдар, «Агъулар» монографиядин кирамрикай сад.
  • Гусаев, Магомедсалих Магомедович (Цирхе хуьр) — 1994 - 2003-й йисара миллетдин политикадин, информациядин ва Дагъустан Республикадин къецепатан алакъайрин министр.
  • Мазанаев, Шабан Абдулкадырович (Буршагь хуьр) — филология илимрин доктор, профессор, Дагъустандин университетдин филология факультетдин декан.
  • Махмудова, Такибат Алаудиновна (Тпиг хуьр) — Дагъустан Республикадин Гьукуматдин Советдин председательдин чкадал акъваздайди. 2006 йисалай Дагъустан Республикадин Гьукуматдин секретарь.
  • Рамазанов, Хидир Хидирович — тарихдин илимрин доктор, профессор, Дагъустандин университетдин тарихдин факультетдин виликан декан.
  • Тарланов, Замир Курбанович (Буркихан хуьр) — филология илимрин доктор, профессор, Петрозаводск шегьердин гьукуматдин университетдин урус чIалан кафедрадин регьбер.
  • Японов, Джегил Джегилович (Фите хуьр) — ашукь, халкьдин манияр лугьузвайбурун акъажунрин лауреат.

Баянар[Дуьзар хъувун]

  1. Агульский район
  2. Агъул райондин гьал
  3. О ГРАНИЦАХ МОЗДОКСКОГО РАЙОНА, СЕВЕРОКАВКАЗСКОГО КРАЯ С КАРАНОГАЙСКИМ РАЙОНОМ, ДАГЕСТАНСКОЙ АССР И ОБ ИЗМЕНЕНИЯХ В АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНОМ ДЕЛЕНИИ ДАГЕСТАНСКОЙ АССР В СВЯЗИ С ОБРАЗОВАНИЕМ НА ТЕРРИТОРИИ ОЗНАЧЕННОЙ РЕСПУБЛИКИ НОВЫХ РАЙОНОВ
  4. Источник: Численность населения Российской Федерации по городам, рабочим посёлкам и районам на 1 января 2007 г. М., 2007, с. 71.
  5. Итоги ВПН-2010. 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов – районных центров и сельских населенных пунктов с населением 3 тысячи человек и более
  6. Оценка численности постоянного населения на 1 января
  7. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.
  8. 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.
  9. Население Дагестана
  10. Этнокарта Южного Дагестана. Лезгинские языки
  11. Этнокарта Южного, Западного и Центрального Дагестана. Нахско-дагестанские языки

ЭлячIунар[Дуьзар хъувун]

Дагъустан
Дагъустандин герб Кьилин шегьер: Магьачкъала

Шегьерар: Буйнакск  • Дагъустандин ЦIаяр  • Кьвевар  • Избербаш  • Каспийск  • Кизилюрт  • Кизляр  • Хасавюрт  • Кьибле-Сухокумск


Административ паюнар:

Районар: Агъул  • Акуша  • Ахвах  • Ахцегь  • Бабаюрт  • Бежта  • Ботлих  • Буйнакск  • Гергебиль  • Гьумбет  • Гуниб  • Дахада  • Дербент  • Докъузпара  • Къазбек  • Къайтагъ  • Къарабудахкент  • Къаякент  • Кизилюрт  • Кизляр  • Кули  • Кумторкъала  • Кьурагь  • Лак  • Леваши  • Мегьарамдхуьруьн  • ЦIийи Лак  • Ногъай  • Рутул  • Сергокъала  • СтIал Сулейман  • Табасаран  • Тарум  • Тлярата  • Унцукул  • Хасавюрт  • Хив  • Хунзах  • ЦIумада  • Цунта  • ЧIарода  • Шамил


Макъалаяр: География  • Герб  • Гимн  • Тарих  • Агьалияр  • Административ паюнар  • ТIаратI
Дагъустандин пайдах