Чечня

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Урусатдин пайдах Урусатдин Федерациядин субъект

Республика Чечня
урусЧеченская республика

Чечнядин тIаратI Чечнядин герб
Чечнядин тIаратI Чечнядин герб
Map of Russia - Chechnya.svg
Урусат Федерациядин картадал Республика Чечня

Гимн

[[Файл:]]

Уьлкве

Урусат

Кьилин шегьер

Грозный

Майдан

75-й

- Вири
- % цин винел патан

15 647 км²
0,8

Агьалияр

38-й

- Вири санлай
- Къалинвал

Green Arrow Up Darker.svg 1 394 172 (2016)

89.1/км²

РВБ

75-й

- Вири, гилан къиметрив
- Агьалидин са касдал къвезвай

141,3 млрд. ман. (2014)

104 агъз. ман.

Федерал округ

Кеферпатан Къавкъаздин

Экономикадин район

Кеферпатан Къавкъаздин

Гьукуматдин чIал

урус ва чечен чIалар

Республикадин президент

Рамзан Къадиров

Гьукуматдин председатель

Эдельгериев Руслан

Парламентдин председатель

Даудов Мегьамед

УФ субъектдин код

05
Код ISO 3166-2 RU-CE

Сятдин чIул

MSK (UTC+4)

Официал сайт:

http://www.chechnya.gov.ru/

Чечня, официал тIвар Республика Чечня (чечНохчийн Республика, Нохчийчоь) — Урусатдин Федерациядин составдик квай республика [1], Кеферпатан Къавкъаздин федерал округдик акатзава.

Республикадин бине 1993 йисан 9 январьда кутунвайди я.

Кьилин шегьер — Грозный.

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Уьлкве Ингушетиядихъ галаз рагъакIидай пата, Кеферпатан Осетиядихъ галаз кефердинни-рагъакIидай пата, кефер пата Ставропольдин крайдихъ галаз, рагъэкъэчIдай пата Дагъустандихъ галаз ва кьибле пата Гуржистандихъ галаз са сергьятра ава. Чечнядин кьиблепатан тIебии сергьят УФ-дин гьукуматдин сергьятдихъ галаз сад къвезва ва сувун цIиргъерин синерайтIуз яргъи хьанва. Кьибле патай кефер патаз республика 170 км, рагъэкъэчIдай патай рагъакIидай патаз 100 км экIя хьанва.

Республика Чечня Кеферпатан Къавкъазда, Терек ва Сунжа вацIарин дугунрал ала. Уьлкведин кефер пад арандал къвезва, ина чуьллер ва къумлухар ава, месела Терек-Кум аран, кьулан пата чуьл-тамарин зул физва, уьлкведин кьибле пад Къавкъаздин сувари кьунва. Сувун цIиргъери, кIамари ва дегьне кьвалари Чечнядин майдандин 35 % туькIуьрзава.

Физикадинни-географиядин жигьетдай Чечня кьуд зулариз пай хьанва: кьакьан суварин, суварин, сувун ценерин ва арандин. Кьакьан сувун чкайриз гзаф векъи гьавадин шартIар хас я, ина суварал алай муркIар вири йиса амукьзава. Кефер патахъ финивай сувар аскIан жезва ва набататар пара жезва. Дугунар чIулав накьвадин къатди кIевнава, ина пара мублагъ чIурар ава. Чкадин агьалидин кьилин машгъулат дегь чIавалай малдарвал я.

Сувун кукIвар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Кьуд агъзур метрдилай виниз кьакьанвал авай сувун кукIушар:

Гьайванрин алам[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Чечнядин сувун тамарин фауна гзаф девлетлу ва жуьреба-жуьрединди я. Инин виридалайни чIехи гьайван — сев, биши тамара ва рагарин гуьтIуь кIамара гьалтзава. Идалайни гъейри, уьлкведа суван цIегь, къбан, чIуран пси, машах, сикI, бацI, барсук, цуцIулар, къуьр, мирг хьтин гьайванар гьалтда.

Вирерни вацIар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ВацIар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Кьилин вацIар: Терек, Сунжа, Аргун, Шароаргун, Гехи, Хулхулау, Аксай, Мартан, Баас, Гумс, Ямансу, Ярык-су, Шалажа, Нетхой, Рошня, Мичик, Фортанга, Асса, Чемульга. ВацIар уьлкведин чилерал барабардаказ чкIанвач. Абурун чIехи пай сувун ва сувун ценерив галаз чкайра авахьзава. Терек вацIалай кефердихъ гьич са вацIни ава. Чечнядин саки вири вацIар Терек вацIун системадиз талукь я, анжах Аксай, Яман-Су, Ярык-Су вацIар Акташ вацIун системадик ква. Кьурагь Нугъай чуьллериз яд тухун паталди Терку-Кум канал туькIуьрнай.

Вирер[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Чечнядин тарихдин чилер[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • Акка — Чечнядин кьиблединни-рагъакIидай пата ала.
  • Аух[2] — Ярыксу, Ямансу ва Акташ вацIарин кIамара ава. Исятда и чилер Дагъустандин къене ава. Аух чилерал дегь чIавалай чечен ва къумукъ халкьари уьмуьр гьалайди я. И чилер низ талукь ятIа лугьудай гьуьжетар гилани физва.
  • Галайн-Чож — Чечнядин кьиблединни-рагъакIидай пата ала.
  • Карабулакия (Арцха) — Фортанга вацIун агъа кьилера чка кьунва, алай чIавуз Ингушетиядин къене ава.
  • Ичкерия — Чечнядин кьиблединни-рагъэкъэчIдай пата алай тарихдин чка. Бязи вахтара Ичкерия гъалатI яз вири уьлкведиз лугьуда.
  • Майста — Чечнядин кьиблединни-рагъэкъэчIдай пата ала.
  • Мелхиста — Аргун вацIун чапла пата ала.
  • Нашха — Чечнядин кьиблединни-рагъэкъэчIдай пата ала.
  • Терлa — Чечнядин кьибле пата ала.
  • Чебирла — Чечнядин кьиблединни-рагъэкъэчIдай пата, Дагъустандихъ галаз сергьятдин мукьвал ала.
  • Органчеж — (вичик Чанта, Зумса, Хилдехара, Хачара, Дишна чилерни акатзава) — Сувун Чечнядин Аргун кIама ава.
  • Шатой — Сувун Чечнядин Чанты-Аргун вацIал ава.
  • ГъвечIи Чечня — Чечен арандин рагъакIидай пад, Алханчурт дугун ва Сунжа цIиргъ кьунвай чилер.
  • ЧIехи Чечня — Чечен арандин рагъэкъэчIдай пата алай чилер.
  • Надтеречная Чечня — Чечнядин кефердинни-рагъакIидай пата, Терек вацIал ала.
  • Мичигия — Мичик вацIун кIамара ава.
  • Качкалыкия — Гудермес аранда, Терек вацIунни Гудермес цIиргъинин юкьва ава.
  • Балой — Чечнядин рагъакIидай пата, Чож, Нитхой ва Шалажи вацIарин кIамара ава.
  • Пирикита Тушетия (Пирикита) — Чечнядин кьибле пата, Пирикита вацIун кIамара ава. Бацой тайифадин хайи чилер я. Исятда Гуржистандин къене ава.
  • Пхия — Чанты-Аргун вацIун вини кьиле авай чилер. Исятда Гуржистандин къене ава. И чилер чеченрин Пхий тайифадин хайи чилер я.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Юкьван виш йисар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

XIII виш йисуз монголри Къавкъаздиз дяведин вигьинар авунин себебдалди чеченрин чIехи бубайри кьулу чилер гадарна сувариз хъфенай.

ХIV виш йисуз чеченри Симсир гьукумат туькIуьрнай, гуьгъуьнлай и гьукумат Тамерланан кьушунри терг авунай.

Къизил Орда чкIайдалай кьулухъ Чечнядин аран чилер дагъустандин ва кабардадин феодалрин ихтияррик акатнай ва и чилерал куьчери туьрк халкьари уьмуьр ийизвай. Чеченар дуьз XVI виш йисалди сувара амукьзавай. Гьа девирда чечен жемиятда тайифайрин ва сихилрин структура арадал къвезвай.

ХVI виш йисар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ХVI виш йисан къене чеченрин са пай суварилай аран районриз, иллаки Терек, Сунжа ва Аргун вацIарин дугунриз куьч жез ва хуьрер кутаз эгечIнай. Гьа девир Урус гьукуматди Астрахандин ханвал терг авурдалай кьулухъ Кеферпатан Къавкъаздин чилер чпин гъилик кутадай девирдал атанай. И карда абуруз куьмек кабардадин пачагьар хьанай. Кабардадин вели (князь) Темрюк Идаровича Иван Грозныйдивай Сунжа вацIун сивел чеб ягъийрикай хведай къеле эцигун тIалабнай. 1567 йисуз туькIуьрай Терек къеле и регионда эцигай садлагьай урус форт хьанай. Амма инин сифте эгьлияр — казакар Терекдин чилерал гьеле къеле эцигдали авай. XVI виш йисан юкьвара Терек вацIун эрчIи пата, Аргун вацI Сунжа вацIук акахьзавай чкадал, яни Терек цIиргъинин синерал казакрин шегьерар авай. Идакай абурун тIварни арадал атанай — гребенские казаки (синерин казакар).

Урусри сувун чеченрихъ галаз туькIуьрай сифте алакъайрикай хабар гузвай чарар XVI виш йисан эхирриз талукь я. 1570 йисуз чеченрин виридалайни чIехи гьакимрикай сад тир Шир-Мирза Окоцкийди Москвадихъ галаз араяр туькIуьрна аниз садлагьай чечен делегация рекье тунай ва урусривай чеченар чпин гъилик кутун тIалабнай. I-й Фёдор Иоанновича абурун тIалабуниз разивал ганай ва тайин тир грамота акъуднай. Амма 1610 йисуз Ших-Мирза яна кьийдалай ва адан ирсдар Батай алудайдалай кьулухъ къумукъ князьри Окоц пачагьвал кьуна чпин гъилик кутунай.

XVI виш йисалай гатIумна Дон, Волга ва Хопр вацIарин регионрай Кеферпатан Къавкъаздиз пара кьадарда казакар атанай. Яз, «казачество» лугьудай терекдин казакрин жемиятдин бине абуру эцигнай. Казакрин кьушунар арадал гъайи тарих 1577 йис гьисабзавади я. Терекдин казак кьушунрин жергейра асул урусрилай гъейри дагъустандин халкьарин векилар, осетинар, калмыкар, нугъаяр, черкесар ва фарсаринни-туьркверин зулумдикай катай эрменияр ва гуржиярни квай.

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

2016 йисан малуматриз килигна, Чечнядин агьалидин кьадар — 1 394 172 кас тир. Агьалидин чуькьуьнвал — 89,1 кас/км². Вири агьалидин 34,8 % шегьеррал, амай пай хуьрерал къвезва.

Агьалидин яшарин структура и жуьрединди я: агьалидин 57 % зегьмет чIугун алакьдай яшара ава, 35 % зегьмет чIугун алакьдай яшарив агакьнавач, 8 % зегьмет чIугун алакьдай яшарилай алатнайбур я.

Милли жигьетдай агьалидин лап чIехи пай чеченар я (95,3 %), гьакIни тIимил кьадарда урусар, къумукьар, аварар, нугъаяр ва ингушар ава. Чеченар Кьулан Азиядиз депортация ийидалди ва элкъвена ватандиз хкведай береда республикадин кефер патан агьалидин лап чIехи пай урусар (терекдин казакар) тир. Кьилин шегьер Грозный ва муькуь чIехи шегьеррани урусри винизвал ийизвай. 1991— 1994 йисара Жавхар Дудаева гьукум гьалай девирда, чеченри урусрин аксиниз тухвай векъи сиясатдин нетижада урус ва я урус чIалал рахазвай агьалидин чIехи пай Чечнядай катнай. 1994 — 1996 йисара кьиле фейи къати дяведин береда чеченрин патай пара урусар телефнай.

Миллетар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Миллет 2002 йисуз кьадар[3]
2010 йисуз кьадар[4]
2002 йисав гекъигайла
Чеченар 1 031 600 (93,5 %) 1 206 551 (95,3 %) 17 %
Урусар 40 600 (3,7 %) 24 382 (1,9 %) 40 %
Къумукьар 8 883 12 221 (1,0 %) 37,6 %
Чамалалар 4 100 4 864 (0,4 %) 17,7 %
Нугъаяр 3 572 3 444 (0,3 %) 3,6 %
Табасаранар 128 1 656 (0,1 %) 1193,7 %
Туьрквер 1 662 1 484 (0,1 %) 10,7 %
Татарар 2 134 1 466 (0,1 %) 31,3 %
Ингушар 2 914 1 296 (0,1 %) 55,5 %
Лезгияр 196 1 261 (0,1 %) 543,4 %
муькуьбур 205 2515[4]
1126,8 %

ЧIалар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Чечнядин конституциядив кьурвал, уьлкведа гьукуматдин чIалар чечен ва урус чIалар я.

Дин[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Уьлкведин кIвенкIведа авай дин — суни мезгьебдин ислам дин я. Мусурманвилиз элкъведалди яргъал виш йисара чеченрин чIехи пай христианвилик квай [5].

Садлагьай Чечен дяведин финифда чукIурнавай христиан клисаяр ва храмар эхиримжи йисарин къене, Рамзан Къадирован эмирдалди ва адан буба Агьмад-Гьажи Къадирован жемиятдин фондунай чара авур такьатрин куьмекдалди туьхкIуьр хъувунай.

Алай чIавуз республикада са шумуд православиедин храмар кардик ква, абурун къене: Муькаил Архангелан храм, Наурская станицада авай Иса пайгъамбардин (ААСС) храм, Шёлковская станицада Пак Варварадин храм, Ханкъала шегьерда Дмитрий Донскоян храм, Калиновская станицада Азабар къачур Георгиян храм, Курчалой хуьре Александр Невскийдин клиса.

Администрациядин паюнар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Административно-территориальное деление Чечни (файл 3).svg

Республикадин кьилин ва виридалайни чIехи шегьер — Грозный я. Административвилелди Чечня 2 шегьердин округриз ва 15 муниципал районриз пай хьанва.

Муниципал
район
Чечен чIалал тIвар Администрациядин
юкь
1 Ачхой-Мартан район ТIехьа-Мартанан кIошт Ачхой-Мартан
2 Ведено район Веданан кlошт Ведено
3 Грозный район Соьлжа-Гlалан кlошт Грозный
4 Гудермес район Гуьмсан кlошт Гудермес
- Галанчож район ГаланчӀожан кIошт Галанчож
5 Итум-Кали район Итон-Кхаьллан кIошт Итум-Кали
6 Курчалой район Курчалой кIошт Курчалой
7 Надтеречный район Теркан кIошт Знаменское
8 Наур район Невран кӀошт Наурская
9 Ножай-Юрт район Ножи-Юртан кIошт Ножай-Юрт
10 Сунжен район Соьлжан кIошт Серноводская
11 Урус-Мартан район Хьалха-Мартанан кIошт Урус-Мартан
12 Шали район Шелан кIошт Шали
13 Шарой район Шаройн кIошт Химой
14 Шатой район Шуьйтан кlошта Шатой
15 Шелковской район Шелковскан кӀошт Шелковская
- Чеберлой район ЧӀаьбарлойн кӀошт Шаро-Аргун
16 Грозный шегьердин округ Соьлжа-ГӀалан гуо Грозный
17 Аргун шегьердин округ Орга гӀалан гуо Аргун

Депортациядилай кьулухъ элкъвена ватандиз хтай чеченриз кьибле пата авай Шарой, Шатой, Итум-Кали сувун районра ацукьдай ихтияр ганачир. Гьавиляй сувара чеченрин зурба кьадарда гадарнавай хуьрерин харапIаяр къедалди ама. Гила и районриз инсанар хквезвайтIани, агьалидин кьадардиз килигна гзаф кьерибур я.

ЧIехи агьалидин пунктар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

10000 гзаф агьалияр авай АП-яр къалурнава:

Грозный 287 410
Урус-Мартан 57 358
Шали 52 234
Гудермес 52 407
Аргун 35 738
Курчалой 24 847
Ачхой-Мартан 22 922
Цоци-Юрт 19 776
Бачи-Юрт 18 273
Гойты 18 014
Автуры 17 014
Катыр-Юрт 14 005
Гелдагана 13 269
Гехи 13 629
Майртуп 12 962
Самашки 12 199
Шелковская 12 504
Аллерой 12 332
Алхан-Къала 11 814
Серноводская 11 808
Старые Атаги 11 887
Герменчук 11 844
Мескер-Юрт 11 599
Знаменское 11 412
Ассиновская 10 903
Ойсхара 11 267
Червлённая 10 431

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. Конституция Российской Федерации. Ст. 65, п. 1
  2. Чечня и чеченцы в материалах ХIХ в. (Сост. Я. З. Ахмадов, И. Б. Мунаев). Элиста: «Санан», 1990.
  3. Всероссийская перепись населения 2002 года
  4. 4,0 4,1 Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  5. Лечи Ильясов Культовые и погребальные сооружения в горах Чечни. Фонд развития науки и культуры «Латта» (14 март 2012). Ахтармишун 12 май 2015.

ЭлячIунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шаблон:Чечня

Урусатдин административ паюн
Урусатдин карта Республикаяр: Адыгея  • Алтай  • Башкортостан  • Бурятия  • Дагъустан  • Ингушетия  • Калмыкия  • Къарачай-Черкессия  • Карелия  • Кеферпатан Осетия — Алания  • Коми  • Крым  • Къабарда-Балкъар  • Марий Эл  • Мордовия  • Саха (Якутия)  • Татарстан  • Тыва  • Удмуртия  • Хакасия  • Чечен Республика  • Чувашия

Краяр: Алтай  • Забайкалский  • Приморский  • Камчатка  • Краснодар  • Красноярск  • Пермь  • Ставрополь  • Хабаровск


Вилаятар: Агъа Новгород  • Амур  • Архангельск  • Астрахань  • Белгород  • Брянск  • Владимир  • Волгоград  • Вологда  • Воронеж  • Иваново  • Иркутск  • Калининград  • Калуга  • Кемерово  • Киров  • Кострома  • Курган  • Курск  • Ленинград  • Липецк  • Магадан  • Москва  • Мурманск  • Новгород  • Новосибирск  • Омск  • Оренбург  • Орёл  • Пенза  • Псков  • Ростов  • Рязань  • Самара  • Саратов  • Сахалин  • Свердловск  • Смоленск  • Тамбов  • Тверь, Томск  • Тула  • Тюмень  • Ульяновск  • Челябинск  • Ярославль


Федерал метлебдин шегьерар: Москва  • Санкт-Петербург  • Севастополь


Автономиядин вилаят: Чувудрин


Автономиядин округар: Ненец  • Хант-Манси — Югра  • Чукоткадин  • Ямал-Ненец


Урусатдин пайдах