Урусар

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Урусар
Урусрин зурба ксар.PNG
Дмитрий ДонскойИван ГрозныйАлександр ПушкинПетр ЧайковскийПётр ЧӀехиМихаил ЛомоносовДмитрий Менделеев

Николай ЛобачевскийМихаил ЛермонтовЛев ЯшинАлександр СуворовАнтон ЧеховИван ПавловФёдор Достоевский

Юрий ГагаринКонстантин ЦиолковскийЛев ТолстойАнна ПавловаСергей КоролёвАлександр НевскийФёдор Шаляпин
Кьадар: ~ 127-150 миллион[1][2]
Яшамиш жезвай чилер: Урусатдин пайдах Урусат: 111 016 896 (2010 й. Вири Урусатдин сиягьдиз кьачун)[3]
Flag of Ukraine.svg Украина: 8 334 141 (2001 й. сиягьдиз кьачун)[4]
Flag of Kazakhstan.svg Къазахстан: 3 848 246 (2010 й. сиягьдиз кьачун)
ЧӀал: Урус чӀал
Дин: христианвал
Раса: европадин раса
Мукьва халкьар: украинар, белорусар

Урусар (урусрусские) — рагъэкъэчIдай-славян халкьарин группадиз талукь тир миллет. Кьадардиз килигна Урусатдин (вири агьалидин 80 %) ва Европадин виридалайни чIехи халкь я. Украинада, АСШ-да, Белоруссияда ва дуьньядин маса уьлквейра урусрин чIехи диаспораяр ава. Вири дуьньяда авай урусрин кьадар тахминан 133 миллион кас я.

Жемиатдин фикирар чирзавай вири Урусатдин тешкилатди 2010 йисуз агьалидин арада тухвай жузунрин малуматриз килигна, Урусатда авай урусрин 75 % чеб православие мезгьебдин векилриз талукьарнавай, гьакIни абурун арада са диндизни ибадат тийизвай атеистарни пара ава.

Урусрин хайи чIал – урус чIал я.

Кьадар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Вири дуьньяда урусрин кьадар тахминан 133 миллион кас я (бязи чешмейрив кьурвал 167 миллион кас). Абурукай 111 миллион (2010 йисуз) Урусатда уьмуьр тухузва, им вири уьлкведин агьалидин саки 78 % я. 2002 йисуз Урусатда урусрин кьадар 116 миллион кас яз вири агьалидин саки 80 % туькIуьрзавай. Аквадай гьаларай муьжуьд сан къене урус миллетдин кьадар саки 5 миллион тIимил хьанвай. Ихьтин къати процессдин асул себебрикай сад маса уьлквейриз иммиграция ва урус миллетдиз хас тир тIебии гзаф хьунин дережа пара агъуз хьун я. ЧIехи пай урус хзанри са аял хуниз ва я гьич тахуниз винизвал гузва. Урусатдин маса бинедин халкьарив гекъигайла, урус миллетдин арада никагь квачир хзанрин, чара хьанвай хзанрин кьадар лап чIехиди я.

Виликан СССР-дин уьлквейрани 1991 йисалай 2006 йисалди, эмиграциядин, аялар хунин коэффициент агъуз хьунин себебралди урус миллетдин кьадар 25-30 миллиондилай 17 миллиондал аватнай.

Алай чIавуз урусри Урусатдин Федерациядин агьалидин чIехи пай туькIуьрзава. Идалайни гъейри урусрин чIехи диаспораяр Украина, Белоруссия, Къазахстан, Узбекистан, Латвия, Киргизия, Эстония, Литва, Молдавия, Туркмения, АСШ, Канада, Бразилия, Германия уьлквейра ава.

Урусрин этно группаяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Чпи уьмуьр тухузвай региондикай, мезгьебдикай, майишатдин жуьредикай аслу яз, урусар агъадихъ галай этнографиядин группайриз пай хьанва:

Кеферпатан Урусатда[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Урусатдин кьулан пата[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Дондани Къавкъазда[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Урусатдин Азия пата[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Гъурбатда[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Антропология[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Урус халкьдин антропологиядин кьетIенвилер алимрин паталай хъсандиз чирнавайди я [7].

Антропологиядин жигьетдай урус миллетдин вири къатар, асул гьисабдалди, са жуьрединбур я [8]. Урусрин антропологиядин юкьван гьисабдалди лишанар РагъакIидай Европадин лишанрихъ галаз я сад къвезва, я са жизви тафаватлу я.

Урусар РагъакIидай патан Европадин агьалидикай чара ийизвай лишанар:

  • Шабалтдин ранг алай чIарар авай инсанрин кьадар расубурулай ва чIулав чIарар алайбурулай пара я. Экуь рангар алай вилер авайбур, мичIи вилер авайбурулай пара ава.
  • РацIамар ва чуруяр кьери я.
  • Чинар гьяркьуь туш.
  • Пелин тиквал тIимил я.

Урусрин арада эпикантус галай инсанар гзаф кьери гьалтзава. Килигнавай 8.5 агъзур касдин арадай эпикантус анжах 12 касдиз авайди ашкара авунай, амани кьерех тир береда. Эпикантусдин гьалтунин икьван кьеривал Германиядин агьалидизни хас я [9].

Чирунрин нетижада малум хьанай хьи, антропологиядин жигьетдай урусар кьве чIехи кластердиз чара хьанва. Кеферпатан ва кьиблепатан. Y хромосомдин полиморфизмдикай къачур малуматрив кьурвал, гегьенш Кеферпатан кластердиз вологдадин урусар, балтар (латышарни литвавияр), финн халкьар ва гьакIни шведар талукь я. Идахъ галаз санал, финн-угоррилай пара урусрин балтрихъ галаз пара ухшарвал ава. ДНК-дин малуматрилай аквазвайвал, кеферпатан урусрин Кеферпатан Европадин халкьар тир норвегар, немецар, австриявияр, швейцарвияр, полякар, боснияр, литваяр, ирландвияр ва шотландивийрихъ галаз ухшарвал ава.

ЧIал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Урус чIал – гьинд-европадин чIаларин хзандиз талукь тир рагъэкъэчIдай патан славян чIаларин группадик акатзава. Кхьинра кирилл графикадал бинеламиш хьанвай урус алфавитдикай менфят къачузвайди я.

Урус чIал – СМТ-дин ругуд официал чIаларикай сад я. 1997 йисуз «Language Monthly» журналдин чинрал акъатнавай макъалада кхьенвай: вири дуьньяда урус чIалан чирвилер 300 миллион касдиз ава (дуьньяда 5 чкадал ала), абурукай 160 миллион касдиз урус чIал хайи чIал я (дуьньяда 7 чка я) [10].

Америкадин Садхьанвай Штатра авай Гэллапан тIварунихъ галай Институтди урус чIалаз талукьарнавай ва кьиле тухвай жемиятдин чирунрин нетижада малум хьанай хьи, виликан СССР-дик квай уьлквейрин агьалидин арада жузунар тухудайла Белоруссиядин агьалидин 92 %, Украинадин 83 %, Къазахстандин 68 % ва Киргизиядин агьалидин 38 % анкетаяр урус чIалалди ацIурнай. Институтди и макъаладиз «Урус чIал – Хайи чIал хьиз» тIвар эцигнай [11].

2009 йисуз АСШ-дин Нью-Йорк штатда хкягъунрин къанунрик дегишвилер кутунай. Кьбулнавай къарардалди, штатдин миллиондилай пара агьалияр авай шегьерра, хкягъунриз талукь тир документар урус чIалазни таржума авуна кIанзавай. Нью-Йоркда урус чIал официалдиз кьабулнавай къецепатан чIаларикай сад хьанвай. Адалай вилик и сиягьдик испан, корей, филиппин, креол ва китай чIалан пуд нугъат акатнай [12].

Map of Russian language.png

1991 йисалди урус чIал СССР-дин саки гьукуматдин чIал хьиз, халкьарин арада рахадай чIал тир.

Алай чIавузни урус чIал виликан СССР-дин уьлквейра кьведлагьай чIал ва я хайи чIал хьиз гегьеншдиз кардик ква.

Советрин вахтунда СССР-дай вири дуьньядиз чкIанвай эмигрантар пара авай уьлквейра, месела (Израиль, Германия, Канада, АСШ, Австралия ва мсб.) урус чIалал ТВ ва радио гунугар, газетар вахт-вахтунда акъудзава, мектебра урус чIалан тарсар гузва.

Израильда урус чIал бязи юкьван мектебрин чIехи классра къецепатан чIал хьиз чирвилерин программада ава. XX виш йисан 80-й йисаралди РагъэкъэчIдай патан Европадин уьлквейрин мектебра урус чIал асул къецепатан чIал хьиз физвай [13].

Халкьарин арадин Космосдин Станцияда кIвалахзавайбурун виридаз урус чIал рахунин дережада чир хьун мажбур я [14].

ЧIалан нугъатар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Урус чIала пуд нугъатдин группаяр ава, ибур: кеферпатан («о» лугьуз рахазвай), кьиблепатан («а» лугьуз рахазвай) ва кьулан патан нугъатар я. Вичин нубатда абур пара кьадарда гъвечIи чкадин рахунриз апай хьанва. Кеферпатан ва кьиблепатан нугъатрин арадавай сергьят Псков — Тверь — Москва — Нижний Новгород шегьеррин цIарцIелайтIуз физва [15]. И кьве нугъатрин арада кьулан нугъатдин группадик квай чкадин рахунри чка кьунва. Нугъатрин ва абурук акатзавай чкадин рахунрин арада инсанри са-сад гъавурда гьат тийидай хьтин тафават авач. Тафават анжах ахъа ванерин ва лексикадин бязи къатара кьатIуз жеда.

Кеферпатан нугъатдик пуд группада рахунар акатзава:

  • Ладого-Тихвинскдин группа
  • Вологодадин группа
  • Костромадин группа

Кьиблепатан нугъатдик квай вад рахунрин группаяр:

  • РагъакIидай патан группа
  • Вини-Днепрдин группа
  • Вини-Деснадин группа
  • Курск-Орёлдин группа
  • Рязаньдин группа

Кьулан нугъатрин рахунар:

  • Гдовдин группа
  • Псковдин группа
  • Владимир-Поволжьедин группа

Урус чIалан асул къамат ва литературадин чIал кьулан нугъатрин рахунрал бине къачуна.

Алай чIавуз, массайрин малуматрин такьатрин ва мектебрин чирвилерин вилик финин куьмекдалди и нугъатрин арада тафават гзаф тIимил хьанва ва къвердавай квахьзава.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Урус халкьдин арадал атуникай[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Сифте славян халкьарин тарих лингвистика, ономастика, археология, антропология хьтин илимрин куьмекдалди алимрин паталай хъсандиз чирнавайди я. Гьинд-европадин халкьарин хайи ватан гьинаг тиртIа гила лугьуз четин я, идан патахъай шумудни са гиманар ава. Алимрин фикирралди, гьин-европадин халкари, Гималай суварилай РагъакIидай патан Европадал кьван ва Прибалтикадилай Палестинадал кьван экIя хьанвай, тахминан 6 миллион км² майдан алай гегьенш чилерал уьмуьр ийизвай.

Лингвистикадин малуматрин бинедаллаз гиман ийизва хьи, гьинд-европадин чIал цIийи чIалариз чкIайдалай кьулухъ, тахминан чи э. в. II агъзур йисара славянрин несилри Юкьван Европада протогерман ва протоиталик тайифайрихъ галаз къуншидал уьмуьр гьалзавай. Чи эрадилай вилик I агъзур йисуз дегь-славян чIал арадал атанай. Чи э. в I агъзур йисарин эхирра — чи. э. в III – V виш йисан къене славян чIалан нугъатар арадал атанай. Гьа девирда славян халкьарин балт, иран, герман, фракия ва кельт халкьарихъ галаз кIеви алакъаяр авай. Идахъ галаз санал, славян чIалариз виридалайни ухшарди балт чIалар я.

Дуьз I агъзур йисан эхирдалди славянри мийитар курзавай, гьавиляй Юкьван Вишйисан девирдалди славян халкьарин антропологиядикай малуматар авач.

Археологиядин малуматриз килигна, кьилдин миллет хьиз славянар чи э. в I агъзур йисарин юкьвара, лугадин культурадин ва абурун чилерал атанай поморьедин тайифайрин культурадин сад-садахъ галаз акахьунин нетижада арадал атанай.

XII виш йисуз рагъэкъэчIдай патан славян халкарин сад-садахъ галаз акахьунин рекьелди дегь-урус миллет арадал къвез эгечIнай.

Дегь-Урус гьукуматдин чкIунин ва татарринни-монголрин вигьинрин себебралди, гьеле кьилдин халкь хьиз тамамдаказ туькIуьр тахьай дегь-урус миллетни сад садавай тайифайриз къакъатнай. Гуьгъуьнлай, Русьда авай гъвечIи князьвилер сифте Москвадин ЧIехи Князьвилин, ахпа Литвадин ЧIехи Князьвилин ва эхирда Речь Посполитая гьукуматдин гъилик акатна сад хьайидалай кьулухъ, дегь-урус миллетдикай пуд миллет арадал атанай, ибур: белорусар, урусар ва украинар тир.

Урусар – асул гьисабдалди рагъэкъэчIдай патан славян тайифаяр тир кривичи, словенар, вятичи, северянар ва XII—XIII виш йисара Поднепровьедай куьч хьана атанвайбурун сад-садахъ галаз акахьунин нетижада арадал атанвай халкь я. Урус халкьдин энтогенездиз, славянрин колонияйра уьмуьр гьалзавай финн-угор тайифайрин (меря, мещера, мурома, чудь заволоцкая) акахьунини тIимил дережада таъсир къалурнай.

Идалайни гъейри, гиман ийизва хьи, рагъэкъэчIдай патан славян халкьари, иллаки вятичри балт тайифа тир голядь ва финн-угор тайифа – меря ассимиляция авуна чпиз элкъуьрнай.

Урус алим-славист В. В. Седован фикирдалди, гилан къаматдал атанай урус миллетдин хайи муг Владимир-Суздальдин Русь тир.

Урус халкьдин милли кьатIуниз ва халкьдин арада садвилин гьиссинин къарагъуниз 988 йисуз князь Владимира кьиле тухвай Русьдин Крещениеди (хашунин цяй ягъуни) лап зурба таъсир ганай. Христианвал кьабул авур югъ урусрин тарихда виридалайни чIехи метлеб авай чка кьунва. Диндихъ галаз санал урусрин культура чпин милли суваррив, адетрив, календарьдив, инсанрин тIварарив, алфавитдив девлетлу хьанай. Культурадин жигьетдай гзаф вилик фенай.

Гьа чIавалай къедалди а князьдин къаматди урусрин махара ва кьисайра кьетIен чка кьунва. Владимир тIвар урусрин арада виридалайни мукьвал-мукьвал гьалтзавай тIварарикай сад я.

ТIварцIикай[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Урус миллетдин «русские» тIвар, чпин дегь девирдин уьлкведин тIварцIихъ галаз алакъалу я. «Русские» гаф «русские люди» (Урусатдин инсанар) гафарикай арадал атанвай сифет я. Тарихдин къене "люди" гаф къакъатна "русские" аламукьнай.

Дегь-славян чIалалди халкьдин тIвар "рѹсьскъ", "рѹсьскыи" тир. Вичин нубатда и гаф, «Рѹсь» гафуникай ва адак гилиг хьанвай, чкадиз талукьвал къалурзавай «ьск» суффиксдикай туькIуьр хьанвай. «Русь» гаф гьам, миллетдин гьамни абурун уьлкведин тIвар тир.

XVII–XVIII виш йисарин къене "русь" тIвар дегиш хьана, "россияне"-диз элкъвенай. Гуьгъуьнлайни, XVIII–XIX виш йисарин арада урус миллетдин тIвар — "великоруссы" хьанвай. "Малороссар" а чIавуз гилан украинар тир.

XVIII–XIX виш йисара рахунин урус чIалай виридаз малум тир къенин "русские" гаф литературадин чIалаз гьатнай ва кIеви чка кьунвай. Амма а девирда "русские" гафуналди пуд халкь тайин жезвай – урусар, белорусар, украинар. Великороссриз (яни урусриз) и гаф анжах 1917 йисуз талукь хьанай.

Антропонимика[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

988 йисуз князь Владимирди Русь христианвилиз элкъуьрдалай кьулухъ, урусрин арада грек бинедин тIварар гьатнай, месела: Андрей, Алексей, Александр, Анатолий, Аркадий, Афанасий, Василий, Георгий, Григорий, Макар, Николай, Пётр, Степан, Тимофей, Фёдор, Анастасия, Елена, Зинаида, Зоя, Ирина, Ксения.

Урусри са кьадар латин тIварар (Антон, Валентин, Сергей) ва чувуд тIварар (Иван, Илья, Михаил, Семён, Яков, Анна, Елизавета, Мария) кьабулнай.

Гила урусриз бинедин славян тIварар лап тIимил ама, абурни цIурувилиз килигна аялриз кьериз эцигзавайди я. Дегь славян тIварарикай амайбур месела ибур я: Владимир, Всеволод, Ярослав, Богдан, Людмила.

Инсандин кьилдин тIварцIелай гъейри урусдин тIварцIе касдин жинсиникай аслу яз "ович" ва я "овна" суффикс гилигна бубадин тIварни къалурзавайди я.

Урусрин фамилияяр "-ов" ("-ев") ва я "-ин" суффиксар гилигна туькIуьр жезва (месела, Петров, Никулин). Дишегьлийрин фамилияйрин эхирда "- а" куьтягьун гилигзава (мисал патал, Петрова).

Урусрин фамилияйрин чIехи пай, виликан несилрин пеше ва я кеспидихъ галаз алакъалу я. Месела "Кузнецов" фамилия алай касдин чIехи бубаяр ва я адалайни вилик галай несилар мумкин я чатун устIарар тир.

Литературадин харусенят[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Милли фольклор[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Урусрин сивин эсеррин дегь чIаван къатар тир махар, былинаяр, лирлияр, бубайрин мисалар, фадлугьунар – абурун милли фольклор туькIуьрзава. Былинайра дегь Русьдин уьмуьр, гьа девирдин вакъиаяр, женгер, кьегьал инсанар дуьздал акъатзава. Былинайра къалурнавай урусрин душманрин рольда гзаф вахтара куьчери халкьари (монголар, татарар), бязи вахтара гъуьлягъдин къматда гьатнавай ксари, месела Тугарин (им XI виш йисуз кыпчакрин хан тир Тугоркан я) чка кьунва. Абурун аксиниз экъечIзавай кьегьалар адет тирвал Илья Муромец, Добрыня Никитич, Алёша Попович ва масабур я.

Махара кьилин персонажар яз гзаф вахтара Иван царевич ва я Иван–дурак, ва абурун душманар тир Баба-яга, Кощей Бессмертный, Змей Горыныч ва гьакIни аламатдин гьайванар (месела Соловей разбойник ва мсб.) къалурнава.

Литература[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Урусрин, иллаки XIX виш йисан литературади дуьньядин культурадиз метлеблу таъсир къалурнава. Урус кхьирагрин машгьур эсерар дуьньядин пара чIалариз таржума авуна ва гзаф миллионрин тиражралди акъуднавайди я.

Вири дуьньядиз машгьур хьайи урус литературадин бине кутур ва вилик тухвай зурба устадар тир кхьирагар Пушкин, Лермонтов, Гоголь, Некрасов, Крылов, Грибоедов, Фонвизин, Державин, Толстой, Достоевский, Чехов, Тургенев, Есенин, Мандельштам, Шолохов ва масабур хьанай. Вад урус кхьирагар Нобельдин премиядин лауреатар хьанай, ибур — Бунин, Шолохов, Пастернак, Солженицын ва Бродский я.

Адетдин кIвал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Тверь вилаятдин Рамешки райондин Кушалино хуьре авай изба.

Урусрин культурадиз хас тир адетдин кIвалерикай сад — гъварарикай эцигай кьве патахъ алгъай къав галай изба тир. КIвализ гьахьдай ракIарив кьвед пуд кIарцIин гурар авай гъвечIи айван жедай. ДакIарар гзаф вахтара кьуларив агалзавай. Недай-хъвадай игьтиятар избадин кIаник галай гьамбарханада хуьдай. Избада серин (урус. сень) ва рагъ аватзавай (урус. светлица) лугьудай кIвалер авай. Избадин къене кьетIен чка, винел къаткидай чка авай чIехи урус къулуни кьазвай. Цларин кIане ацукьдай кьуьнцIер ва сандухар жедай. Хзанар кIватI жедай чка, иер суфрадив чIагурнавай чIехи стол тир. Урус кIвалин галудиз тежер атрибутрикай сад столдал алай – самовар тир. Гьар избада адет тирвал дуъаяр кIелдай, иконаяр авай яру пIипI авай.

Милли алукIунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Кеферпатан ва кьиблепатан регионрин урус эгьлийрин милли алукIунра са тIимил тафават авайтIани, умуми шикилда са культурадиз хас тир асул лишанарни авай.

Итимрин кьелечI алукIунар адетдалди шихинин ва я рангадал вигьей парчадин къвалагай цIидга хев галай перемар ва вахчагар тир. Перем вахчагрин винелай вигьезвай ва юкьвалай чIулунив ва я сун кьуршахдив кутIунзавай. Серин гьавада винелай яцIу шихинин валчагъ ва я кафтан, кIвачерални сапогар ва я шаламар гьалзавай.

Дишегьлийрин алукIунар кеферпатан ва кьиблепатан регионра чарабур я. Асул тафават кеферпатан костюмда авай сарафан, кьиблепатан костюмда — понёва тир. Дишегьлийрин милли костюмдин кьилин элементар перем, хуруган, сарафан ва я понёва ва шушпан тир.

ХъуьтIуьн алукIунриз кIурт, яцIу валчагъ, бармак, бегьлеяр, литинин чекмеяр ва мсб. талукь я. Парталар суваринбур ва гьар йикъанбур жезва. АлукIунрин бязи элементар урусри мукьвал галай муькуь халкаривай (месела финн-угор халкьаривай) къачунвайди малум я.

Милли тIуьнар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Уьлкведин чIехивилин себебдалди, регионрикай ва гьакIни мукьвавал ийизвай халкьарикай асул яз урусрин цIун-кIвалера са кьадар тафават аквада.

Урусрин тIуьнар лугьудайла рикIел кIан–дакIанз хапIаяр, щи, пичIекар, блинар, пирожкияр, квас, канбар, силин фу ва маса ихьтин тIуьнар къвезва. Маса халкьарин цIун-кIвалер хьиз, урусрини чпин цIун-кIвализ къуншидал алай чара–чара халкьарин тIуьнар кьабулнава.

Урусрин цIун-кIвализ чIехи таъсир православие диндин къанун–кадагъайри ганвай. Чпин динда йисан къене авай йикъарин чIехи пай, анжах набататрин тIуьнар недай ихтияр гузвай (гьайванрин як къадагъа я), сив хуьнин суварриз къвезвайвиляй урусрин милли цIун-кIвале як галачир тIуьнри винивал ийизва.

Урусрин милли макьамар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Урус халкьдин милли макьаматди вичин сифте кьил Киевдин Русьда уьмуьр гьалай дегь славян тайифайрин фольклордилай къачузва.

Чав агакьай бинедин урус лирлийрин гзафбуруна, христианвилелай вилик хьайи мажусивилин гелер кумукьнава.

Урус макьаматдин асул жанрар календарьдин сувариз, мехъерриз талукь лирлияр, гьакIни кьуьлердай, лирикадин макьамар ва частушкаяр тир. Клисади музыкадин алатрал эцигай къадагъадиз килигна, и жанррик квай манийрин чIехи пай мецелди лугьудайбур тир.

Халкьдин музыкадин алатрикай кьериз-цIаруз менфят къачудай, иллаки чубанри ва я кьуьлердайла. Урусрин виридалайни гегьеншдиз кардик кутудай алатар сиристав, гусли, кфил, рожок, флейта, жалейка, кувикла тир. Тарихдин гъиливкхьинра жагъай мулуматрикай, урусриз гьакIни дяведин труба, гъуьрчехъанвилин карч ва тафтар авайди малум хьанва.

Юкьван виш йисарин девирда халкьдин лирлияр, къугъунар ядай «скоромохи» лугьудай ксар гьукуматдин паталай кьуна дустагъарзавай ва алатар терг ийизвай. Гьавиляй, бинедин урус алатар чав саки агакьнач.

Алай чIавуз ягъалмишна урусрин культурадиз талукьарнавай ирид симинин гитара, чIагъан, балалайка ва маса ихьтин алатар, ибур рагъакIидай патан европадин халкьарин культурадай къачунвай ва XIX—XX виш йисара Урусатдиз атанвай элементар я.

Алай аямдихъ галаз са кIваче физвай урус макьаматдик гила дуьньяда авай манийрин саки вири жанрар ква. Абурукай вирибурулайни машгьур хьанвайбур урус рок, бардар, хип-хоп, романс, урус шансон ва мсб. я.

Милли кьуьл[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Урус халкьдин культурадин галудиз тежер элементрикай сад – милли кьуьл тир. Папарин хороводар, итимрин ацукьиз-хкадриз ийидай кьуьлер виридаз чида. Ихьтин кьуьлер урусри балалайкадин, чIагъандин ва маса алатрин макьамралди суварар, шадвилер хьайила ийидай.

Театрдин ва харусенятин кардар тир Сергей Дягилева 1911 йисуз туькIуьрнавай ва гъурбатда зурба машгьурвал къазанмишнай Урус балетди (Ballets russes) урус культура европада, иллаки Францияда ва ЧIехи Британияда вилик кутунвай. И балет дуьз Дягилев рагьметдиз фидалди 20 сезон кардик квай.

Дягилёван антрепризади урусатдин ва гьакIни вири дуьньядин балетдинни хореографиядин харусентдин вилик финиз чIехи таъсир ганва. Адан сезонри, иллаки «Жар-птица», «Петрушка» ва «Весна священная» тIвар алай балетар квай сифтегьан сезонри, урус культура европада машгьурнавай.

Урусар – дуьньядин илимда[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Илим – жемиятдин институт хьиз Урусатдин империяда I Пётрдин гьукумдин девирда арадал атанай. 1725 йисуз, уьлкве алай аямдихъ галаз кьурвал вилик тухунин курсдин сергьятра Петербургдин Илимрин Академия тешкилнай ва аниз Европадай пара кьадар тIвар-ван авай алимар эвернай.

Урусатдин ва дуьньядин илимдин вилик финиз акьалтIай чIехи кар кутунвайди, гьа чIавуз авай илимрин саки вири хилера вини дережайрив агакьай зурба алим-универсал Михаил Ломоносов хьанай. Ломоносов химия, минералогия, картография, стилистика, риторика ва грамматика илимрин устад тир. 1755 йисуз ада Мосвадин университетдин бине кутунай.

XIX виш йисуз урусатдин илим дуьньядин дережайриз акъатнай. Иллаки, урус математикадин мектебди вичикай дуьньядиз хабар ганвай. Матанализдин, мумкинвилин теориядин ва классик механикадин хилера алим М. В. Остроградскийди цIийи метлеблу крар кутунай.

1828 йисуз тIимил малум тир «Казанский вестник» журналда Казаньдин Университетдин ректор Н. И. Лобачевскийди, а чIавуз тIварцIи са манани тагай, «Геометриядин сифте кьилерикай» тIвар алай макъала кхьенай. Вахтар алатайла малум хьанай хьи, а крарин публикация дуьньядин математикадин тарихда виридалайни зурба метлеб авай вакъиа хьанай кьван.

Дуьньядин литературада евклиддин тушир геометриядикай (Лобачевскийдин геометриядикай) кхьей сифте тир бегьем крар яз, и макъалади геометриядин ва адан хилерин вилик финифиз цIийи рум ганай.

Мягьтел кар ам я хьи, Лобачевскийди вичин теория, урусатдин ва къецепатан илимрин мектебривай къакъатна, кьилди фикирнаай. Лобачевскийди фикирай теорияди вичин девир акьван алатнай хьи, гьатта зурба алим Остроградскийди а теория гъавурда акьун тавуна мана авачирдикай гьисабнай ва Петербургдин Илимрин академияди ам публикация авунал рази тушир.

ХIХ вишсан эхир – ХХ вишсан сифтеяр Урусатда хьайи кеспиятдин ва дараматар эцигунин йигин вилик финин девирдал къвезва. Идахъ галаз санал, уьлкведа тIебии ва инженериядин илимрин дережа хкаж хьанай. 1869 йисуз Д. И. Менделеева тIебиатдин кьилин къанунрикай сад тир — химиядин элементрин девирдин таблица ахъайнай. Гилан метрология илимдин бине кутурдини гьа Дмитрий Менделеев тир.

Металлургиядин хилек дуьньядин метлеб авай крар П. П. Аносов, П. М. Обухов хьтин ва маса алимри кутунай. В. Г. Шухован чирна-къвекъуьнри нафтIадин ва эцигунрин хилериз чIехи крар кутунай. Ада сифте яз дуьньядин арзитектурадик гиперболоиддин кIалуб алай конструкцияр кутунай.

Электротехника илимдиз кутур крариз килигна В. В. Петров, Н. Г. Славянов, М. О. Доливо-Добровольский ва маса алимрин зегьметдиз чIехи къимет ава.

1847 йисуз Н. И. Пирогова дуьньядин медицинадин тежрибада сифте сеферда наркоз кардик кутунай. 1855 йисуз, Крымдин дяведин береда, урусатдин медицинадин тарихда садлагьай сеферда гипсдин жуна кардик кутунайди гьа Пирогов хьанай.

1904 йисуз алим И. П. Павлова тIуьн иливрунин физиологиядин хиле кутур крариз килигна Нобельдин премиядиз лайих хьанай, гуьгъуьнлай, 1908 йисуз и премия, иммунитетдин механизмдин рекье алим Н. И. Пирогова къазанмишнай.

ЧIехи талантар авай урус алимрин гзафбур АСШ-диз куьч хьана чпин карьера ана давамариз мажбур хьанай. И. И. Сикорский — америкадин урус алим, философ ва цIийи шеъер акъуддай кас. Ада дуьньяда садлагьай кьуд мотордин самолёт «Русский витязь» (1913 йис), кьуд мотордин залан бомбардировщик, пассажирар тухудай самолёт «Илья Муромец» (1914 йис), трансатлантикадин гидроплан ва вертолёт акъуднай.

Асулдай урус тир америкадин астрофизик Г. А. Гамов (Джордж Гамов) вичин физикада, астрофизикада, атомдинни ядердин физикада, космологияда, биологияда кутур крариз килигна пара машгьур хьанай.

В. К. Зворыкин — телевидение туькIуьрай ксарикай сад.

В. В. Докучаев — урус геолог ва накьвар чирзавай алим. Накьварин географиядин мектебдин бине кутур кас. Ам, XX виш йисан зурба алим В. И. Вернадскийдин муаллим тир. Вичин нубатда Вернадскийди накьвариз талукь биогеохимия илимдин бине эцигнай.

Вернадскийди чирзавай илимрин сиягьдик геология, накьвар чирзавай илим, кристаллография, минералогия, геохимия, радиогеология, биология, палеонтология, биогеохимия, метеоритика, философия ва тарихни квай.

XX виш йисан юкьвара И. В. Курчатован ва Б. Л. Ванникован регьбервилик урусатдин атомдин кеспият арадал гъанай. СССР, гуьгъуьнлайни Урусатдин Федерация къецепатан хатадикай хуьдай ядердин яракьдин туькIуьрунар эгечIнай.

1957 йисуз, С. П. Королёван регьбервилик Чилин мукьвал алай орбитадиз дуьньядин садлагьай спутник ахъайнай, 1961 йисузни садлагьай пилотар авай космосдин гими.

Хзан[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Алай аямдин гьалариз килигна, урус миллетдин арада тамам тушир хзанрин кьадар пара хьанва. ТIимил аялар авай хзанри винизвал ийизва. Урус хзанрин тахминан 42 % — 2 аялар, 35 % — 1 аял, 8 % — 3 аял, 5 % — 4 ва виниз аялар авай хзанар я. Амма, вилик девирда и кIвалахар там аксина тир. Веледрив бегьерлу гьа вахтарилай урус чIала мукьвавилин лишанар къалурзавай гафар пара амукьнава, месела хен, яран вах, яран стха, къавум, хтул ва мсб. Гилан урус хзанра веледдиз свас ва я чам жагъурунра диде-бубайри кьил кутузвайди туш. Амма вилик, свас це лугьудай адет авай. Гуьгъуьнлай и адет квахьнава.

Урусрин хзанра адет яз хайи йикъар, юбилеяр, гьукуматдин суварар, месела ЦIийи Йис, 8 март, Гъалибвилин Югъ хьтин суварар гурлудаказ къейдзавайди я.

Дин[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

988 йисуз, «Русьдин Крещение» хьайила рагъэкъэчIдай патан славян халкьар ва бязи финн-угр халкьар князь Владимира христианвилиз элкъуьрнай. Христианвал Урусатдиз Византиядай атанай ва жемиятдин вини мертебайра авай къатара гегьенш жезвай. Амма, мажусивилин таъсир гьеле гзаф гагьди амукьнай. Гъуцариз агъазвай фалчийрин нуфус халкьдин арада XI виш йисалди кумукьнай. XIII виш йисалди князьриз кьве тIварар эцигзавай, сад хайи тIвар муькуьдни хашдин цяй акъудайла къачур тIвар. Месела князь Всеволод Большое Гнездодин кьведлагьай тIвар Дмитрий тир.

Православие мезгьебдиз талукь тир урусар сад ийизвай виридалайни чIехи тешкилат — Урусрин православиедин клиса я (УПК). Урусатдилай къеце пата и тешкилатдин хилер тир епархияяр кардик гала, месела Украинадин православиедин клиса, Япониядин православиедин клиса ва мсб.

XVII виш йисуз урус агьалидин гъвечIи паюни патриарх Никона клисадик кутур цIийи дегишвилерин пад кьуначир ва и къакъатунин нетижада цIуру адетрин рекьяй физвай, Урусатда «старообрядцы» лугьудай цIийи мезгьебар туькIуьр хьанай (месела молоканар). Урусатдин империяда молоканрин аксиниз гьукуматди гзаф векъи политика тухузвай виляй, абур мажбур яз гъурбатдиз экъечIнай. Гила молоканрин чIехи пай Кеферпатан Америкада, са пайни Къавкъазда, иллаки Азербайжанда ава.

ГьакIан халкьдин арада христианвилин девирдилай вилик хьайи мажусивилин гелер къедалди амукьнава. Абуруз исятда «милли христианвал» лугьузва. Дегь мажусивилин адетриз талукьбур ибур я: Масленица, Иван Купала суварар, Радоница, Семик рикIел хкун, мифологиядиз талукь тир затIариз агъун, месела хъварц (урус. домовой), леший, гьуьлуьн перияр ва мсб., фалчи-жерягьвал, фал кьун, лишанриз агъун ва масабур.

Урусрин арада мезгьебдиз ибадатзавайбурун кьадардиз килигна кьведлагьай чкадал протестантвал я. Экспертри гайи къиметриз килигна, 1996 йисуз Урусатда чеб протестанвилин мезгебдиз ва адан чара-чара хилериз талукь авур ксарин кьадар миллиондилай пара тир. Урусатда протестантвилин виридалайни чIехи хел — баптизм я (450 000 кьван ибадатзавайбур).

Алай чIавуз гьукуматди азад ибадат авунин политика тухузва. Гьавиляй, урусрин арада атеистрин кьадар лап винизва.

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. Сколько русских живет в России и на Земле?
  2. Нас 150 миллионов
  3. Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010
  4. Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык
  5. Molokane. Short Description and History
  6.  (инг.) Pryguny and Molokane in Baja California, Mexico. Архивация 17 август 2012. Ахтармишун 14 августа 2012.
  7. Дерябин В. Е. Современные восточнославянские народы // Восточные славяне. Антропология и этническая история / Под редакцией Алексеева, Татьяна Ивановна (антрополог)Т. И. Алексеевой. — Издание 2-е, дополненное. — Москва: Научный мир, 2002. — С. 30—59. — 342 с. — 1000 экз. — ISBN 5-89176-164-5
  8. Бунак В. В. Происхождение и этническая история русского народа по антропологическим данным. — Москва: Наука, 1965. — Т. 88 (новая серия). — (АН СССР. Труды института этнографии им. Н.Н. Миклухо-Маклая).
  9. Чебоксаров Н. Н. Монголоидные элементы в населении Центральной Европы  (урус) // Уч. зап. МГУ. — Москва: 1941. — В. 63. — С. 235—270.
  10. The World’s Most Widely Spoken Languages
  11. Russian Language Enjoying a Boost in Post-Soviet States — … In addition to sampling error, question wording and practical difficulties in conducting surveys can introduce error or bias into the findings of public opinion polls.
  12. Русский язык стал официальным языком в штате Нью-Йорк  (урус). АНН news (Шаблон:Str ≠ len). Архивация 21 август 2011. Ахтармишун 7 декабрь 2009.
  13. Российское образование для иностранных граждан
  14. [http://web.archive.org/web/20070423142045/http://www.tvkultura.ru/issue.html?id=49210 Телеканал «Культура». Всемирный день авиации и космонавтики
  15. Дурново Н. Н., Соколов Н. Н., Ушаков Д.Н, Опыт диалектологической карты русского языка в Европе с приложением очерка русской диалектологии. М., 1915.

ЭлячIунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]