Иван Грозный

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун

IV Иван Васильевич, адан лакIаб Грозный тир (1530 йисан 25 август, Коломенское хуьре хьана – 1584 йисан 18 март, Москва шегьерда кьена) — Москвадин ЧIехи Князвилин князь, гуьгъуьнлай, 1533 йисалай вири Урусатдин пачагь. Уьтквемвилиз, викIегьвилиз, кIеве гьатай береда фад къарар кьабулдай алакьуниз ва регьим авачирвилиз килигна халкьди адаз "Грозный" (яни гъазаб квай, кичIерар кутадай) лакIаб ганай.

Ивандин дах III Василий Москвадин ЧIехи князь тир, адан диде Елена Глинская княгиня тир. Асулдай абур буба патай Рюриковичрин, диде патай Мамайрин сихилрикай тир. Мамай – литвадин князяр тир Глинскияр сихилдин бине кутурди гьисабзавайди я. Иван Грозныйдин баде София Палеолог – византиядин императоррин несилдикай я.

Ивандин пуд йис хьайила ам кьуру тIвар алаз гьаким хьанай.

1547 йисуз, Иванан диде пад тир Глинскияр династиядин аксиниз халкьди чIехи къарагъунар ва бунтар авурла пачагьдин хзанар телеф хьунин кичIевилик квай. Мукьва тир дустарин ва чирхчиррин куьмекдалди халкь са гьал ласарайдалай ва къарагъун тешкил авур активистар терг авурдалай гуьгъуьниз, Иван Грозныйди вичин куьмекдарар тир «Хкягъай Рададихъ» галаз гьукум гьализ давамарнай.

Ада вири Земской Соборар эверна кIватIал кьиле тухванай, «1550 йисан Судебник» лугьудай къанунрин ктаб акъуднай (сифтегьан конституция).

Иван Грозныйди гьукум гьалай девирда дяведин къулугъда, дуванханадин ва гьукуматдин идарада реформаяр авунай, гьакIни администрациядин текрин чпи чеб идара авунин системадик, чкадин дережада цIийи элементар кутунай. Ада Казаньдин ва Астраханьдин ханвилер муьтIуьгъарнай, РагъакIидай патан Сибирь, Дондин чилер, Башкирия, Нугъай Кьушундин чилер сад авуна вичин мулкарик кутунай.

И тегьерда, Иван IV пачагь тир чIавуз Русьдин чилер 2,8 млн км²-дилай 5,4 млн км²-дал кьван кьведра чIехи хьанай. Адан гьукум акьалтI хьуниз мукьвал Урусатдин майдан вири Европадилай чIехи тир.

1560 йисуз «Хкягъай Рада»-дин иштиракдарар пачагьдин гъазабдик акатна тешкилат терг авурдалай кьулухъ Иван Грозныйди Урусатдиз кьилди регьебервал ийиз эгечIнай. Кьилди гьукум гьалай береда адан крара татугайвилер хьанай, ибур: Ливон дяведа Урусатдин винел Ливониядин гъалибвал; опричнина тешкил авурла несилдай несилдиз физвай аристократиядиз чIехи зарар галукьнай ва мулкар гегьенш хьайи дворянри чпин къулай чка мадни кIеви кьунай.

Урусатдин кьилел хьайи пачагьрилай виридалайни яргъалди гьукум гьалайди IV Иван Грозный тир — 50 йисни 105 югъ.

Уьмуьрдикай[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хзан[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Пачагь Иван Грозныйди Василиса Мелентьевнадиз килигзава (чIугвар Г. С. Седов, 1875 йис)
Иван Грозный ва адан хва Иван 1581 йисан 16 ноябрьдиз (чIугвар И. Репин, 1885 г.)
Василиса Мелентьевна (чIугвар Неврев Н. В., 1886 йис).
Иван Грозный вичи кьинвай хцин мийитдин патав (чIугвар Шустов Н. С., 1860-й йисар)
Иван Грозный вичи кьинвай хцин мийитдин патав ( чIугвар Шварц В. Г., 1864 йис).

Иван Грозныйдиз хьайи папарин кьадар дуьз малум туш, амма бязи тарихдарри чпин гъиливкхьинра адаз ругуд ва я ирид паб авайди къейдзава [1]. Абурукай анжах кьудахъ галаз Ивана никагь кутIуннай. Клисадин къанунралди пуд папалай пара хуьдай ихтияр авачиртIани, кьудлагьайдахъ галаз никагь кутIун паталай адаз махсус ихтияр ганвай.

Иван Грозныйдин папарин сиягь:

  • Анастасия Романовна Захарьина-Юрьева]
  • Мария Темрюковна
  • Собакина Марфа Васильевна
  • Колтовская Анна
  • Долгорукая Мария
  • Васильчикова Анна Григорьевна
  • Василиса Мелентьевна
  • Нагая Мария Фёдоровна

Кьиникь[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Алимрин паталай Иван Грозныйдин амукьаяр чирайла малум хьанай хьи, уьмуьрдин эхиримжи ругуд йисуз адан кIарабриз остеофитар акъатнай. Чебни инсан кIвачин кьилел экъвез тежедай кьван дережада акъатнай, пачагь занбураг алаз тухузвай.

Амукьайриз килигзавай антрополог М. М. Герасимова къейд авунай хьи, икьван къатиз акьалтIнавай азар адаз гьатта лап кьуьзуьбурал акуначир. Гьерекат квачиз гьализ мажбур уьмуьрди, фикиррикай жедай теспачвили ва даим стрессри гьадаз гъанвай хьи, вичин 50 йисара пачагь чрай кьуьзек хьиз аквазай.

1582 йисуз Антонио Поссевиноди Венециядин синьориядиз кхьей чарчел лагьанай, хьи «москвадин пачагьдин эхирдиз тIимил ама»[2].

1584 йисан март вацрал кьван ам гьеле къуллугъдал алай. 10 мартдиз, «пачагьдин гьалар усал хьунин себебдалди» Москвадиз къвезвай литвадин векил кьулухъ элкъуьрайдалай гуьгъуьниз, адан начагъвиликай сифте ван-сесер акъатнай.

Мартдин 16 адан гьалар мадни чIур хъхьанай, вацран 17 ва 18 кьабулай чими гьамамрикай пачагьдиз са кIус регьят хьанай. Амма нисинилай кьулухъ ам рагьметдиз фена. Адан жендек дакIунай ва ктIизвай ивидикай нагьакьан ял къвезвай [2].

Пачагьдин кьиникьин себеб тIебии азар тирни ва я душмандин къаст исятда лугьуз четин я. Амма чав кьведлагьай версияни тестикьарзавай чарар-документар агакьнава.

XVII виш йисан тарих кхьидай касди малумарнай, хьи «пачагьдиз агъу адаз мукьва тир инсанри ганай».

Дьяк Иван Тимофеева шагьидвалзавайвал, Иван Грозныйдин эрчIи гъилер тир Борис Годунов ва Богдан Бельскийди «пачагьдиз чинеба къаст авуналди адан фад кьиникьиз гъанай.»

Польшадин гетман Жолкевскийдини Годуновал тахсир кутазвай: «Ада пачагь сагъарзавай лукьман пулуналди маса къачуна, дарманрик агъу кутунивди адан уьмуьрдиз къаст авунай, тIа лагьайтIа ада икI авуначиртIа пачагьди адаз муькуь девлетлу къуллугъэгьлийрихъ галаз кьиникьин жаза гудай.» [3][4].

Голландви дипломат ва савдагар Исаак Массади кхьенай хьи, Бельскийди пачагьдин дармандик агъу акадарнай.

Чара-чара хабардаррикай атанай ихьтин ва муькуь сад-садав кьазвай фактар пара ава. Гьатта, пачагь ни ятIани бамишайди лугьузвай чешмеярни ава [5].

Иван Грозныйдиз агъу гана кьинайди лугьузвай версиядин дуьзвал чирун паталди 1963 йисуз СССР-дин антропологрин паталай пачагьдин сурар ахъайна мийитдин амукьаяр анализрай акъуднай. Анализрин нетижайри гайи малуматри къалурнай хьи, амукьайра мышьякдин ва живедин дережа адетдиндилай виниз я, амма идан себеб агъу ваъ, пачагьди кьабулзавай дарманар тир. XVI виш йисуз сифилис сагъарзавай дарманрин виридак квай мышьякдинни живедин дережа виниз тир. ГьакI, кьиникьин и версия гиман яз амукьнай [6][7][8].

ТIуларикай ва вичикай[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

РагъакIидай патан чешмейра VI Иванан къамат

Иван, бояринрин арада гьукум гьалун паталай гьужетар, чинебан чIуру къастар хьайи береда чIехи хьанай. Аял чIаварилай аквазвай зулуматди, кьиникьри ва фитнейри элкъуьрна кьунвай пачагьдин къилихдиз пис таъсир ганвайди гьисабзава. Ам кьисасар къахчудай, регьимвал авачир ва масабурал шак гъидай инсан тир.

Гьа девирдин къайдайри Иван Грозныйдин тIулариз гайи таъсир веревирдзавай алим С. Соловьёва лагьанай хьи, «вичин халкьдин арада адалат ва гьахъ тайинарун паталди пачагьди диндин ва инсанвилин къанунриз амал тавуна, зулумдикай, жазадикай ва кичI кутуникай менфят къачузвай.»

Амма, «Хкягъай Рада»-дин девирда вирида пачагь тарифарзавай, вучиз лагьайтIа адакай чIуру гаф лагьайди гьасятда терг ийидай.

Гьа заманадин са касди 30 йисавай Иванакай кхьенай:

«Иоаннрин хзанда чеб Аллагьдин вилик михьиз хуьдай адет ава. Клисада, вичин дуъада, бояринрин кIватIалдани халкьдин арадани Ивана са гаф лугьудай: "Аллагьди вичин лукIариз гьикI буйругънатIа зани гьакI гьукум тухузава". ГьакIни, ада гьамиша адалат авачир дуванрикай, жемиятдин ва гьар са касдин хатасузвиликай, христианрин азадвиликай фикирар чIугвазва. Четинвилер ва зегьметар эхна вичин везифадин крар кьиле тухузвай пачагьдиз чандин ислягьвилелай ва вичин къуллугъ тухунилай артух са затIни кIанзавач. Адаз кIанзавач пачагьдин къайгъуярни леззетар. Вичин къуллугъэгьлийрихъ ва халкьдихъ галаз хуш рафтарвал ийизвай, писвилиз хъсан жаваб гузвай жумарт пачагьдиз кIанзавайди са шеъ я, – эхиратдин юкъуз адаз "вун я гьахълувилин пачагь" лугьудай шафакъатдин ван къведайвал.» style="text-align: left;"

Харусенятда адан тIвар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Алай аямдин харусенятда Иван Грозныйдин камат. ЧIугвар Г. Г. Горелова, 1962 йисан суьрет.
С. А. Кириллов. «Иван Грозный». 1990 йис.

Кинематограф[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Театр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Иван Грозный литература[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

VI Иванакай зурба урус кхьирагри агъадихъ галай эсерар кхьенвайди я.

  • В. И. Костылеван роман-трилогия «Иван Грозный». Идан паталай кирамди 1948 йисуз Кьведлагьай дережадин Сталинан премия къачунай.
  • А. Толстойдин «Гимишдин Князь. Иоанн Грозный чIаварин гьикая» (урус. Князь Серебряный. Повесть времён Иоанна Грозного)
  • Л. Жданован. «Пудлагьай Рим» роман.
  • «Иван Грозный» – Анри Труай.
  • «Иван IV. Грозный» – Э. Радзинский.

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. Валишевский К. Указ, соч., с. 326—328
  2. 2,0 2,1 Валишевский К. Указ. соч., с. 390.
  3. Кобрин В. В. Указ. соч., с. 138.
  4. Масса И. Краткое известие о Московии в начале XVII века. — М., 1937. — С. 32.
  5. Корецкий В. И. Указ. соч. С. 99.
  6. Кобрин В. Б. Указ, соч., с. 171.
  7. Панова Т. Д. Кремлёвские усыпальницы. История, судьба, тайна. Индрик. — М., 2003. — С. 69.
  8. Разгадана тайна смерти Ивана Грозного. Царь умер от сифилиса и «лечения» ртутью | Здоровая жизнь | Здоровье | Аргументы и Факты

ЭлячIунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]