Аварар

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Аварар
МагIарулал
Имам Шамиль.jpg Хаджи-Мурат.JPG Rasul Gamzatov.jpg Gaji Gajiev 2013.JPG
Имам Шамил Гьажи Мурад Расул Гьамзатов Гьажи Гьажиев
Абдулатипов Р.Г 1.jpg
Гьабиб Нурмагомедов Рамазан Абдулатипов
Машгьур аварар
Вири санлай кьадар

1 миллиондилай пара

Гегьенш хьанвай ареал
Урусатдин пайдах Урусат 912 090 кас [1][2]
       Дагъустандин пайдах Дагъустан 850 011 кас [3]
       Ставрополь крайдин пайдах Ставропольдин край 9 009 кас [3]
       Чечнядин пайдах Чечня 6 864 кас [3]
       Москвадин пайдах Москва 5 049 кас [4]
       Ростов вилаятдин пайдах Ростов 5 038 кас [5]
       Астрахань вилаятдин пайдах Астрахань 4 719 кас [3]
       Калмыкиядин пайдах Калмыкия 2 396 кас
Азербайжандин пайдах Азербайжан 49 800 кас [6]
Туьркиядин пайдах Турция 53 000 кас [7]
Гуржистандин пайдах Гуржистан 1 996 кас [8]
Украинадин пайдах Украина 1 496 кас [9]
Къазакъстандин пайдах Къазахстан 1 206 кас [10]
ЧIал
Авар чIал
Дин
Ислам, суни мусурманар
Акатзава
авар-анд-цез халкьар
Ареалдин карта
Кеферпатан Къавкъаздин чIалар лез.svg
24 ранг


Аварар, Баркьуяр (авараварал, магIарулал) — тарихдин къене гилан Азербайжандин кефердинни-рагъакIидай пата, Гуржистандин рагъэкъечIдай пата ва Дагъустандин рагъакIидай патан районра уьмуьр гьалзавай Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустан халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандиз талукь я. Кьадардиз килигна Дагъустандин виридалайни чIехи халкь я.

Советрин береда аваррин сиягьдик абуруз мукьва тир анди-цез халкьар ва лезги халкьарикай тир арчияр кутунвайди я.

Этноним[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Аварви этнонимдин арадал атуникай са шумуд фикирар ава. Алимрин гзафбуру гилан аваррин несилар дегь куьчери халкь аварар тирди лугьузва ва садлагьайбурун энтогенездиз чIехи таъсир ганвайди тестикьарзава. Муькуь версиядив кьурвал, «авар» тIвар и халкьдиз къунши къумукьри ганай. Туьрк чIаларал «авар», «аварала» гафари «секинвал квачир», «къалабулух квай», «викIегь», «дяведал рикI алай» ва маса ихьтин, авар халкьдин къилихдиз кутугзавай, манаяр гузва. ГьакIни, авар халкьдин тIвар, юкьван виш йисара гьукум гьалнай аваррин гьукумат тир Сарирдин царь Авардин тIварцIихъ галаз алакъалу тирди гиман ийизва.

XX виш йисалди аварар тавлияр ва лезгияр тIвараралди малум тир. Урус дяведин тарихдар Василий Поттоди вичин гъилин кIвалахра аваррикай икI кхьенай:

" Авар тайифади чпи-чпиз «маарулал» лугьузва, амма къунши халкьари абуруз — «таулияр»; суварилай анихъ галай Гуржистандин эгьлийри — «лезгияр» лугьузва."

Гегьенш хьанвай ареални кьадар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Аварар Дагъустандин виридалайни чIехи халкь я. Абур Дагъустандин суван районрин чIехи паюнал ва аран районрин гзафбурунал пара кьадарда гегьенш хьанва. Дагъустандилай гъейри цIуд агъзурралди аварар Чечняда, Калмыкияда ва Урусатдин маса субъектра уьмуьр ийизва.

ГьакIни, аварар чпин тарихдин чилер тир Азербайжандин Белокан ва Закаталара районра уьмуьр гьалзава. 2012 йисан малуматриз килигна и кьве районра авай аваррин вири санал кьадар 51 980 кас тир.

Дагъустандин тарихдар А. М. Магомеддадаева лугьузвайвал, 1920 йисуз Турцияда 30-лай пара дагъустанвийрин хуьрер авай, абурун 2/3 авар хуьрер тир. Ана уьмуьр гьалзавай дагъустанвийрин кьуьзуь несилрин гафарикай малум хьанай хьи, Турцияда 80 агъзурдалай пара дагъустанвияр ава ва кьезил гьисабунрин рекьелди абурукай тахминан 53 агъзур кас аваррин несилар тирди акваз жеда. ГьакI хьайила, Урусатдилай къеце пата аваррин виридалайни чIехи диаспора Турцияда ава.

Идалай гъейри, вилик Осман Империядиз Къавкъаздай хзанралди куьч хьанвай агъзурралди «мугьажир» аваррин несилар гила Сирия ва Иорданияда авайди малум я. Амма кьадардиз тIимил тирвиляй вахтар финвай абур чкадин арабрин ва чпелай кьадардал пара тир адыгринни чеченрин таъсирдик акатна чпин милли махсусвал квадарна.

Аваррин тарихдин районар ва чеб гегьенш хьанвай чкаяр:

Дагъустанда:

Районра

Шегьерра

Азербайжанда:

Районра

Аваррин этногенез[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Арадал атун[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Аварстандин/Лекетиядин герб[11].

Къавкъаздин чIехи пай бинедин халкьар хьиз, дегь авар халкьдин арадал атуникай гьакъикъи делилар ва там тир малуматар авач, амма чара-чара алимрин ва тарихдаррин сад-садавай къакъатнавай шумудни са гиманар ва фикирар ава.

Гуржийрин «Картлис цховреба» (Гуржистандин уьмуьр) тIвар алай тарихдин ктабда кхьенва, Дагъустандин вири сувун халкьар Нугь пайгъамбардин (Аллагьдин регьим хьуй вичиз) хтулдин хтул тир Лекосдикай арадал атанвайди я. Кьисадив кьурвал авар миллетдин бине эцигай кас Лекосан хва — Хозоних тир. «Хозоних Лекосдин рухвайрин арада виридалайни гьуьрметлуди тир, ада суван кIама чка кьуна секин хьанвай ва ана Хозанихети тIвар гайи шегьер кутунай». Хозоних ва я Хозанихети — им гилан Хунзах хуьруьн дегь тIвар я, виликди и хуьр вири авар ханрин кьилин шегьер тир.

Фад заманада дагъустанвийрин чIехи бубайрин гъилерик гзаф гегьенш чилер квай. Кьисадив кьурвал, «Леканан (Лекос) ихтиярдик Дарубанд (Каспи) гьуьлелай Ломеки (Терек) вацIал кьван ва чIехи Хазарети (Волга) вацIал кьван экIя хьанвай чилер акатнай».

Тарихдин бязи кхьинра ихьтин са фикир кхьенва, аварар алпандин легар, гелар ва каспияр тайифайрикай арадал атанва. Амма и кар тестикьарзавай делилар авач ва алимри субут авуна хьи, авар чIала ва топономикада алпандин чIалариз талукь тир гафар-лексемар гьалтзавач. Аварри чпини чеб алпандин тайифарихъ галаз алакъалу тирди гьисабзавач.

VI виш йисуз Юкьван Азиядай Кеферпатан КъавкъаздайтIуз Европадиз куьчери халкь тир аварар гьахьнай. Алимри гиман ийизва хьи, абур сифте кьилера сино-къавкъаздин халкьарин лишанар къачунвай протомонгол-иран халкь тир. Са кьадар геж абурук туьрк ва угор халкьарин лишанарни акатнай. Британиядин Энциклопедияди гузвай малуматрив кьурвал, евразиядин аварар гзаф дегь заманадин халкь я.

Аквадай гьаларай, абурун са пай Дагъустандин сувара ацукьна, гуьгъуьнлай Сарир гьукуматдин бине эцигна ва Дагъустандин тарихдик чIехи крар кутунай.

Аваристандин гьакимри чпин гьукуматда са умуми чIал кардик кутуниз ва чара-чара бицIи миллетар сад авуниз чIехи метлеб гузвай. Сарир уьлкведа авай вири миллетар (андияр, ботлихар, багалулар, бежтаяр, цумадаяр ва мсб.) авар чIалалди рахазвай, вучиз лагьайтIа виридалайни чIехи ва нуфус авай халкь аварар тир. ГьакI хьайила, Дагъустандин тарихда Сарир гзаф къуватлу ва таъсирлу уьлквейрикай сад тир. ЧIалан куьмекдалди чара-чара халкьар сад авунин сиясат къунши тир Гуржистандани къатиз вилик фенвай. Гьавиляй, Гуржистанда авай гъвечIи халкьар, месела сванар, месхетияр, мегрелар, кистияр, аджарар ва масабур уьлкведин чIехи халкь тир къартвелрик акахьна чара жезвач. Мумкин я аварри гьа гуржийривай къачунай и тежриба. Са кьадар геж, XII виш йисуз араб сиягьатхъан ал-Гардизиди вичин ктабда къейд авунай хьи, Кьиблепатан Дагъустанда, иллаки дарги зонада, са кьадар мукьва тир халкьар сад садавай къакъатна кьилди уьмуьр тухузва, гьар сад вичин хайи чIаларалди рахазва ва сад садахъ галаз акахьзавач. Амма авар сувара уьмуьр тухузвай цIудав агакьна анди, цез халкьарин виридаз авар чIал чизва ва бязи хуьрера авар чIалал рахуниз элячIнава. Идан нетижада гила пара кьадар авай дарги халкьари сада сад гъавурда акьазвач. Агъулар, цIахурар, рутулар кьадардиз чIехи тир лезгийрик акахь тавуна чпин милли кьетIенвал хвена.

Бязи алимри "авар" гаф дегь Сарирдин гьакимрикай сад тир Авар пачагьдин тIварцIихъ галкIанвайди лугьузва, муькуьбуру авар гафуни герман тайифа тир "варварар" гафуни хьиз "залум, кичIевал кутадай инсанар" мана гузвайди гиман ийизва, вучиз лагьайтIа виликди авар тайифади къунши халкьарин винел дяведалди вигьинар ийизвай ва регьимсузвилелди тарашзавай.

Авар гафунин арадал атунин гиманрикай сад, абур «уар» ва «хуни» тайифайрикай арадал атанвайди лугьун я.

Антропология[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Вири авар-анди-цез миллетар кавкасион антропологиядин жуьредиз талукь я. Буйдиз гъвечIи ва къумрал арандин миллерилай тафаватлу яз (месела къажарар, татар) аварриз расу чIарар, экуь рангарин вилер, чинин гьяркьуьвал, кьакьан буй хас я.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЧIал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Аварар Нах-дагъустандин чIаларик акатзавай авар-анди-цез группадин авар-анди хилек квай авар чIалал рахазва. Бинедин гафарин кьадардиз килигна, месела лезги чIаларилай тафаватлу яз, авар чIал Дагъустандин чIаларин арада виридалайни «михьи» чIаларикай сад я. Авар чIал кеферпатан ва кьиблепатан нугъатриз пай жезва. Кеферпатан нугъатар: салатав, хунзах ва рагъэкъечIдай патан нугъатар. Кьиблепатан нугъатар: гидатли, анцух, закатала, карах, андалал, кахиб ва кусур нугъатар. КьетIен батлух нугъат и группайриз талукь туш. ЧIалан нугъатрин арада фонетикадин, морфологиядин ва лексикадин жигьетдай са кьадар тафават авайтIани, и нугъатрин векилри сада-сад бегьемдаказ гъавурда акьазва.

Авар чIалаз вири анди-цез чIалар мукьва я.

Хасавюрт ва Буйнакск районрин аварриз адет тирвал къумукъ чIалан чирвилер ава. Азербайжандин кефердинни-рагъакIидай патан районра уьмуьр тухузвай аварриз цIап чIал хайи чIалан дережада чизва, гьатта бязи акахьай миллетрин агьалияр авай хуьрера (мес. Мухах хуьре) авар хзанра цIап чIалалди рахунал элячIнавай хзанарни ава.

Турцияда авай пара кьадарда мугьажир авар несилрин чIехи пай, муькуь дагъустандин халкьарни хьиз, туькверихъ галаз акахьна милли къамат саки квадарна. Хайи чIал ва адетар анжах кьуьзуьбуруз чида.

1927 йисалди аварри араб графикадал туькIуьр хьанвай ажам алфавитдикай менфят къачузвай. 1927—1938 йисарин къене латин алфавит кардик квай.

1938 йисалай 1955 йисалди вири РагъакIидай патан Дагъустандин мектебра 5 классдал кьван тарсар авар чIалалди гузвай, вини классра урус чIалал. Ругудлагьай классдилай эгечIна авар чIал «хайи чIал» ва литература хьиз чара предметар хьиз гузвай. Авар чIалан тарсар мажбур яз анди-цез халкьарин хуьрерани гузвай. И сиясат СССР-дин гьукуматди гъвечIи халкьар терг авун паталди тухузвай.

Дагъустан Республикадин конституциядив кьурвал авар чIалак «гьукуматдин чIалан» статус гала.

Дин[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Агъазвай аваррин лап чIехи пай суни-мусурманар я. Тарихдин чешмейрикай малум хьайивал, VI–XIII виш йисара аваррин Сарир гьукумат асул гьисабдалди христиан уьлкве тир. VII виш йисалай гатIумна ислам дин Дербентдилай кьил къачуна Дагъустандин сувун районрални гегьенш жезвай. Урада, Тидиб, Хунзах, Галла, Тинди, Кванада, Ругуджа ва муькуь хуьрерин къваларив VIII–X виш йисариз талукь мусурманрин сурар дуьздал акъуднай.

Культура[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Адетар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Вилик девирда аваррин арада мукьвавилин алакъаяр хуьруьн-жемиятрал бинеламиш хьанай. Са хуьре сад садаз миресар тир са шумуд сихилри уьмуьр ийизвай. Месела, тайин тир сихилдиз талукь тир мулкунин (мес. там, ник, чIур) барабар иесияр сихилдик квай вири векилар жезвай. Рагьметдиз фейи инсанар вичин сихилдин сурал кучудзавай. Адетдалди са хуьруьн-жемиятдик 120 кIвалер акатзавай. Жемиятдин регьбер адан кьил тир. Хуьруьн кьил эгьлийри чпи хкягъзавай. Хкягъунра 15 яшарилай чIехи итим-эгьлияр иштиракзавай. XIX виш йисан эхир кьилера хуьруьн-жемиятрин метлеб къвердавай зайиф хьанай, вучиз лагьайтIа жемиятрин кьилер урус гьукуматдин чуькьуьнин эсердик акатнай.

Аваррин хуьрерин туькIуьр хьунин тегьер Дагъустандин муькуь сувун халкьарин хуьрериз ухшар я. Аваррин адетдин хуьрер сад-садав мукьвал агатнай кьвед-пуд гьавадин, кьулу къав галай кIвалерикай ва къаравулдин минарадикай ибарат тир. Хуьруьн юкьвал алай ахъа майдандал хуьруьн ким ва мискIин жедай. Кимел хуьруьн итимар кIватI хьана важиблу меселаяр веревирдзавай.

КIвалин къене хзанар амукьзавай са чIехи кIвал авай. КIвализ метлеблу атрибутрикай сад юкьва авай къул ва атIай нехишар галай стIун тир.

Аваррин кьилин машгьулатар малдарвал, хперхъанвал, лежбервал, саларбанвал ва ципицIбанвал тир. Сувун хуьрера хеб-лапаг хуьзвай, арандин чкайра карч алай чIехи малар хуьдай. Магьсулрикай сил, къуьл, мух, гергер, цуькI, буран цазвай. Салара машмашар, гугърияр, алуча, хутун тарар цазвай. Гъилин устIарвилерикай кIвенкIве авайбур гамар хрунин, тумаж расунин, цурцел нехишар авунин, кIарасрал ва къванерал нехишар атIунин кеспияр тир. XX виш йисалай инихъ сувара лежбервилин метлеб агъуз хьанай.

Аваррин милли фольклор чпин чIал хьиз гзаф девлетлуди я. Адак пара кьадар махар, меселаяр, кьисаяр, лирлияр ква. Виридалайни машгьур авар макъаматдин алат пандур я (авар. тIамур) ва лалу лугьудай кфил я.

Дагъустандин маса халкьариз авачир адетрикай сад аварриз авай. Вилик девирда агьалидин аслу къатарилай гъейри амай жемят «бо» лугьудай дяведин кьушундик акатзавай, яни вири халкь са кьушун тир. Кьушундин са векилдиз «бодулав» (дяведар) лугьузвай. Гьар дяведардин везива къуватлу, викIегь хьун ва женгинин, ккIунин алакьунар хъсанарун тир. Тарихдин къене авар миллетдиз «хатбай» лугьудай яракь авачиз женгинин жуьре арадал атанай. И женгина анжах капаралди ккIизвай. ГьакIни, аварриз «мелигъдун» лугьудай кIвачеривни юркварив ккIидай ягъун ва адетдин кьуршахар авай. Гила и адетар амач.

Милли алукIунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Аваррин милли алукIунар муькуь сувун халкьарин алкIунрилай яргъал къакъатнавач. Ибур адетдин хев галай перем, вахчаг, валчагъ я. Хъуьтуьз валчагъдин кIаникай памбагдин астIар алукIзавай. Папарин парталар жуьреба-жуьревилив тафаватлу тир. Гьар са стильдик вичин мана квай. АлукIунин тегьердиз, парталриз, рангуниз килигна дишегьли гьи хуьряй ятIа, гьи жемиятдикай ятIа чир жезвай ва я кьилел атай вакъиядикай, хата-баладикай хабар гузвай. Гъуьлуьк квачир рушари рангар алай парталар алукIзавай юкьвани яру пине кутIунзавай. Яшар авай дишегьлийри са рангунин ва я мичIи рангарин парталриз винизвал гузвай.

Авар тIуьнар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Аваррин милли тIуьнар асул гьисабдалди тинидиннни якIунбур я ва Дагъустандин муькуь халкьарин тIуьнрилай саки тафават авач. Ибур хинкIарар, шурпа, пичIекар я.

Аварриз як пара кIанзавайди я, асул гьисабдалди гьерен ва малдин як. ЯкIукай жуьреба-жуьре шурпаяр, тинидин тIуьнар, шишер ийизва. Дагъустанда виридалайни тIвар акъатнай авар тIунар – авар хинкIарар ва беркал (ботишал) я. Халкьдин рикI алай шурпаяр мержемекдин шурпа ва цурун пешерин шурпаяр я.

Кьурай якIу авар цIун-кIвале кьетIен чка кьунва. Холодильникар авачир береда кьурурай як яргъал вахтунда чIур тахьана амукьзавай.

Литература[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. Национальный состав населения Российской Федерации
  2. Абурук анди-цез халкьарни кваз
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls
  4. Приложения к итогам ВПН 2010 года в Москве. Приложение 5. Национальный состав населения по административным округам города Москвы
  5. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том 4 — «Национальный состав и владение языками, гражданство». Население по национальности и владению русским языком по субъектам Российской Федерации
  6. Этнический состав Азербайджана
  7. Атаев Б. М. Аварцы: язык, история, письменность. — Махачкала, 2005. — С. 21. — ISBN 5-94434-055-X
  8. Ethnic Groups of Georgia: Censuses 1926—2002
  9. Всеукраинская перепись населения 2001 Национальность и родной язык
  10. Агентство Республики Казахстан по статистике. Перепись 2009. (Национальный состав населения.rar)
  11. Вахушти Багратиони. Атлас Грузии (XVIII век). — Шаблон:Тб., 1997.

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]