Аварар

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Аварар
МагIарулал
Имам Шамиль.jpg Хаджи-Мурат.JPG Rasul Gamzatov.jpg Gaji Gajiev 2013.JPG
Имам Шамил Гьажи Мурад Расул Гьамзатов Гьажи Гьажиев
Хабиб Нурмагомедов.jpg Абдулатипов Р.Г 1.jpg
Хабиб Нурмагомедов Рамазан Абдулатипов
Машгьур аварар
Вири санлай кьадар

1 миллиондилай пара

Гегьенш хьанвай ареал
Урусатдин пайдах Урусат 912 090 кас [1][2]
       Дагъустандин пайдах Дагъустан 850 011 кас [3]
       Ставрополь крайдин пайдах Ставропольдин край 9 009 кас [3]
       Чечнядин пайдах Чечня 6 864 кас [3]
       Москвадин пайдах Москва 5 049 кас [4]
       Ростов вилаятдин пайдах Ростов 5 038 кас [5]
       Астрахань вилаятдин пайдах Астрахань 4 719 кас [3]
       Калмыкиядин пайдах Калмыкия 2 396 кас
Азербайжандин пайдах Азербайжан 49 800 кас [6]
Туьркиядин пайдах Турция 53 000 кас [7]
Гуржистандин пайдах Гуржистан 1 996 кас [8]
Украинадин пайдах Украина 1 496 кас [9]
Къазакъстандин пайдах Къазахстан 1 206 кас [10]
ЧIал
Авар чIал
Дин
Ислам, суни мусурманар
Акатзава
авар-анд-цез халкьар
Ареалдин карта
Кеферпатан Къавкъаздин чIалар лез.svg
24 ранг


Аварар (авараварал, магIарулал) — тарихдин къене гилан Азербайжандин кефердинни-рагъакIидай пата, Гуржистандин рагъэкъечIдай пата ва Дагъустандин рагъакIидай патан районра уьмуьр гьалзавай Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустан халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандиз талукь я. Кьадардал гьалтайла Дагъустандин виридалайни чIехи халкь я.

Аваррин сиягьдик абуруз мукьва тир анди-цез халкьар ва лезги халкьарикай тир арчияр кутунвайди я.

Этноним[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Аварви этнонимдин арадал атуникай са шумуд фикирар ава. Алимрин гзафбуру гилан аваррин несилар дегь куьчери халкь аварар тирди лугьузва ва садлагьайбурун энтогенездиз чIехи таъсир ганвайди тестикьарзава. Муькуь версиядив кьурвал, «авар» тIвар и халкьдиз къунши къумукьри ганай. Туьрк чIаларал «авар», «аварала» гафари «секинвал квачир», «къалабулух квай», «викIегь», «дяведал рикI алай» ва маса ихьтин, авар халкьдин къилихдиз кутугзавай, манаяр гузва. ГьакIни, авар халкьдин тIвар, юкьван виш йисара гьукум гьалнай аваррин гьукумат тир Сарирдин царь Авардин тIварцIихъ галаз алакъалу тирди гиман ийизва.

XX виш йисалди аварар тавлияр ва лезгияр тIвараралди малум тир. Урус дяведин тарихдар Василий Поттоди вичин гъилин кIвалахра аваррикай икI кхьенай:

" Авар тайифади чпи-чпиз «маарулал» лугьузвай, амма къунши халкьари абуруз — «тавлияр»; суварилай анихъ галай Гуржистанда — «лезгияр» лугьузвай."

Гегьенш хьанвай ареални кьадар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Аварар Дагъустандин виридалайни чIехи халкь я. Абур Дагъустандин суван районрин чIехи паюнал ва аран районрин гзафбурунал пара кьадарда гегьенш хьанва. Дагъустандилай гъейри цIуд агъзурралди аварар Чечняда, Калмыкияда ва Урусатдин маса субъектра уьмуьр ийизва.

ГьакIни, аварар чпин тарихдин чилер тир Азербайжандин Белокан ва Закаталара районра уьмуьр гьалзава. 2012 йисан малуматриз килигна и кьве районра авай аваррин вири санал кьадар 51 980 кас тир.

Дагъустандин тарихдар А. М. Магомеддадаева лугьузвайвал, 1920 йисуз Турцияда 30-лай пара дагъустанвийрин хуьрер авай, абурун 2/3 авар хуьрер тир. Ана уьмуьр гьалзавай дагъустанвийрин кьуьзуь несилрин гафарикай малум хьанай хьи, Турцияда 80 агъзурдалай пара дагъустанвияр ава ва кьезил гьисабунрин рекьелди абурукай тахминан 53 агъзур кас аваррин несилар тирди акваз жеда. ГьакI хьайила, Урусатдилай къеце пата аваррин виридалайни чIехи диаспора Турцияда ава.

Идалай гъейри, вилик Осман Империядиз Къавкъаздай хзанралди куьч хьанвай агъзурралди «мугьажир» аваррин несилар гила Сирия ва Иорданияда авайди малум я. Амма кьадардиз тIимил тирвиляй вахтар финвай абур чкадин арабрин ва чпелай кьадардал пара тир адыгринни чеченрин таъсирдик акатна чпин милли махсусвал квадарна.

Аваррин тарихдин районар ва чеб гегьенш хьанвай чкаяр:

Дагъустанда:

Районра

Шегьерра

Азербайжанда:

Районра

Аваррин этногенез[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Арадал атун[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Антропология[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЧIал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Аварар Нах-дагъустандин чIаларик акатзавай авар-анди-цез группадин авар-анди хилек квай авар чIалал рахазва. Авар чIал кеферпатан ва кьиблепатан нугъатриз пай жезва. Кеферпатан нугъатар: салатав, хунзах ва рагъэкъечIдай патан нугъатар. Кьиблепатан нугъатар: гидатли, анцух, закатала, карах, андалал, кахиб ва кусур нугъатар. КьетIен батлух нугъат и группайриз талукь туш. ЧIалан нугъатрин арада фонетикадин, морфологиядин ва лексикадин жигьетдай са кьадар тафават авайтIани, и нугъатрин векилри сада-сад бегьемдаказ гъавурда акьазва.

Дин[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Культура[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Адетар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Авар тIуьнар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Литература[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. Национальный состав населения Российской Федерации
  2. Абурук анди-цез халкьарни кваз
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls
  4. Приложения к итогам ВПН 2010 года в Москве. Приложение 5. Национальный состав населения по административным округам города Москвы
  5. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том 4 — «Национальный состав и владение языками, гражданство». Население по национальности и владению русским языком по субъектам Российской Федерации
  6. Этнический состав Азербайджана
  7. Атаев Б. М. Аварцы: язык, история, письменность. — Махачкала, 2005. — С. 21. — ISBN 5-94434-055-X
  8. Ethnic Groups of Georgia: Censuses 1926—2002
  9. Всеукраинская перепись населения 2001 Национальность и родной язык
  10. Агентство Республики Казахстан по статистике. Перепись 2009. (Национальный состав населения.rar)

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]