Александр Сергеевич Пушкин

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Александр Сергеевич Пушкин
урусАлександр Сергеевич Пушкин
AleksandrPushkin.jpg
Александр Пушкин,
О. А. Кипренскийди авур портрет.
ЛакӀабар:

Александр НКШП, Иван Петрович Белкин,
Феофилакт Косичкин (журнальный)[1], P., Ст. Арз. (Старый Арзамасец), А. Б.

Хайи тарих: 26 май (1799 йисан 6 июнь)(17990606)
Хайи чка:

Москва

Кьиникьин тарих: 29 январь (1837 йисан 10 февраль)
Кьиникьин чка:

Санкт-Петербург

Гражданвал:

Урусатдин пайдах Урусатдин империя

Крарин жуьре:

зари, прозаик, драматург, эдебиатдин критик, публицист, таржумахъан

Эсерар туькӀуьрунин йисар:

18141837

Эсеррин чӀал:

урус чIал, француз чӀал

Къул:

Къул

Кирамдин эсерар
Commons-logo.svg Александр Сергеевич Пушкин Викигьамбарда

Александр Сергеевич Пушкин (1799 йисан 26 май, Москва — 1837 йисан 29 январь, Санкт-Петербург) — XIX виш йисан виридалайни нуфус авай ва машгуьр урус зари, драматург ва прозаик, эдебиятдин критик ва теоретик, урус литературада гьакъикъат ва авай гьалар авайвал вири патарихъай къалурдай — «реализм» рекьин бине кутур кас.

Пушкинан эсерар Урусатдин гъакъикъатдин харусенятдин энциклопедия гьисабзавайди я. Вичин эсерра ада декабристрин са бязи фикирриз дестек ганай ва гьа девирдин жемиятдин кьилин проблемаяр къалурнай, месела: монархия ва халкь, гьукумат ва касвал, Къизил виш йисан дворянрин вини къатарин кьилдинвал.

Гьеле чан аламаз Пушкинан тӀвар виридалайни зурба урус милли зари хьиз акъатнай. Къенин эдеби урус чӀалан бине эцигай касни Пушкин гьисабзавайди я.

Адан тӀвар Дуьньядин 100 виридалайни хъсандиз чирнавай ксарин сиягьдик ква.

Уьмуьрдикай[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хзан[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Александр Сергеевич Пушкин асулдай дворянар тир Пушкинрин сихилдикай я. И сихилдикай Пушкина шумудни са сеферра вичин эсерра кхьенвайди я, ада вичин сихил халис аристократиядин чешме хьиз, хайи дигедиз вафалудаказ къуллугъ авур ва дегь несил хьиз къелемдиз ганай. Адан дидедин чӀехи бубадин дах — Абрам Петрович Ганнибал асулдай африкави негр тир. Сифте ам I-й Пётрдин къуллугъчи тир, гуьгъуьнлайни дяведин инженер ва генерал хьанай. Пушкинан буба патай чӀехи буба — Сергей Львович Пушкин, артиллериядин полковник ва гвардиядин капитан тир. Буба Сергей Львович Пушкин — гьевескар-зари ва аристократиядин зарафатчи тир. Диде — Надежда Осиповна, Ганнибалан хтул тир. Ими Василий Львович — Карамзиндин дестедин арада авай машгьур шаир тир. Пушкиназ са вах — Ольга, ва стха Лев авай.

Жегьил чIавар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

А. С. Пушкин 1799 йисан 26 майдиз Москва шегьердин Немецкая слободада дидедиз хьанай. Июньдин 8-даз хашунин цяй акъуднай. 1805 — 1910 йисарин гатун варцар Пушкина Подмосковьедин Захарово хуьре вичин чIехи дидедин патав тухузвай. Сифте эсерра Пушкина вичин аял чIаварин кьатIар къалурнава, месела «Монах» (1813 йис); «Бова» (1814 йис), лицейдин шиирар «Послание к Юдину» (1815 йис), «Сон» (1816 йис). Пушкинан баде Мария Алексеевна Ганнибалди вичин хтулдикай икI кхьенай:

«Зи чIехи хтулдикай вуч акъатдатIа чидач. Ам акьулдиз хци ва ктабар кIелунрал рикI алай гада я, амма тарсар пис чирзава. Ацукьна вичин тарсар бегьемарун кьери гьал я, гагь кагьулзава лугьуз ам таярихъ галаз къугъваз куьчедизни экъечIдач, гагь адак ахьтин зарб акатда хьи, секинардай кьван чара атIуда. Адаз «юкьван гьалар» хас туш. »

Ругуд йис Пушкина Царское Село хуьруьн лицейда кIелнай. Ина жегьил зариди 1812 йисан Ватандин дяведин вакъиаяр уьмуьр гьалнай. Пушкинан шаирвилин алакьунар ина дуьздал акъатнай ва абуруз сифте чIехи къимет гьа и лицейда ганвай. Лицейда кIелай береда Пушкина пара кьадар шииррин эсерар кхьенай. Адак руьгь кутазвайбур Франциядин XVII—XVIII виш йисарин зарияр тир. Абурун эсеррихъ галаз жегьил зари вичин бубадин ктабханада таниш хьанай. Адан вирибурулайни рикI алай француз кирамар Вольтер ва Парни тир. Пушкинан шииратдин муаллимар Батюшков ва романтизмдин устад Жуковский хьанай. 1814 йисан июль вацра Пушкинан эсер садлагьай сеферда Москвада акъатзавай «Вестник Европы» журналда чапдай акъатнай. Журналдин цIипудлагьай номерда, вичин дуст Кюхельбекераз талукьарнай «Шаир дустуниз» (К другу-стихотворцу) тIвар алай шиир акъатнай. Гьеле лицейдин шакIурт яз, Пушкин эдебиятдин «Арзамас» жемиятдик акатнай. И жемият милли эдебиятдик квай архаизмдин ва куьгьнечивилин аксиниз экъечIзавай.

1817 йисан июнь вацра коллегиядин-секретарь чин къачуна Пушкина лицей акьалтIарнай ва Къецепатан крарин Коллегиядик экечIнай. 1819 йисуз ам, декабристрин «Союз благоденствия» тешкилатдин регьбервилик квай эдебиятдинни-театрдин «Зелёная лампа» жемиятдик акатнай. И тешкилатрин сир квай кIвалахра ахъадаказ иштирак тавуртIани, Пушкина декабристрин къати активистрин чIехи пайдихъ галаз дуствилин араяр хуьзвай. Гьа йисара зариди гьеле лицейда кIелдайла кьил кутунвай ва «Арзамас» жемиятди эцигай къайдадалди кхьенвай «Руслан ва Людмила» кьегьалвилин поэмадин винел кIвалахзавай. Поэма 1820 йисан майдиз чинриз акъатнай ва жуьреба-жуьре фикиррин ва баянрин себеб хьанай.

Кьибле патара (1820-1824 йисар)[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1820 йисан гатфариз Пушкин, вичин шиирра кхьей гафарин патахъай, Петербургдин генерал-губернатор М. А. Милорадовичан патав эвернай. Ада архимандрит Фотияз, Аракчееваз ва вич пачагь I Александраз талукьарнай айгьанатар квай шиирар кхьенай. Ам я Сибирдиз дакъурдай ва я Соловки островдал алай монастырьда твадай фикирар авай. Амма дустарин, иллаки Карамзинан, куьмекдалди жаза хъуьтIуьлариз хьанай. Ам Москвадай Кишинёв шегьердиз, канцелярияда кIвалахиз акъуднай. ЦIийи къуллугъдин чкадиз фидай рекье Александр Сергеевич Днепр вацIа эхъвена вичин тухулар начагъарна сталжем хьанай. Ам сагъарун патал Раевскийрин хзанди 1820 йисан май вацран эхирда Пушкин чпихъ галаз сифте Къавкъаздиз, гуьгъуьнлайни Крымдиз тухванай.

1820 йисан 16 августдиз Пушкин Феодосиядив агакьнай. Кьве къалай Пушкин Раевскийрихъ галаз гимидалди Гурзуфдиз рекье гьатнай. Гурзуфда уьмуьр гьалай береда чкадин тIебиатдал гьейран хьайи зариди гьуьлуьн кьерера ва сувара тухдалди къекъвенай. Къекъуьнрин арада Аю-Дагъдал балкIандал алаз хкаж хьуни ва луьткведалди Суук-Су мысдал сирнавуни чка кьунвай.

Гурзуфда Пушкина «Къавкъаздин есир» эсер давамарнай ва са шумуд лирик шиирар кхьенай. Абур ада Н. Н. Раевскийдин рушариз — Екатеринадиз, Еленадиз ва Мариядиз талукьарнай. Ина зариди «Бахчасарайдин фонтан» поэма ва «Евгений Онегин» роман кхьин къаст авунай. 1820 йисан сентябрьда Симферопольдиз фидай рекье ам Бахчасарайда акъвазнай. Йикъарин са юкъуз пачагьдин кIвалерин гьаятда экъведайла ада кьве марвард цуьк кьатIна «Накъварин фонтан»-дин кIаник эцигнай, гуьгъуьнлай ада и фонтандиз «Бахчасарайдин фонтан» тIвар алай шиирар ва поэма теснифнай.

Кьиникь[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

А. С. Пушкин Дантесахъ галаз хьайи дуьэльда къачур залан хирен себебдалди кьенай. И кьве касдин араяр чIурна дуэльдиз гъанвай себебар пара авай. Дантеса Пушкинан паб Наталья Николаевнадихъ гелкъвезвайди виридаз малум хьанай ва и кьве аристократ хзанрин арада кIеви къалар гьатнай. Са тIимил вахтунилай тийижир касдин паталай Пушкиназ ва адан дустариз адан папан хатурда хкIадай айгьамар квай чарар ракъурнай. Пушкина ибур Дантесан ва адан тахай буба Геккернан гъилин кIвалахар тирди кьатIанай. Намус хуьн паталди, 1836 йисан 4 ноябрьдин нянихъ Пушкина Дантесас дуэльдиз эверун ракъурнай. Геккернан куьмекдалди и дуэльдин муьгьлет кьве гьафте кьулухъ янай. Шаирдин дустарин, иллаки Жуковскийдин ва адан юлдаш Наталья Николаевнадин алахъунрин нетижада дуэль терг ийиз хьанай. 17 ноябрьдиз Дантеса Наталья Николаевнадин вахаз вичиз ша лагьана теклифнай. Гьа юкъуз Пушкина вичин эверун кьулухъ къахчунай. Амма и никагьдикай абурун арада авай къал къанвачир. Дантеса адан вах Натальядин нуфус чIур тийин паталди къастуналди гъанвайди я лугьудай ванер чкIанай. Папа Пушкиназ и интригаяр куьтягь жедалди Санкт-Петербургдиз хъфин теклифзавай, амма Пушкина и кардиз вичиз кIандайвал эхир эцигиз кьетIъ авуна. 1837 йисуз ада Луи Геккерназ «акьалтIай векъи» чар кхьена ракъурнай. И чарчиз жаваб анжах дуэльдиз эверун мумкин тир ва Пушкиназ им хъсан чизвай. Къанунрин къайдайрив кьадай дуэльдиз эверун Пушкиназ гьа юкъуз атанай. Амма Геккерн чара уьлкведин посол тир виляй, адаз дуэльра иштирак ийидай ихтияр авачир, тахьайтIа адан карьерадиз эхир къведай. Адан чкадал Дантес экъечIнай. 27 январьдиз ЧIулав вацIун кьерел дуэль кьиле фенай. Пушкинахъ залан хер галукьнай. Гуьлле ятурдилай гьатна руфунив агакьнай. А аямдиз килигна им кьиникьал гъидай хер тир. И кардикай Пушкиназ адан лукьман Арендтди гьакъикъат чуьнуьхар тавуна хабар ганай. Кьиникьиз мукьва Пушкина вичин кIвалахар къайдада кухтазвай. Буржар вахгузвай, веледрин арада ирс пайнай, ва икI маса. 29 январьдиз сятдин 14:45 зари перитонитдикай рагьметдиз фена. Александр Сергеевич Пушкин Псков губерниядин Святогорск монастырьда кучуднай.

Пушкинан несилар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Пушкинан кьуд аялдикай анжах кьведа ада несил давамарнай — хва Александрди ва руш Натальяди. Заридин пара кьадарда авай несилар къе дуьньядин гьар пата гьалтда: АСШ, Англия, Германия, Бельгия ва маса уьлквеяр. Абурукай тахминан 50 касди Урусатда уьмуьр тухузва. Пушкинан дуьз ва эхиримжи несил тир Александр Александрович Пушкин Бельгияда ава [2].

Заридин акунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

А. С. Пушкинан буй 166,7 см тир, гьа девирда им итимрин юкьван дережадин буй гьисабзавай. Адан папан буй 173 см тир. Пушкинан акунрикай чара-чара кирамри чпин фикирар къалурнава ва чIехи пай дуьшуьшра абур сад садав кьазвач. Умуми шикилда къачуртIа садани ам иер тирди лагьанач, амма гзафбуру къейднай хьи, адак зариятдин гьевес кткидайла адан чинин акунар гьейбатлу жедай ва рикIе авай гьиссер ва теспачвал эхъен хьиз къалурдай. 1833 йисуз Нижний Новгороддин губернатордин межлисда Пушкин акур Л. П. Никольскаяди икI кхьенай: «Адан са кIус къумрал чин акьванни иер тушир, амма кьери жуьредин чин тир: гзаф чIехи ахъа пел, яргъи нер, яцIу пIузарар — гьич дуьз къайдадин лишанар туш. Амма цавун нур алай мичIи вили, чIехи ва михьи вилери инсан гьейранардай. Адан вилери гузвай таъсир са гафаривни лугьуз жедач: абурук къати цIайни квай, гьа вахтунда хушвилин ва рикIиз чими гьиссерни чкIурдай. Заз ихьтин акьуллу, ахъа ва хуш къилихрин чин садрани акурди туш. Адаз пара иер ва акьуллу рахунар хас тир. Ам гьикьван шад, гуьгьуьл ахъайдай ва дикъет гудай тир хьи... Ам инсандиз хуш татун мумкин тушир.

Эсерар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Поэмаяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Пушкинан автограф — Невадин къерехда Огенинахъ галаз чӀугур автопортрет

Шиирра кхьенвай роман[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Драматургиядин эсерар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шиирар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Проза[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Махар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Эдебият[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1000HA.png