Кизилюрт

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску
Урусатдин пайдах Шегьер
Кизилюрт
урусКизилюрт
Герб
Герб
Уьлкве
Урусат
Федерациядин субъект
Дагъустан
Муниципал район
Шегьердин кьил
Магомед Уцумиев
Бине кьунва
Виликан тӀварар
станция Чирьюрт,
Красное село
Статус
шегьердин статус
1963 йисуз къачуна
Майдан
50 км²
Юкьван кьакьанвал
45 - 115 м
Агьалияр
34 657 [1] кас (2010)
Агломерация
47 476
Миллетар
аварар (70,3 %),
къумукьар (12,7 %),
яхулар (5,4 %),
урусар (4,2 %) (2002 йис).[2]
Динар
Сятдин чӀул
Телефондин код
+7 87234
Почтунин индекс
368124
Автомобилдин код
05
Код ОКАТО
82 425 000
Официал сайт
Кизилюрт (Дагъустан)
Кизилюрт

Кизилюрт (урусКизилюрт, авар. Гъизилюрт, къум. Къызылюрт — «Яру хуьр») — Урусатдин Дагъустан республикада авай шегьер. Кизилюрт райондин администрациядин юкь я. ЦIуру Бавтугай хуьруьхъ, ва гьакӀни Бавтугай ва ЦIийи Сулак посёлкайрихъ галаз "Кизилюрт шегьер"дин агломирация туькӀуьрзава.

Агьалияр — 34 700 кас (2010 йис)[3].

Агломирациядин агьалияр — 47 400 кас (2010 йис)[3].

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шегьер Дагъустандин юкьван пата, республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай 53 км кьибле патахъ, Сулак вацӀал чка кьунвайди я.

Климат[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Климан юкьван дережадин континентал, зегьем квай гад ва юкьван дережадин мекьи кьуьд кваз. Виридалайни мекьи январь вацран юкьван гьисабдалди температура − 2,4 °C, виридалайни чими июль вацран юкьван гьисабдалди температура + 23,5 °C я. Йисан къене аязар авачир бередин яргъивал — 213 югъ я. Чилел жив алай йикъарин кьадар — 48.

Юкьван гьисабдалди йисан активвал къалурзавай лишанар:

  • атмосферадин къваларин кьадар 524 мм;
  • гьавадин гекъигунин ламувал 75 %;
  • гарун йигинвал секундада 3,2 м, гзафни — гзаф рагъэкъечӀдай ва рагъакӀидай патаринбур я;
  • ракьинин нурар авай йикъарин яргъивал 2083 сят, рагъ авачир йикъарин кьадар — 83;
  • юкьван гьисабдалди гьавадин температура +10,9 °C.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Урусатдин империя[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1831 йисан 19 октябрьдиз, Къавкъаздин дяведин финифда урусрин кьушунрин паталай къеле хътин Чир — юрт хуьр къачунвай. Вигьинда урус зари Александр Полежаевни иштирак авунай, ада и вакъиайриз са шумуд шийирни талукь авунай.[4]

1886 йисуз Дагъустан вилаятдин Агъа Чир - юрт хуьруьз Самарадин губерниядин эгьлияр куьч хьанвай, абуру ина тӀебиатдин майишатдал алахънавай.

1921 йисуз Дагъустандин АССР арадал гъанвай. 1930 йисуз Чир — юрт хуьруь посёлкдин статус къачунай ва тӀвар Красное село-диз масакӀа хьанвай. И тӀвар галаз ам пара хьанач, са тӀимил вахтунилай адаз цӀийи Кизил — юрт тӀвар ганвай (къум. «Къызыл юрт» — Яру хуьр).

1963 йисуз посёлокдиз шегьердин статус ганвай. Им Дагъустандин виридалайни жегьил шегьер я. Шегьер хьайидилай кьулухъ, адаз цӀийи тӀвар эцигунин проэктар кьиле фенвай, теклифнавай тӀварарин арада Сулакоград ва Вишневск тир (мукьвал алай Агъа Чир - юрт хуьре ханвай академик А. В. Вишневскийдин гьуьрметдай).

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар:

Агьалийрин кьадар, кас
1959 1970 1989 2002 2010
3 900 13 100 33 700 30 300 34 700

Кизилюрт шегьердин миллетрин состав:[5][2]

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Кизилюрт шегьердин ва адаз талукь тир хуьрерин 47 679 кас агьалийрикай:[2]

2008 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Кизилюрт шегьердин 34 100 кас агьалийрикай:[5]

Экономика[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Карханаяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • АО «Дагэлектроавтомат»
  • АО «Дагнеруд»
  • Чирхинин завод № 4
  • Чирхинин завод № 1
  • ОАО «Дагнефтьиндустрия»
  • ОАО «Полиграфмаш»
  • Сулакрин ЦЭС-рин каскад
  • ООО «Холод»
  • ООО «Аком»
  • ОАО «Аист»
  • АО «СУ-900»
  • Керамзитдин завод
  • СМУ −2 ОАО «Чиркейгэсстрой»
  • Каспий СГЭМ
  • ООО «ЭВНА»

ИнфратуькӀуьрун[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Культура ва спорт[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шегьерда 13 спортзалар, 15 ахъа майданар, 3 спортдин мектебар ава.

  • ДЮСШ № 1, 913 кӀелзавайбур, 7 отделенияр.
  • ДЮСШ № 2, 737 кӀелзавайбур, 9 отделенияр.
  • РДЮСШОР — дзюдо − 226 кӀелзавайбур.
  • 60 чка гьакьарзавай спортдин интернат «Олимпиец».

2008 йисуз инай Урусатдин спортдин кьве устӀар, Халкьарадин дережадин спортдин са устӀар, кьуршахарай Урусатдин спортдиз 5 кандитатар, 6 боксдин кандитатар ва ада кьуршахрин спортдин 5 устӀарвилин кандитатар акъатна.

Шегьерда аялриз гатун рухсатра ял ядай ва сагъардай 10 лагеряр ава. Шегьердин къеце патай авай сагъардай лагерра гьар йисуз 4 агъзурдилай пара аялри ял язва.

Чирвилер[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шегьерда 8 умуми чирвилерин мектебар ава, анра 6589 кас кӀелзава, 10 мектебдилай вилик чирвилер гузвай идараяр ава, анра 1575 аял кӀелзава, 2 аялринни — жегьилрин спортмектебар, 2 творчестводин кӀвалер, са жегьил техникрин станция ава. Шегьердин чирвилер гузвай идарайра кӀвалахзавайбурун кьадар 1560 кас, абурукай 590 кас муаллимар я.

Культура[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шегьерда ва адан посёлкайра Шегьердин Культурадин КӀвал, са культурадин парк ва аттракционар авай ял ядай парк, 433 кас гьакьарзавай харусенятдин кьве кӀвал, 379 кӀелзавайбур гьакьарзавай са музыкадин мектеб, 1 Художестводин мектеб, ругуд филиалар авай ва 11 300 экземпляр улубдин фонд авай Юкьван улубхана кардик ква.

Массайрин информациядин такьатарни алакъа[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Радиостанцияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ТӀвар Частота МГц
Прибой 104.5
Europa plus+ 107.9
Ватан 106.9

ТӀвар — ван авай ксар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Стха шегьер[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]