Нугъаяр

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску
Нугъаяр
Ногъайлар
Вири санлай кьадар

130 00 кьван

Гегьенш хьанвай ареал
Урусатдин пайдах Урусат 103 660 кас
       Дагъустандин пайдах Дагъустан 40 407 кас
       Ставрополь крайдин пайдах Ставрополь вилаят 22 006 кас
       Къарачай-Черкесиядин пайдах Къарачай-Черкесия 15 654 кас
       Астрахань вилаятдин пайдах Астрахань вилаят 7 589 кас
       Ханты-Мансийск АО-дин пайдах Ханты-Мансийск АО 5 323 кас
       Чечнядин пайдах Чечня 3 444 кас
       Ямал-Ненец АО-дин пайдах Ямал-Ненец АО 3 479 кас
Румыниядин пайдах Румыния 10 700 кас
Болгариядин пайдах Болгария 500 кас
ЧIал
Нугъай чIал
Дин
Ислам, суни мусурманар
Арадал атун
кипчакар
Расадин жуьре
европеоид раса ва кьиблепатан сибирьдин раса
Акатзава
туьрк халкьар
Мукьва халкьар
къазахар, къракалпагъар ва мсб.
Ареалдин карта


Нугъаяр (нугъ. Ногъайлар) — Кеферпатан Къавкъазда ва Поволжьедин кьибле пата уьмуьр ийизвай туьрк халкьарикай сад. Чеб виридалайни пара кьадарда авай субъект Дагъустан я. 2010 йисан малуматриз килигна, Урусатда нугъайрин кьадар — 103,7 агъзур кас тир.

Абурун хайи чIал — нугъай чIал я.

Субэтник группаяр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Вилик девирда нугъайрин гзаф къуватлу ва чIехи уьлкве — Нугъай Орда ЧIулав гьуьлуьн кьерерилай Къазахстандал кьван, РагъакIидай-Сибирдин арандилай Арал гьуьлел кьван авай пара гегьенш чилерал экIя хьанай. Чара-чара халкьарихъ галаз къуншивал авурвиляй, Орда чкIайдалай кьулухъ ина-ана амукьай нугъай миллет пара кьадар субэтник группайриз пай хьанай.

Нугъай миллетдин субэтник группаяр (тайифаяр):

Дагъустанда ва Чечняда авай нугъайрин милли группаяр:

  • Къараногъайлар (Къаранугъаяр)
  • Таркушылар (Таркивияр)
  • Яксайшылар (Яксайвияр)
  • Костекшилер (Костеквияр)
  • Сулакшылар (Сулаквияр)

Къарачай-Черкес Республикада ва Ставрополь крайдин Кочубей районда авай нугъаяр:

  • Къобанышлар (Кубанвияр)

Астрахань вилаятда авай нугъайрин милли группаяр:

  • Эдил-шидер (Волгадинбур)
  • Аштарханшылар (Астраханвияр)
  • Къарагашар
  • Кундровар
  • Юртвияр

Ставрополь крайдин Степной ва Нефтекумск райондин нугъаяр:

  • Ашыкулакшылар (Ачикулаквияр)
  • Ембойлуквияр
  • Етишкуливияр
  • Етисавияр

Ставрополь крайдин Минераловодовский райондин нугъаяр:

Кьадар ва чеб авай чилер[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Алай чIавуз нугъайри Кеферпатан Къавкъазда ва Поволжьедин кьибле пата уьмуьр ийизва. Дагъустанда, Чечняда ва Ставропольеда авай нугъай чилериз — Нугъай уьлкве (Ногъай эль) лугьуда.

Эхиримжи цIуд йисарин къене нугъайрин чIехи жемиятар Урусатдин чара-чара регионра арадал атанва, месела Москва, Санкт-Петербург шегьерра, Ямал-Ненец АО-да, Ханты-Мансийск АО-да.

Турция ва Румынияда XVIII—XIX виш йисарин къене аниз куьч хьанвай нугъай мугьажиррин несилар ава. Гьелбетта гила абур чкадин агьалидихъ галаз акахьна ва милли кьетIенвал квадарна, амма абуруз чпин чIехи бубаяр асулдай нугъаяр тирди чизва.

ГьакIни пара кьадарда нугъаяр Крым полуостровдани ава. Къавкъаздин дяве чIавуз Крымдиз хъфенай нугъаяр урус-душмандикай чуьнуьх хьун патал чкадин крым-татаррик ктканай, амма чпин милли кьетIенвал ва чIал хвенай. Милли жигьетдай нугъаяр чкадин татарриз пара мукьва тирвиляй сиягьра абур умуми татарар хьиз къейд ийизвай. Гьавиляй исятда абур Крымда гьикьван аватIа дуьз малум туш.

2005 йисуз хьайи референдумда кьабулнай къарардалди Дагъустанда авай Нугъай район хьтин милли район Къарачай-Черкесиядани туькIуьрнай. ЦIийи район Адыге-Хабль районда авай нугъай хуьрерин чилерал арадал гъанай. Им вири райондин 30 % тир.

Нугъаяр Дагъустанда:

Дагъустандавай нугъайрихъ бинедин халкьдин статус гала ва нугъай чIал гьукуматдин официал чIаларикай сад я. Агъадихъ галай таблицада Дагъустанда нугъайрин кьадар йисарин къене гьикI дегиш жезвайтIа къалурнава:

  • 1939 йис — 4 677 (0,50 %)
  • 1959 йис — 14 939 (1,41 %)
  • 1970 йис — 21 750 (1,52 %)
  • 1979 йис — 24 977 (1,53 %)
  • 1989 йис — 28 294 (1,57 %)
  • 2002 йис — 38 168 (1,48 %)
  • 2010 йис — 40 407 (1,39 %)

Дагъустанда нугъаяр авай районар:

Нугъаяр Къарачай-Черкесияда

Къарачай-Черкесияда нугъаяр Нугъай райондин агьалидин 77 % туькIуьрзава.

Нугъаяр Чечняда

Чечняда нугъайри Шелковский райондин кефер пата авай хуьрера уьмуьр тухузва: Каршыга-Аул, Ораз-Аул ва Сары-Су хуьрер михьи нугъай хуьрер я, Бурунское, Воскресеновское ва Каргалинская хуьрера нугъаяр тIимил кьадарда ава.

Астраханьдин нугъаяр — Къарагашар

Астраханьда авай нугъаяр кьве милли группайрикай ибарат я: къарагашар ва юртадин татарар (юртавияр). XVIII виш йисара куьчери тайифа тир юртавияр даим са чкадал ацукьна Карагали, Кизань (гила Татаро-Башмаковка), Майлегуль (гила Яксатово), Бусдангуль (гила Кулаковка), Казы (гила Мошаик), Джамели (гила Три Протоки) ва Тияк (гила Царёв) хуьрер кутунай. Са кьадар геж абуру Кучергановка, Солянка, Килинчи, Семиковка ва Осыпной Бугор, 1771 йисузни Янго-Аскер хуьрер арадал гъанай.

1735 йисуз Пятигорьедин мукьвал «МичI там» (Къара агъаж) тIвар алай чкада калмыкри къарагашар есирдиз къачурла кьулухъ абур ГъвечIи Нугъай Ордадивай къакъатнай. 1771 йисуз калмыкрин чIехи пай Джунгариядиз хъфидалди къарагашар абурун ихтиярдик квай. Гуьгъуьнлай абур Астраханьдин губернатордин гъилик акатнай ва Астраханьдин губерниядин Красноярск уезддиз куьчарна ацукьарнай.

Къарагашриз ва юртавийриз гьам чIалан, гьам медениятдин, гьам бинедин жигьетдай чеб са миллетдиз талукь тирди чизвай ва чеб къунши татарривай кьилди акъваззавай. Чпи чпиз абуру «къарагаш нугъай» ва я гьакI «нугъай» лугьузвай. Къарагаш нугъайри Къавкъазда авай нугъайрихъ галаз дуьз алакъаяр юртавийрилай яргъалди хвенай. Вичин нубатда, юртавияр татар миллетдин къати таъсирдик акатнай ва чIаланни культурадин патахъай са кьадар ассимиляция хьанай.

Астрахань вилаятда уьмуьр ийизвай нугъайрин кьадар йисарин къене икI дегиш жезвай:

  • 1970 йис — 64 кас
  • 1979 йис — 86 кас
  • 1989 йис — 3 958 кас
  • 2002 йис — 4 570 кас
  • 2010 йис — 7 589 кас

2002 йисуз Урусатда кьиле фейи агьалияр сиягьриз къачунин малуматриз килигна, Астрахань вилаятда уьмуьр ийизвай нугъайрин кьудай са пай Астрахань шегьердин къвалав галай Кири-кили, Янго-Аул, Свободный посёлокра ва муькуь гъвечIи хуьрера амукьзавай. Нугъай хуьрер виридалайни пара Красноярск районда ава ва са кьадар муькуь районра.

Агъада Астрахань вилаятдин нугъяр авай хуьрер ва нугъайрин вири агьалидикай процент къалурнава:

2012 йисуз нугъай чIалан тарсар анжах кьве хуьруьн мектебра гузвай: Харабали райондин Лапас хуьре ва Приволжский райондин Растолуповка хуьре.

Арадал атуникай[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Нугъаяр — IV виш йисуз Евразиядин чилерал уьмуьр тухвай чара-чара миллетрин ва тайифайрин сад-садахъ галаз акахьунин рекьелди арадал атанвай туьрк халкьарикай сад я. И халкьдин этногенездиз виридалайни чIехи кар туьрк, печенег ва кипчаг тайифайри кутунвайди я.

Са кьадар геж, XIII виш йисарин юкьвара, Къизил Орда туькIуьр хьайидалай кьулухъ, чкадин кипчак тайифайрал вигьинар авур монголар вахтар къвердавай чIал квадарна чебни кипчакриз элкъвенай.

«Нугъай» тIвар XIII виш йисуз гьукум гьалай Къизил Ордадин Ногай бегдихъ галаз алакъалу я. Малум тирвал, XVI виш йисуз Урал вацIун дугунрилай рагъакIидай патариз куьч жедалди нугъаяр «мангытар» тIварцIелди малум тир. И тIвар абуру кипчакри ассимиляция авур са тIвар алай монгол тайифадикай къачунвайди тир.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Къизил Орда чкIайдалай кьулухъ арадал атанай Нугъай Орда нугъайрин сифте гьукумат тир. Нугъай Орда — куьчери туьрк халкьарин эхиримжи зурба уьлкве хьанай. Нугъай халкьдин бине эцигай кас алимри адет тирвал Къизил Ордадин Нугъай бегдин тIварцIихъ галаз алакъалу иийизва. Нугъай бег беклярбек (яни вири бегрин бег) статусдин сагьиб тир ва Къизил Ордадин вирибурулайни нуфус авай гьакимрикай сад тир. Ада гьукум гьалай чIавуз Ордади Европадиз са шумуд дяведин вигьинар авунай ва Византияди, Сербияди ва Болгарияди Ордадивай чпин аслувал кьабулнай. Тарихдин материалрай аквазвайвал, Нугъай бег акьван чIехи нуфуслу тир хьи, ада вичин къарардалди Къизил Ордадин ханар ва гьакимар тахтунилай алудиз хкизвай.

ГьакIни, Нугъай Ордадин ва идахъ галаз санал нугъай миллетдин арадал атана кIвачел акьалтIуниз лап чIехи крар Къизил Ордадин Эдиге бегдини кутунвайди малум я. Ам нугъай миллетдин бине эцигай чIехи-буба гьисабзавайди я.

Нугъай Орда лап хкаж хьана цуькведа авай вахтунда Волга ва Иртыш вацIарин арада авай чIехи чилерал экIя хьанай, кеферпатан сергьятар Казан Ханвилив, кьиблепатан сергьятни Каспи гьуьлел кьван агакьнай. Ордадин кьилин шегьер Урал вацIун кьерел алай Сарайчик шегьер тир. Ина нугъай гьакимрин, вини къатарин аристократрин ва руьгьани кардаррин кIвалер авай. Нугъай Ордадикай ва нугъай миллетдикай сифте малуматар 1479, 1481 ва 1486 йисариз талукь урус ва поляк архивра гьатнава. Нугъайри чпин векилар Москвадиз садлагьай сеферда 1489 йисуз ракъурнай. Урусри абур гзаф гьуьрметдалди кьабулнай ва Москва вацIун кьерел Кремльдин мукьвал алай Симонов монастырьдин вилик абурун векилвал кьабул ийидай «Нугъай гьаят» тешкилнай. ГьакIни, Казань шегьердани нугъай мугьманрихъ галаз эхтилатар тухудай «мангыт чка» тIвар алай чка туькIуьрнай. Нугъай Ордади татаррал, башкиррал ва сибирьдин муькуь халкьарал пулунин харжияр эцигнай. Къецепатан уьлквейрихъ галаз авай савдадин ва сиясатдин крар Нугъай Ордади килигзавай. XVI виш йисан 1-ай паюна Ордадиз 300 агъзур аскерар вилик кутадай такьатар авай. Вичин къуватлувилиз килигна Ордади вичин гегьенш сергьятар хуьзвай ва къвалав галай муькуь ханвилериз ва урус гьукуматдиз гъиляй къвезвай куьмекар гузвай. Вичин нубатда, Ордадиз Москвадай дяведин ва экономикадин дестек къвезвай. 1549 йисуз Нугъай Ордадиз туьрк султIан 1-й Сулейманан векилар атанай.

РагъэкъэчIдай Европа ва Кьулан Азия сад-садахъ гилигзавай Карвандин Рехъ Нугъай Ордадин кьилин шегьер СарайчикдайтIуз физвай. XVI виш йисан 1-й паюна нугъайрихъ галаз араяр мадни хъсанарун патал урусри сифте камар вегьенай. Москвадинни Нугъай Ордадин арада савдавал вилик фенай. Нугъайри абуруз балкIанар, лапагар, малдарвилин магьсулар маса гузвай, чкадал парчаяр, гьазур пекер, ракь, кьуркьушум, цур, къеле, морждин кIарабар, кхьидай чар къачузвай. ГьакIни, урусрихъ галаз кутIуннавай икьрардив кьурвал нугъаяр Урусатдин кьиблепатан сергьятар хуьнин къуллугъдал алай. Ливон дяведа нугъайри урус кьушунрин пад кьунай ва Тахтар, Темир, Бухат, Бебезяк, Уразлы ва муькуь дяведин регьберрин балкIандар кьушунри и дяведа къати иштиракнай.

XVI виш йисан юкьвара Нугъай Ордадин кьилел чIехи мусибатар атанай. Уьлкведин къене авай улусрин кьилерин арада сиясатдин женгер гатIумнай. Идан нетижада Орда зайиф хьана са шумуд паяриз чкIанай — ЧIехи Орда, ГъвечIи Орда ва муькуь чилер. XVII виш йисан сифте кьилера Нугъай Ордадин эгьлияр Урусатдин кьиблепатан сергьятриз, Кьиблепатан Поволжьедай Къавкъаздал кьван ва Крымдилай бессарабиядин чуьллерал кьван авай чилерал барабар тушиз чкIанай. XVIII виш йисан эхирда нугъайрин са пай гьамишалух Турциядиз хъфенай.

Крымдин девир, XVII—XVIII виш йисар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Нугъай Орда терг хьайидалай кьулухъ нугъаяр Поволжьедин чилерал куьчери уьмуьр гьалзавай, амма XVII виш йисан эхирра рагъэкъэчIдай патай калмыкар атунин себебдалди нугъайрин чIехи пай Кеферпатан Къавкъазда авай Крым Ханвилин чилериз куьч жез мажбур хьанай. Поволжьедай Къавкъаздиз хъфизвай нугъайрин гуьгъуьналлаз югъванвай, Орлюк ва Лаузан пачагьрин регьбервилик квай калмыкрин чIехи кьушунар 1644 йисуз Кеферпатан Къавкъаздив агакьнай. Калмык кьушунрин чIехи пай Къабардадин чилериз гьахьнай, амма сад хьанвай нугъай ва кеферпатан къавкъаздин халкьари эвер тавур душман кукIварна кьулухъ ракъурнай.

1728 йисуз нугъайрин са пай ЧIулав гьуьлуьн кефер патариз Буджак, Едисан, Джембойлук ва Едишкуль вилаятриз куьч хьанай ва Усманрин Империядивай чпин аслувал хиве кьунай.

1728 йисуз, гьукуматди чеб Уралдилай анихъ галай Тамбов ва Саратов вилаятриз куьчарунин планрикай хабар хьайи нугъай халкь кIвачел къарагънай. 1 октябрьдиз Керменчик къеледин мукьвал, Лаба вацIун кьерел хьайи ягъунра А. В. Суворован кьушунри нугъай аскерар кукIварнай. Са йикъан къене 5-7 агъзур кас телеф хьанай. Нугъайрин патай умуми телефвилер 400 агъзурав агакьнай. И вакъиайриз нугъай миллетди геноцид лугьузва, амма урусри и версия гьукуматдин дережада кьабулнач. Суворова вичин аскерриз «гуьллеяр ва сурсатар харж тавуна, анжах къайи яракьрив кIвалахдай» эмир ганай. Душмандин кIаник акатай нугъайрин бегар чара авачиз Суворовдиз муьтIуьгъ хьанай ва нугъай чилерни Крым Урусатдин Империядин гъилик финив рази хьанай. 1783 йисан 8 апрельдиз урус императрица II-й Екатеринади, Крым, Тамань ва Кубань вилаятар урусрин мулкуник акатзавайди тестикьарзавай манифест кьабулнай. 1783 йисан къене азадвилин рекье женг чIугвазвай чара-чара нугъай кIеретIрин аксиниз Суворова дяведин экспедицияр кьиле тухузвай. Суворован галтугуникай хкъечIун патал сагъдиз амукьнай нугъаяр Кеферпатан Къавкъаздин, Кума ва Терек вацIарин арада авай сувун ценерив галай чкайриз катнай (гилан Чечня авай чилер я). Чпин бахтунай гьа чIавуз урусар гьеле Чечнядив агакьначир ва и агьвалатди абур дуьз кьиникьикай хилас авунай.

Урус Империядин къене, XVIII виш йисар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Урусри нугъаяр барбатI авурдалай кьулухъ кьери хьанвай халкь гьарнихъ чкIанай, са пай Кеферпатан Къавкъазда амукьнай, са пай Волга вацIун кьибле патариз акъатнай, муькуь пай Кубаньда амукьнай ва икI маса. 700 агъзурав агакьна нугъаяр Усманрин Империядиз хъфенай.

1793 йисуз Къавкъаздин нугъаяр чеб тайин тир тайифадиз талукьвилин принципдалди арадал гъайнвай приставствойрик акатнай: Калаус-Сабли, Калаус-Джамбойлук, Ачикулак-Джамбойлук ва Къаранугъай приставствояр. И приставствояр гьакI кьуру форма патал тешкилнай идараяр тир, амма гьакъикъатда ивидик куьчеривал квай халкьдиз дяведин ведомстводи килизгавай. 1820-й йисарилай эгечIна нугъай чилерин чIехи пай Ставропольедин губерниядик кутунай. «Ставрополь губернияда куьчери уьмуьр гьалзавай миллетрикай ведомость»-див кьурвал, 1850 йисуз калаус-сабли, калаус-джембойлук ва бештав-куьми нугъайрин кьадар — 27 124 кас, ачикулак-джембойлук ва едисан нугъайрин кьадар — 7 600 кас, къаранугъайрин ва едишкульрин кьадар 38 819 кас тир. Губерниядин гьукуматди нугъайривай чилер къакъудиз ва гуьгъуьнлай а чилерал цIийи урус хуьрер кутунин сиясат кардик кутунай. 1795 йисуз II-й Екатеринади ихьтин къарар акъуднай: «Кизлярдин чуьллера авай нугъайриз Таврида вилаятдин Молочные Воды чилериз куьч жедай ихтияр ганва». Гьукуматди нугъайриз Молочная вацIунни Берда вацIун арада авай гегьенш чилер чара авунай, яни Мелитополь уезддин вири рагъэкъэчIдай пад. Академик П. С. Палласа хабар гайивал, Таврида вилаятда нугъайрин кьадар 5 агъзурав агакьнай. ЧIулав гьуьлуьн кьерерал санал уьмуьр тухузвай нугъайринни урусрин араяр даим ислягьбур тушир. 1796 йисуз урус савдагар Михаил Калугина икI кхьенай «Молочные Водыдин чкадин эгьлийриз нугъайри секинвал гузвач. Гагь тарашда, гьатта цIуд яц чуьнуьхда. Зарар галукьайбуру нугъайрин начальникдиз гьикьван шикаят авуртIани хийир авач». Таврида вилаятда авай нугъайривай кьве 500 кьадардин балкIандар кьушун туькIуьрнай. Са кьадар геж, нугъайрин арада савдадин алакъаяр ва кеспиятдин крар вилик кутун патал абуруз Обиточное хуьр алай чкадал Ногайск шегьер арадал гъанай. 1823 йисуз Молочные Воды чилерал нугъайрин кьадар 29 717 кас тир.

1853—1856 йисара Крымдин дяве чIавуз Метропольдин нугъайри Крымдал физвай урус кьушунриз куьмекар ганай. Крым дяведа Урусат кIаник акатайдалай кьулухъ, урусри нугъайрал Турциядиз симпатия къалурунин тахсир кутунай ва 1856 йисуз абур Урус Империядай акъудунин сиясатдик цIийи кьилелай эгечIнай. Турциядиз депортация авур нугъаяр чкадин туьрк агьалидихъ галаз акахьна терг хьанай. Чкадал амай нугъаяр крымдин татаррик акахьнай. 1860 — 1862 йисарин къене Метрополь уездда авай 50 агъзур нугъай (саки вири) Турциядиз хъфенай.

Кубаньдин нугъаяр Турциядиз Къавкъаздин дяведин береда пара кьадарралди куьч хьанай. 1862 йисуз Кубань вилаятда вирини-вири 5000 нугъай амукьнай. Гуьгъуьнлай, Ставропольдин генерал-губернаторди ихьтин къарар акъудай «нугъайри кьунвай чилер абурукай там михьна аниз урус лежберар куьчарун». Нугъайрин эмиграциядилай кьулухъ губернияда са нугъай приставствони амукьначир.

1917 йисалди нугъайрин кьилин машгъулат куьчери малдарвал тир. Абуру балкIанар, лапагар, девеяр, малар хуьзвай. XVIII виш йисуз Кубаньдин нугъайрин даим са чкадал уьмуьр гьалзавай ва лежбервилел алахънай. Мал-лапагдин лап чIехи пайдин сагьибар мирзеяр ва султIанар тир. Мирзеяр ва султIанар вири агьалидин 4 % тешкилзавай, амма девейрин 99 %, балкIанрин 70 %, лапагрин 55 % ва чIехи маларин 40 % абуруз талукь тир. Амай 96 % нугъайри уьмуьр кесибвилин дережада тухузвай. Пара пай кесиб лежберар кеспи ийиз маса шегьерриз хъфизвай. Нугъаяр аскервилиз эверзавачир, идан чкадал гьукуматди абурувай кьетIен харжи къахчузвай.

XIX виш йисуз Дагъустандин ва Чечнядин нугъаяр адетдин куьчери уьмуьрдивай ва малар девеяр хуьнин кеспийривай аста-аста къакъатна, лежбервилел, гъетерхъанвилел ва векь ягъунал алахъиз эгечIнай. Гьа чIавуз нугъайрин виридалайни чIехи хуьр Тамаза-Тюбе хуьр тир.

Антропология[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Умуми шикилда къачуртIа чIехи пай нугъайриз гьяркьуь чин ва шуькIуь вилер хас я. И типдиз илимда монголоид раса лугьузвайди я. Ва кьетIен къаматдин жигьетдай дагъустандин муькуь миллетрин арадай нугъаяр пара тафаватлу я ва фад чир жезва.

Нугъайрин миллетдин гьар са субэтник группайриз чара-чара расадин жуьреяр хас я. Месела, Къарачай-Черкесиядин ва Крымдин нугъаяр понтий подтипдиз ва экуь европеодрин расадиз талукь я. Дагъустандин ва Чечнядин къранугъаяр кьиблепатан-сибирьдин расадиз талукь я, Ставропольдин ва Астраханьдин нугъайрик кьиблепатан-сибирьдин ва европеоид расайрин акахьай лишанар ква.

ЧIал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Нугъай чIал — алтай чIаларин хзандин туьрк чIаларин группадик акатзава. Халкь чкIанвай гегьенш ареалдиз килигна нугъай чIал кьуд нугъатриз пай хьанва:

  • къаранугъай нугъат (Дагъустан ва Чечня)
  • къум (куьми) нугъат (Ставропольдин край)
  • акнугъай ва я кубань нугъат (Къарачай-Черкесия)
  • къарагаш нугъат (Астрахань вилаят)

Крым-татар чIалан степной (ва я кеферпатан) нугъатни гъакъикъатда нугъай чIалан нугъатрикай сад язва. Бязи лингвистри фикирзава хьи, юртадин ва алабугат татаррин чIалар нугъай чIалан нугъатар я, гьа чIавузни муькуь алимрин фикирралди и кьве чIалар нугъай чIалан таъсирдик акатнай татар чIалан нугъатар я.

Нугъай чIал, къаракалпаг чIал, къазах чIал, гьакIни крым-татар чIалан степной нугъат ва узбек чIалан кыпчак нугъат — ибур вири туьрк чIаларин группадин кыпчак-нугъай подгруппадик акатзава. Вири кыпчак-нугъай чIалар ва нугъатар сад садаз акьван мукьва я хьи, дуьньядин чара-чара пипIера уьмуьр ийизвай и халкьари сада сад гъавурда акьазва. Ва алимрин фикирдалди, и чIалар дегь девирда авай ва тарихдин къене пай хьанвай са умуми чIалан нугъатар я.

Эдебиятдин нугъай чIал къранугъай нугъатдин бинедал арадал гъанва.

Литература[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • Ярлыкапов, Ахмет А. Ислам у степных ногайцев. — М.: Инст. этнологии и антропологии, 2008.
  • Ногайцы // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.
  • Ногайцы // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков ; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3.
  • Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 374
  • Гизер С. Н. Жилые дома причерноморских ногайцев в записках путешественников // Записки історичного факультету Одеського державного університету ім. І.І. Мечникова. — Одеса, 1999. — Вип. 10. — С. 102—107.

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шаблон:Туьрк халкьар Шаблон:Дагъустандин халкьар