Даргияр

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Даргияр
Дарган
Daud1.jpg Ali-hadji.jpg
Дауд-Гьажи Умаханов Магомед-Салам Ильясович Али-Гьажи Акушинский
Машгьур даргияр
Вири санлай кьадар

600 агъзур

Гегьенш хьанвай ареал
Урусатдин пайдах Урусат 589 386 кас (2010 йис) [1]
       Дагъустандин пайдах Дагъустан 490 384 кас (2010 йис) [1]
       Ставрополь крайдин пайдах Ставрополь вилаят 49 302 кас (2010 йис) [1]
       Ростов вилаятдин пайдах Ростов вилаят 8 304 кас (2010 йис) [1]
       Калмыкиядин пайдах Калмыкия 7 590 кас (2010 йис) [1]
       Астрахань вилаятдин пайдах Астрахань вилаят 4 241 кас (2010 йис) [1]
       Москвадин пайдах Москва 3 255 кас (2010 йис) [1]
Киргизиядин пайдах Киргизия 2 704 кас (1999 йис) [2]
Туьркменистандин пайдах Туьркменистан 2500 кас (2010 йис)
ЧIал
Дарги чIалар
Дин
Ислам, суни - мусурманар
Акатзава
дарги халкьар
Ареалдин карта
Caucasus-ethnic dargienen.png


Даргияр (даргдарган) — тарихдин къене Дагъустандин рагъэкъечIдай патан суван ва суварин ценерив гвай районра уьмуьр ийизвай Къавкъаздин бинедин суван халкьар. Нах-дагъустан халкьарин группадин дарги халкьарин хзандиз талукь я. Кьадардиз килигна, аваррилай кьулухъ Дагъустанда кьведлагьай чкадал ала. Дарги чIаларал рахазвайди я.

Диндал гьалтайла даргияр суни мусурманар я.

Арадал атуникай[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Гьакъикъатда даргияр, советрин гьукуматди милли жигьетдай сад-садаз мукьва тир шумудни са бицIи халкьар сад авунин тIебии тушир рекьелди арадал гъанвай этнос я. Гьавиляй, акуша чIалан бинедал арадал гъанвай литературадин дарги чIал, акушавийрилай гъейри анжах тIимил пай даргийри гъавурда акьазва. И дарги халкьарик акатзавай 17-дав агакьана халкьарин гзафбурун чIаларин арада чIехи тафават авайвиляй абуру сада-сад гъавурда акьазвач ва мектебра хайи чIалан тарсуна гузвай литературадин дарги чIал гзафбуруз чизвач. Са бязи лингвистри гъалатI яз и чIалар умуми «дарги» чIалан нугъатар тирди лугьузва. И чIалар-нугъатар территориядин жигьетдай сад садаз акьван мукьвал ала хьи, гьатта са райондин къене авай хуьрерин садаз-сад гзаф четин гъавурда акьазва. Месела, Дахада районда авай Кубачи хуьруьн эгьлийри, къунши хуьрер тир Трисанчи ва Уркарах хуьрерин эгьлияр рахазвай чIал гъавурда акьазвач. Цудахар чIалал рахазвайбуруз литературадин дарги чIал чизвач ва икI мад.

Умуми шикилда тамашайтIа, бязи дарги чIалар сад-садавай гзаф тафаватлу я ва абурун векилри сада-сад гъавурда акьазвач, бязи чIаларни сад-садаз ухшар я ва рахазвайбуру сада-сад са бубат гъавурда акьазва.

Гьатта, алай чIавуз дарги этносдиз талукь тир къайтагъри ва кубачийри чеб умуми дарги халкьдиз талукьарзавач. Идан патахъай дагъустандин этнологрин арада веревирдер ва гуьжетар гилани давам жезва.

Дарги халкьар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Дарги этносдик акьван пара бицIи халкьар акатзава хьи, абурун виридакай там малуматар гьеле кIватIнавач.

Этноним[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Даргийри чпи чпиз дарган лугьузва. Революциядилай вилик девирда абуруз акушаяр ва лезгияр лугьузвай. Дуьз лагьайтIа, вилик девирда вири суван халкьар умуми лезгияр тIвар алаз малум тир.

Гегьенш хьанвай ареални кьадар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Даргияр — кьадардиз килигна Дагъустандин миллетрин арада кьведлагьай чкадал ала (аваррилай кьулухъ) ва уьлкведин агьалидин 16,5 % туькIуьрзава.

2002 йисан малуматриз килигна Урусатда 510 156 даргияр авай, абурукай 425 526 кас Дагъустанда уьмуьр тухузвай.

2010 йисуз Урусатда абурун кьадар — 589 396 кьван хкаж хьанай, абурукай 490 384 кас Дагъустандал къвезвай.

Даргияр гегьенш хьанвай адетдин ареал Дагъустандин сувун ва сувун ценерив гвай районар я. Абурун хайи макан Акуша, Дахада, Къайтагъ, Леваши ва Сергокъала районар я. Дагъустандин мукуь районриз даргияр Советрин береда куьч хьанвай.

Даргийрин тарихдин районар ва чеб гегьенш хьанвай чкаяр:

Дагъустанда:

Районра

Шегьерра

Дарги диаспора[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Даргийри Урусатдин чара-чара регионра уьмуьр тухузва. Абуру виридалайни чIехи диаспора Ставропольдин крайда ава. 2010 йисан малуматриз килигна, Ставропольдин крайда авай даргийрин кьадар 49 302 кас тир, амма 1979 йисуз 15 939 тир. Идалайни гъейри, даргияр Ростов вилаятда — 8304 кас (2010 йис), Калмыкияда — 7590 (2010 йис), Астрахань вилаятда — 4241 (2010 йис), Москва шегьерда 3255 (2010 йис) ва муькуь регионра гьалтзава.

Даргийрин гъвечIи группая виликан СССР-дин уьлквейрани уьмуьр гьалзава. Месела, 1959 йисуз Киргизияда 965 дарги ава, 1999 йисуз абурун кьадар 2704 кьван хкаж хьанай.

Туркменияда 1600 кьван даргиди уьмуьр тухузва.

Антропология[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Антропологиядин жигьетдай дарги халкь европоид расадин кавкасион типдиз талукь я.

Даргийрин акунар, XIV виш йисара Ширванда уьмуьр авур араб географ Абд ар-Рашид ибн Салигь ибн Нури ал-Бакувиди вичин гъиливкхьинра къейд авунай:

«Зерихгеран (сифтегьан дарги гьукумат) тIварцIи "кьеркьер ийизвайбур" мана гузва, зерих + геран. Адан агьалияр кьакьан буйдин, расу чIарар авай ва хци жуьредин вилер авай инсанар я» [3].

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЧIал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Асул макъала: Дарги чIалар

Дарги халкьар пара кьадарда чIаларал рахазва, гьар садаз чпин кьетIен чIал ава. И чIаларин вири нах-дагъустандин чIаларин группадин дарги чIаларин хзандик акатзава. ЧIаларин арада лексикадин жигьетдай тафават гзаф чIехи тир виляй и халкьарин парабуру са сад гъавурда саки акьазвач. Сад садаз са кьадар ухшар тир вирини вири са кьве чIал ава. Дарги чIалан литературадин чIал акуша чIалан бинедаллаз туькIуьрнавайди я. Амма даргийрин гзафбуруз и чIал чизвач лугьуз абур сад-садахъ галаз урусдал рахазва. Мектебра акуша чIал дарги аялриз дидед чIал хьиз чирзавайди я, бицIи халкьар сад авун паталди.

Дарги чIалакай сифтегьан малуматар XVIII виш йисан кьведлагьай паюна дуьздал акъатнай. 1860-й йисара П. К. Услара урахи чIалан асул гьаларикай макъала кхьенай.

XX виш йисан къене дарги чIаларин кхьинар кьведра дегиш хьанвай: 1928 йисуз адетдин ажам (араб) кхьинар латин алфавитдиз, 1938 йисузни латин алфавит къенин урус графикадиз дегишарнай. 1960 йисара дарги алфавитдик ПI пI гьарф кутунай.

Дарги алфавит:

А а Б б В в Г г Гъ гъ Гь гь ГI гI Д д
Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ
Кь кь КI кI Л л М м Н н О о П п ПI пI
Р р С с Т т ТI тI У у Ф ф Х х Хъ хъ
Хь хь ХI хI Ц ц ЦI цI Ч ч ЧI чI Ш ш Щ щ
Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

Им дарги чIаларин умуми шикилда туькIуьрнавай алфавит я ва вири чIаларин (нугъатрин) фонетикадихъ галаз дуьз къвезвач. Мисал паталди, муги чIала кь гьарф авач ва икI маса.

Дин[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Культура[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Литература[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

XX виш йисалди дарги литература анжах халкьдин мецин эсеррал бинеламиш хьанвай. Дарги чIалалди шииррин садлагьай кIватIал XX виш йисан сифте кьилера акъатнай, амма абур диндиз талукь тир ва лексикадин жигьетдай зур пай даргидал зур пайни араб чIалан гафарикай ибарат тир [4].

Дарги литература Октябрьдин революциядилай кьулухъ вилик физ эгечIнай. Революциядин сифте йисара дарги халкьдин милли мецин эсерар кIватIна чапдай акъуднай, гуьгъуьнлай, 1925 йисуз дарги чIалал «Дарган» тIвар алай садлагьай республикадин газет акъатнай [5].

1961 йисан сентябрьдин 11 Избербаш шегьерда даргийрин садлагьай пешекар театр тир — О. Батыраян тIварунихъ галай Музыкадинни-драмадин Гьукуматдин Дарги театр ахъайнай.

Милли алукIунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Даргийрин милли алукIунар умуми дагъустандин халкьарин милли алукIунрилай тIимил тафаватлу я. Итимрин парталар: туника хьтин перем, яргъи вахчагар, валчагъ, хъицикьрин бармак, япунжи, чухва, литинин кIвачин къапар ва виридалайни важиблу атрибут — яргъи гьяркьуь гапур тир.

Дишегьлийрин парталар: блушка хьтин яргъи перем, хуру ахъа валчагъ, гуьтIуь ва я гьяркуь вахчагар, тумаждин кIвачин къапар. Кьилел чухта, гьакIни лацу ва я чIулав пекинин шаршав. Дарги этносдик квай бязи халкьарин милли алукIунрик кьетIен лишанар ква. Месела, къайтагъ ва къубачи халкьариз хас я гзаф къашар, зарар ва гьашияр авай парталар, гьапшима дишегьлийрин валчагърал ва перемрал адетдалди гзаф уьнуьгъар, къашар, кепекар, жуьреба-жуьре кулонар ва муькуь элементар авай.

Алай чIавуз милли алукIунар анжах суваррин мярекатра ва сегьнейра алукIзава. Гила вири шегьердин жуьредин парталрал элячIнава.

Адетар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Милли тIуьнар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Дарги миллетдин тIуьнри, виш йисарин къене абурун кьилин кеспияр тир лежбервилинни малдарвилин майишатрихъ галаз галкIанвай адетрин суьрет къалурзава. Гьавиляй, абурун тIуьнар асул гьисабдалди хъчарин, якIун ва некIединбур я. Тинидин тIуьнрикай виридалайни гзаф гьатнавайбур хинкIарар ва жуьреба-жуьре къенер авай чуду лугьудай цикIендиз ухшар пирог я. Чар авай тинидикай авур лезги цикIендилай тафаватлу яз, чуду хъуьтIуьл ацIай тинидикай ийизвайди я. Адан къенез адетдалди як ва я шур ацIурзава.

Дарги цIун-кIвалик умуми-дагъустандин, умуми-къавкъаздин ва бинедин дарги тIуьнар акатзава.

Чирвилер[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Вири Урусатдин программадин сергьятра Дагъустанда чеб пара авай чкайра дарги чIалал (акуша нугъатдал) мектебдин чирвилер гузва, ктабар таржума ийизва. Дарги чIалал тербия гузвай аялрин бахчаярни кардик ква. ГьакIни, Акуша, Къайтагъ, Дахада, Леваши, Сергокъала районрин ва Избербаш шегьердин медресайра дарги чIаларалди диндин чирвилер гузвайди я.

Литература[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]