Калмыкия

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Урусатдин пайдах Урусатдин Федерациядин субъект

Республика Калмыкия
калм. Хальмг Таңһч

Калмыкиядин тIаратI Калмыкиядин герб
Калмыкиядин тIаратI Калмыкиядин герб
Map of Russia - Kalmykia.svg
Урусат Федерациядин картадал Республика Калмыкия

Уьлкве

Урусат

Кьилин шегьер

Элиста

Майдан

42-й

- Вири
- % цин винел патан

74 731 км²
2,4

Агьалияр

80-й

- Вири санлай
- Къалинвал

278 733 (2016)

3.73/км²

РВБ

81-й

- Вири, гилан къиметрив
- Агьалидин са касдал къвезвай

46,0 млрд ман. (2014)

163,7 агъз. ман.

Федерал округ

Кьиблепатан

Экономикадин район

Поволжьедин

Гьукуматдин чIал

урус чIал, калмык чIал

Республикадин президент

Александр Орлов

Халкьдин Хуралдин (парламентдин) председатель

Козачко Анатолий Васильевич

Код ОКАТО

85

УФ субъектдин код

08
Код ISO 3166-2 RU-KL

Сятдин чIул

MSK (UTC+4)

Официал сайт:

http://gov.kalmregion.ru/

Калмыкия, Республика Калмыкия (калм. Хальмг Таңһч) — Урусатдин Федерацияда авай республика, Кьиблепатан федерал округдик акатзава. Урусатдин виридалайни кьурагь, баябан ва тIимил агьалияр авай субъектрикай сад я.

Кьилин шегьер — Элиста я.

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Уьлкве Дагъустандихъ галаз кьибле пата, Ставропольдин крайдихъ галаз кьиблединни-рагъакӀидай пата, Ростовдин вилаятдихъ галаз рагъакӀидай пата, Волгограддин вилаятдихъ галаз кефердинни-рагъакӀидай пата ва Астраханьдин вилаятдихъ галаз рагъэкъэчӀдай пата са сергьятра ава. Регион чуьллерни къумлухар авай баябан чилерал экӀя хьанва, адан майдан 75,9 агъз. км² я.

Климат[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Калмыкия Республикадиз континентал жуьредин климат хас я. Гад гзаф чими я, хъуьтуьз живер тIимил къвазва, амма къати аязар квайди я. РагъакIидай патай рагъэкъэчIдай патаз фирвал климатдин континенталвал кIеви жезва. Хъуьтуьз январь вацран юкьван гьисабдалди йисан температура вири уьлкведа агъуз я: кьибле пата −7… −9 °C, кефер пата −10… −12 °C. Январь вацран къене виридалайни агъуз аватзавай температура: −35… −37 °C. Хъуьтуьн виридалайни мекьи варцар январь ва февраль я.

Климатдин асул кьетIенвал — йисан къене чилел аватзавай ракъинин нурарин вахт я, 2180 – 2250 сят (яни йисан къене 182 – 186 алахьай йикъар жезва). Чими бередал 260 югъ къвезва. Калмыкия Урусатдин виридалайни чими субъектрикай сад я. Июль вацран юкьван температура 23,5…+25,5 °C я. Гатун береда температурадин максимум 40…+44 °C агакьзава. 2010 йисан июль вацра Калмыкиядин Утта посёлокда гьавадин температура +45,4 °C агакьнай, им Урусатдин субъектрин арада рекорддин чимивал я.

Республикадин территориядин кьетIенвилерикай сад — кьурагьвал ва кьуру чими гарар я. Гатуз кьурагь йикъарин кьадар 120-дай агакьзава. Калмыкия Урусатдин виридалайни кьурагь регион я. Йисан къене къвазвай къваларин кьадар 210—340 мм я.

Къати гарар къекъвезвай гегьенш чилер авай виляй и региондиз гарун-электроэнергия гьасил ийидай къулай шартIар ава. Алай чIавуз Калмыкиядин Гарун Электро-станция эцигунин кIвалахар физва.

Ятар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Уьлкведин виридалайни чIехи вир Маныч-Гудило вир я. ЧIехи метлеб авай цин гьамбарханаяр Сарпин вир, Состин вир, Деед-Хулскн вир, ГъвечIи ва ЧIехи Яшалта вирер я. Ставропольдин крайдихъ галаз сергьятдал алай Чограй вирик уьцIуь тушир цин чIехи игьтиятар ква.

Уьлкведин къене авахьзавай чIехи вацIар агъадихъ галайбур я: Волга, Егорлык, РагъакIидай Маныч, РагъэкъэчIдай Маныч ва Дагъустандихъ галаз сергьятдин яргъивилихъди авахьзавай Кума вацI я. Калмыкиядин вацIарин чIехи пай гъвечIибур, гатуз кьуразвай ва уьцIуь яд квайбур я. РагъэкъэчIдай патай Калмыкия Каспи гьуьлуьн ятари чуьхуьзва, гьуьлуьхъ галаз сергьятдин яргъивал — 168 км я.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Калмыкия дегь чӀаварилай XVII виш йисалди[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

XIX виш йисалди калмыкрин адетдин кӀвалер

Дегь чӀавуз Калмыкиядин чилерал пара кьадарда тайифайри ва халкьари уьмуьр авурди я. Ибур киммерияр, скифар, сарматар, гуннар, печенгар, кыпчакар тир. Сад-садан чкадал къвез гуьгъуьнлайни терг жезвай и халкьари Калмыкиядин тарихда ва миллетдин энтогенезда чӀехи гел тунва. Къенин Калмыкия алай чилер Европадин садлагьай гьукуматрикай сад тир дегь Хазариядин юкь тир. И гьукуматди Европадин ва Азиядин тарихдиз чӀехи таъсир къалурнавайди я. XIII виш йисуз и чилер Къизил Ордадин гъилик акатнай, гуьгъуьнлайни, Орда чкӀайдалай кьулухъ и чилерал куьчери нугъайри уьмуьр ийизвай.

Калмыкар ва я рагъакӀидай патан монголар (ойратар) Джунгариядай Дон вацӀунни Волга вацӀун арада авай чилерал XVII виш йисан юкьварилай куьч жез эгечӀнай ва ина Калмык ханвал арадал гъанай.

Джунгар ханвиле феодалрин арада хьайи къаларин ва векьин чкайрин кьитвилин себебдалди XVI—XVII виш йисарин къене чӀехи ойрат тайифаяр: торгутар ва дербетар кьилел Хо-Урлюк ва Далай-Батыр регьберар галаз РагъакӀидай патан Сибирьдиз куьч жезвай. 1608—1609 йисуз абуру урус пачагьдиз вафалу жеда лагьана кьин кьунай. Са кьадар геж, ойратрин са пай Сибирьдай Урал ва Волга вацӀарин арада авай чилерал акъатнай. Урусри абуруз «калмык» лугьузвай. И тӀвар калмыкриз абурухъ галаз къуншивалзавай туьрк халкьари гайиди я. Аюки-Хана гьукум гьалай 1669—1724 йисар Калмык ханвал там къуватда авай девирдиз аватнай. Урус пачагьдихъ галаз кутур икьрардалди, Аюки-хана Урусатдин кьиблепатан сергьятар ихтибарлудаказ хуьзвай. Адан кьушунри крымдин ва кубаньдин татаррихъ галаз, казахрихъ галаз, туркменрихъ галаз ва гьакӀни Кеферпатан Къавкъаздин халкьарихъ галаз тухвай женгера гьамиша гъалиб хьанвайди я.

Калмыкия XVIII–XIX виш йисар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1741–1761 йисара Дондук-Даши хан гьукумдал алай девирда, урус пачагьди ханрин ихтияррал сергьятар эцигунин сиясат кьиле тухузвай. 1760 йисара урус помещикри ва лежберри калмыкрин чилер абурун гъиляй акъудунин, векьин чкаяр тIимил хьунин, феодалрин ихтиярар чуькьуьнин ва калмыкрин къенепатан крариз урусри кьил тунин себебдалди уьлкве кризисдин кIевера гьатнай.

Калмыкри куьчери уьмуьр ийизвай чилерайтIуз урусри Царицыно ЦIар чIугурдалай кьулухъ иниз дондин казакрин агъзурралди хзанар куьчарна ацукьарзавай. Урус гьукуматди и сиясат куьчери туьрк халкьар (казахар, нугъаяр, татарар) ва калмыкар уьлкведин сергьятрилай къецихъ акъудун паталди тухузвай ва гуьгъуьнлайни абурун чкадал урусар гъизвай. Ихьтин крарихъ галаз чин-чинал гьалтай калмык халкьдин арада чпин хайи диге тир Джунгариядиз элкъвена хъфидай фикирди къвердавай кIеви чка кьазвай. Гьа чIавуз Джунгария Цин империядин гьукумдик квай. 1771 йисан 5 январьдиз калмык феодалри Волга вацIун чапла пата амукьзавай калмык улусрин (районрин) агьалияр къарагъарна Кьулан Азиядиз гзаф телефвилер гъайи рехъ къачунай. Калмык халкьдиз и финиф лап мусибатдиз элкъвенай. Рекье хьайи ягь-ягъунрин, мекьивилин, гишинвилин, начагъвилерин ва есирвилерин нетижада и гъвечIи миллетдикай 100 агъзурав агакьна инсанар кьенай ва чпин виридалайни метлеблу девлетар тир — мал-лапагар квадарнай.

1771 йисуз II-й Екатеринади Калмык ханвал терг авунай. Волгадин эрчIи пата амай калмык улусар урус администрациядин ихтиярдиз фенай. Гьар улусдиз са пристав тайинарнай.

1786 йисуз калмык миллетдин Зарго лугьудай адетдин дувандин система терг авунай ва вири крар уезддин дуванханайрин гъиле вуганай.

Гуьгъуьнин йисара урусрин къецепатан ягъийрихъ галаз хьайи дявейра калмыкри къатиз иштирак авурди я. 1813 йисуз хьайи Ватандин дяве чIавуз Калмыкияди фронтдиз пуд балкIандар полкар ракъурнай.

1860 йисуз Большедербет улус (район) Ставропольдин губерниядиз вуганай. Идан нетижада калмык халкь администрациядин жигьетдай кьве патаз пай хьанай. Большедербет улус Ставропольдиз вугудалди калмык миллетдин вири улусар Астраханьдин губерниядик квай.

1892 йисуз лежберринни феодалрин арада авай мажбур рафтарвал терг авунай.

Калмыкия XX виш йисан садлагьай зур паюна[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Урусатда Ярубурунни Деникинан кьушунрин арада физвай гражданвилин дяведин эхирда 1930 йисуз Калмыкиядин вири улусар Яру кьушунрин гъилик акатнай ва уьлкведиз советрин гьукум атанай. 1920 йисан июль вацра Чилгир хуьре кьиле фейи калмыкрин кIватIалда Калмыкиядин Автономиядин вилаят малумарнай. ГьакIни кIватIалди «Калмык халкьдин зегьметчийрин ихтияррин декларация» тестикьарнай. Къунши Оренбургдин, Кум ва Дондин чилерал уьмуьр ийизвай калмыкар Калмык вилаятдиз куьчарнай.

Коллективизация Калмыкиядихъни галукьнай: 1929 — 1934 йисарин къене 2195 лежбер хзанрин мулкар тарашнай, 1821 хзан уьлкведай чукурнай абурун мал-девлетарни тарашнай.

1935 йисуз Калмыкиядин Автономиядин вилаят Калмыкиядин Советрин Социализмдин Автономиядин Республикадиз элкъуьрнай (КАССР).

Калмыкрин геноцид ва милли автономия терг авур девир[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

СССР-дин Вини Кьилин Советдин Президиумдин 1943 йисан 27 декабрь тарихдин къарардалди «Калмыкиядин АССР терг авун ва Астраханьдин вилаят арадал гъун» КАССР терг авунай ва вири калмык миллет Сибирьдиз акъуднай. И депортациядин себебар яз вири калмык миллетдал Советрин гьукумдин органрин аксиниз экъечIун ва Яру Армиядихъ галаз женг чIугунин тахсирар кутунай.

И депортацияди калмык халкьдин кьилел зурба мусибатар гъанай. Идаз милли геноцид лагьайтIани ягъалмиш жедач. 1943 йисалай 1946 йисан апрель вацралди пуд йисан къене 14 343 калмык кьенай. Идахъ галаз санал калмык миллетдин арада аял хунин коэффициент лап агъа дережайриз аватнай. 100 агъзур депортация хьанвай калмыкрикай 1943–1950 йисарин къене 40 агъзуралай виниз инсан телеф хьанай. Умуми гьисабдалди Совет гьукуматди гайи зулумрикай калмык миллетдин зуралай чIехи пай терг хьанай. Миллет Сибирьдиз акъудун кумазни, 1944 йисуз Калмыкиядин АССР терг авунай. Адан районар къунши вилаятрин ва Ставропольдин крайдин ихтиярдиз вуганай.

Анжах 1956 йисуз, депортациядилай цIипуд йис алатайла, калмыкриз чпин ватандиз хкведай ихтиярар ганай.

Калмыкия дяведилай гуьгъуьнин йисара[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Калмыкиядин милли автономия туьхкIуьр хъувунин крар кьве девирдиз пай хьанай: сифте 1957 йисан 9 январьдиз Ставрополь крайдин къене Калмыкиядин Автономиядин вилаят арадал гъанай, гуьгъуьнлайни 1958 йисан 29 июльдиз кьилдин АССР хьиз. Амма гуьнгуьна хкур республикадин цIийи сергьятар виликан сергьятрихъ галаз сад къвезвачир. Вучиз лагьайтIа Приволжье ва Долбан улусар Калмыкия туьхкIуьр хъувурдалай кьулухъ адав вахганвачир. Къе и улусрин чкадал Астрахань вилаятдин Нариман ва Лиман районар ала.

1990 йисан 18 октябрьдиз Калмыкиядин АССР Калмыкиядин ССР-диз элкъуьрунин декларация кьабулнай.

1992 йисан 20 февральдиз Калмыкиядин ССР-дин Вини Кьилин Советди уьлкведин тlвар Республика Калмыкия — Хальмг Тангч-диз элкъуьрунин къарар кьабулнай. 1994 йисуз Калмыкияда «Чуьлерин къанунар» (Степное уложение) тlвар ганвай къанунрин кIватIал — конституция тестикьарнай. И тIвар Джунгар ханвилин конституциядин гьуьрметдай гайиди я. ГьакIни, Калмыкия Республика Джунгар ханвилин ирсинин дуьз давам тирди къалурзавай декларациядиз къул чIугунай.

2009 йисуз калмык миллет Урусат Гьукуматдик гуьгьуьллувилелди акатунин 400 йис сувар хьиз къейд авунай. Идахъ галаз алакъалу Урусатдин Банкуни Калмыкиядин гербдин суьрет атIанвай кепекар акъуднай.

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Ростатди гайи малуматриз килигна 2016 йисуз уьлкведин агьалидин кьадар — 278 733 кас. Са квадратдин километрдиз къвезвай агьалидин кьадар (агьалидин чуькьуьнвал) — 3,73 кас/км² я (2016 йис). Агьалидин 45,2 % шегьервияр я (2016 йис).

2010 йисуз Калмыкияда 289 481 касди уьмуьр ийизвай. Аквадай гьаларай уьлкведин агьалидин кьадар йисандавай тIимил жезва.

Миллетар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Миллет 1926 йис
агъз. кас[1]
1939 йис
агъз. кас[2]
1959 йис
агъз. кас[3]
1970 йис
агъз. кас[4]
1979 йис
агъз. кас[5]
1989 йис
агъз. кас[6]
2002 йис
агъз. кас.[7]
2010 йис
агъз. кас[8]
Калмыкар 107,0 (75,8 %) 107,3 (48,6 %) 64,9 (35,1 %) 110,3 (41,1 %) 122,2 (41,5 %) 146,3 (45,4 %) 155,9 (53,3 %) 162,7 (57,4 %)
Урусар 15,2 (10,7 %) 100,8 (45,7 %) 103,3 (55,9 %) 122,8 (45,8 %) 125,5 (42,6 %) 121,5 (37,7 %) 98,1 (33,6 %) 85,7 (32,2 %)
Даргияр 5,0 (1,9 %) 8,6 (5,0 %) 12,9 (4,0 %) 7,3 (2,5 %) 7,6 (2,7 %)
Казахар 2,7 (1,2 %) 8,6 (4,6 %) 7,1 (2,6 %) 6,1 (2,1 %) 6,3 (1,9 %) 5,0 (1,7 %) 4,9 (1,7 %)
Туьрквер-месхетияр 3,1 (1,1 %) 3,7 (1,3 %)
Чеченар 4,8 (1,8 %) 8,1 (2,8 %) 8,3 (2,6 %) 6,0 (2,0 %) 3,3 (1,2 %)
Аварар 1,9 3,9 (1,2 %) 2,3 (0,8 %) 2,4 (1,0 %)
Украинар 14,6 (10,3 %) 1,1 1,6 3,3 (1,2 %) 3,7 (1,3 %) 4,1 (1,3 %) 2,5 (0,9 %) 1,5 (0,5 %)
Кореяр 1,1 0,6 1,0 (0,3 %) 1,3 (0,5 %)
Немецар 2,6 (1,8 %) 4,15 (1,9 %) 1,5 5,2 (1,9 %) 5,5 (1,9 %) 5,6 (1,7 %) 1,6 (0,6 %) 1,1 (0,3 %)
Татарар 1,0 2,5 (1,1 %) 1,0 1,2 1,3 1,3 1,1 (0,4 %) 1,0 (0,3 %)
Къумукьар 1,5
Белорусар 1,7 1,4 1,3
Ина агъзуралай виниз кьадарда авай миллетар къалурнава

Дин[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Калмыкиядин къенин меденият сифте нубатда калмык миллетдин медениятдихъни диндихъ галаз алакъалу я. Европада буддизм диндиз ибадат ийизвай тек сад тир миллет — калмыкар я.

Администрациядин паюнар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Калмыкиядин районар

Республикадик 13 муниципал район, 124 хуьр ва 2 шегьер акатзава.

Калмыкия Республикадин районар:

  1. Городовиковский район
  2. Ики-Бурул район
  3. Кетченеры район
  4. Лагань район
  5. Малодербет район
  6. Октябрьский район
  7. Приютненский район
  8. Сарпи район
  9. Целинный район
  10. Черноземельский район
  11. Юста район
  12. Яшалта район
  13. Яшкуль район

3 агъзуралай виниз агьалияр авай шегьерар/хуьрер:

Шегьеррин округар Агьалияр
1 Элиста — кьилин шегьер 104 005
2 Лагань 13 170
3 Троицкое 12 431
4 Городовиковкс 8 799
5 Яшкуль Green Arrow Up Darker.svg 7 861
6 Садовое Green Arrow Up Darker.svg 6 530
7 Малые Дербеты 6 419
8 Цаган Аман Green Arrow Up Darker.svg 6 027
9 Приютное Green Arrow Up Darker.svg 6 010
10 Большой Царын 5 177
11 Комсомольский 5 099
12 Яшалта 4 299
13 Ики Бурул Green Arrow Up Darker.svg 4 095
14 Аршан Green Arrow Up Darker.svg 3 927
15 Кетченеры 3 743

Культура[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Эдебият[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шаблон:Республика Калмыкия

Урусатдин административ паюн
Урусатдин карта Республикаяр: Адыгея  • Алтай  • Башкортостан  • Бурятия  • Дагъустан  • Ингушетия  • Калмыкия  • Къарачай-Черкессия  • Карелия  • Кеферпатан Осетия — Алания  • Коми  • Крым  • Къабарда-Балкъар  • Марий Эл  • Мордовия  • Саха (Якутия)  • Татарстан  • Тыва  • Удмуртия  • Хакасия  • Чечен Республика  • Чувашия

Краяр: Алтай  • Забайкалский  • Приморский  • Камчатка  • Краснодар  • Красноярск  • Пермь  • Ставрополь  • Хабаровск


Вилаятар: Агъа Новгород  • Амур  • Архангельск  • Астрахань  • Белгород  • Брянск  • Владимир  • Волгоград  • Вологда  • Воронеж  • Иваново  • Иркутск  • Калининград  • Калуга  • Кемерово  • Киров  • Кострома  • Курган  • Курск  • Ленинград  • Липецк  • Магадан  • Москва  • Мурманск  • Новгород  • Новосибирск  • Омск  • Оренбург  • Орёл  • Пенза  • Псков  • Ростов  • Рязань  • Самара  • Саратов  • Сахалин  • Свердловск  • Смоленск  • Тамбов  • Тверь, Томск  • Тула  • Тюмень  • Ульяновск  • Челябинск  • Ярославль


Федерал метлебдин шегьерар: Москва  • Санкт-Петербург  • Севастополь


Автономиядин вилаят: Чувудрин


Автономиядин округар: Ненец  • Хант-Манси — Югра  • Чукоткадин  • Ямал-Ненец


Урусатдин пайдах