Республика Коми

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Урусатдин пайдах Урусатдин Федерациядин субъект

Республика Коми
коми. Коми Республика

Комидин тIаратI Комидин герб
Комидин тIаратI Комидин герб
Map of Russia - Komi.svg
Урусат Федерациядин картадал Республика Коми

Гимн

[[Файл:]]

Уьлкве

Урусат

Кьилин шегьер

Сыктывкар

Майдан

11-й

- Вири
- % цин винел патан

416 774 км²
0,3

Агьалияр

54-й

- Вири санлай
- Къалинвал

856 831 (2016)

2,06/км²

РВБ

29-й

- Вири, гилан къиметрив
- Агьалидин са касдал къвезвай

480,9 млрд ман.[1] (2014)

553,8 агъз. ман.

Федерал округ

Кефердинни-РагъакӀидай

Экономикадин район

Кеферпатан

Гьукуматдин чIал

урус, коми

Республикадин президент

Сергей Гапликов

Гьукуматдин председатель

Сергей Гапликов

Гьукуматдин советдин председатель

Надежда Дорофеева

УФ субъектдин код

11
Код ISO 3166-2 RU-KO

Телефондин код

+7 821

Сятдин чIул

MSK (UTC+3)

Официал сайт:

http://rkomi.ru/

Республика Коми — Урусатдин Федерациядик квай республика. Кефердинни-рагъакӀидай патан федерал округдик акатзава.

Кьилин шегьер — Сыктывкар я.

1921 йисан 22 августдиз Коми (Зырян) автономиядин вилаят хьиз тешкилнай. 1936 йисуз ам Коми АССР-диз элкъуьрнай.

1991 йисан 24 майдиз РСФСР-дин къене Коми ССР арадал гъанай. 1993 йисузни Республика Коми.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Чи эрадилай вилик 3-й агъзур йисарин девирда къенин Урусатдин Европа пата, иниз славян халкьар куьч жедалди, пара кьадарда финн-угор тайифайри уьмуьр ийизвай. Яргъи тарихдин къене гьа финн-угор тайифайрин бинедаллаз цIийи миллетар арадал атанай, ибур къенин финнар, карелар, вепсар, эстонар, коми ва муькуь чудь миллетар.

XIV виш йисуз чудь миллетар сад хьана ЧIехи Пермь гьукуматдин бине кутунай. Волгадин Булгариядихъ, Москвадин князьвилихъ ва Новгороддин Республикадихъ галаз Пермь уьлкведи даим азадвилин женгер чIугвазвай. Вири патарихъай душман уьлквейри элкъуьрна кьунвай ЧIехи Пермьди Урал суварилай анихъ галай тайифайрихъ галаз савдавал тухун мажбур тир. Идан себебдалди, уьлкве гьам экономикадин, гьамни сиясатдин жигьетдай гзаф зайиф хьанай. Девлетлу ва абад пачагьвиликай ам кесиб ва агъуз аватнай уьлкведиз элкъвенай, къвердавай адан агьалияр савад авачир вагьшийриз элкъвезвай. Новгороддин Республика муьтIуьгъ авурдалай кьулухъ XV виш йисан эхирда Москвадин князьвили коми миллетдин эхиримжи аслутушир уьлквени терг авунай.

1383 йисуз коми чилерал Пермьдин эпархия тешкилнай, адан садлагьай епископ Стефан Пермский хьанай. Гьа девирдилай эгечIна урусри коми халкьар христианвилиз элкъуьрзавай.

Коми чилерилай къецихъ савдадиз акъудзавай виридалайни къиметлу мал — гьайванрин багьа хамар тир (мес. цуцулрин, сикIерин). Климатдин векъивилиз ва бегьем рекьер авачирвилиз килигна баябандиз элкъвезвай и чилерал гзаф тIимил агьалияр авай (къени гьакI я).

Коми уьлкве урусрин гъилик акатайдалай кьулухъ абуруз акунай хьи, чкадин агьалиди чиликай хкатзавай «чIулав жими затI» дарман паталай кардик кутузвай. Иван Грозныйдин эмирдалди Ухта вацIун кIаняй хкудай нафтI хрустальдин бадидаваз Москвадиз ракъурнай. Гуьгъуьнлай, Коми уьлкведа пара кьадарда нафтIадин мяденар дуьздал акъуднай ва нафтI хкудунин крарик эгечIнай.

1917 йисуз хьайи Февральдин ва Октябрьдин революцияйри Урусатдин гъвечIи миллетрин арада милли-жемиятдин гьерекатрин гатIумуниз рум ганай. Февральдин вакъиайрилай кьулухъ коми халкьди чпин миллетдин кьисмет ва идара авунин тегьер чпи тайин авунин тIалабунар эцигнай. Сифте яз и тIалабунар коми аскерри вилик кутунай. И меселадин патахъай халкьдин кIватIалрал ва мектебра къати веревирдер физвай.


1918 йисан сифте кьилера коми-зырян халкьдиз милли гьукумат туькIуьрунин месела Вини Кьилин Советдин вилик акъвазнай. 1918 йисан 17 январьдиз кьиле фейи съезддал коми халкьдиз автономия вугунин къарар кьабулнай. Идалай кьулухъ, 1921 йисан январьда кьиле фейи вири зырян миллетдин съездда партиядин ва гьукуматдин органри ихьтин къарар кьабулнай: коми-зырян миллет фад заманда кIвачел ахкьалтIарун паталди вири миллет са республикадин сергьятра кIватIна кIанда. ГьакI, 1921 йисалай 1936 йисалди РСФСР-дин кефердинни-рагъакIидай пата Коми Зырян Автономиядин вилаят авай.

1930 – 1950 йисара Комида пара кьадарда тешкилнай ГУЛАГ-дин ва адан хилерин (мес. Ухтпечлаг ва мсб.) крарихъ галаз алакъалу яз, уьлкве гьам кеспиятдин, гьамни агьалидин кьадардин жигьетдай гзаф вилик фенай.

1930 йисарин сифте кьилера Комида пара кьадарда игьтиятар авай цIивинин мяденар дуьздал акъуднай. ЦIивинин акъудуник Ватандин ЧIехи Дяведин береда эгечIнай. Гьа чIавуз, 1943 йисуз, уьлкведай цIивинар акъудун паталди ГУЛАГ-дин дустагърин къуватралди Ухта — Печора — Инта — Воркута ракьун рехъ чIугунай. Рехъ чIугвадай береда пара кьадарда дустагъар гишила ва мекьила телеф хьанай.

1950 йисарин эхирда ГУЛАГ-дин система терг авуртIани Коми Республикада пара кьадарда дустагъханаяр ва жаза чIугудай муькуь идараяр (ИК-яр) къедалди ама. Дустагъханайрин ва ИК-рин кьадардиз килигна Коми Республика Урусатда садлагьай чкадал ала. Къе республикада виликан лагерьдин дустагърин несилри уьмуьр ийизвай ацIай посёлокар ва хуьрер ава.

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Урусатдин административ паюн
Урусатдин карта Республикаяр: Адыгея  • Алтай  • Башкортостан  • Бурятия  • Дагъустан  • Ингушетия  • Калмыкия  • Къарачай-Черкессия  • Карелия  • Кеферпатан Осетия — Алания  • Коми  • Крым  • Къабарда-Балкъар  • Марий Эл  • Мордовия  • Саха (Якутия)  • Татарстан  • Тыва  • Удмуртия  • Хакасия  • Чечен Республика  • Чувашия

Краяр: Алтай  • Забайкалский  • Приморский  • Камчатка  • Краснодар  • Красноярск  • Пермь  • Ставрополь  • Хабаровск


Вилаятар: Агъа Новгород  • Амур  • Архангельск  • Астрахань  • Белгород  • Брянск  • Владимир  • Волгоград  • Вологда  • Воронеж  • Иваново  • Иркутск  • Калининград  • Калуга  • Кемерово  • Киров  • Кострома  • Курган  • Курск  • Ленинград  • Липецк  • Магадан  • Москва  • Мурманск  • Новгород  • Новосибирск  • Омск  • Оренбург  • Орёл  • Пенза  • Псков  • Ростов  • Рязань  • Самара  • Саратов  • Сахалин  • Свердловск  • Смоленск  • Тамбов  • Тверь, Томск  • Тула  • Тюмень  • Ульяновск  • Челябинск  • Ярославль


Федерал метлебдин шегьерар: Москва  • Санкт-Петербург  • Севастополь


Автономиядин вилаят: Чувудрин


Автономиядин округар: Ненец  • Хант-Манси — Югра  • Чукоткадин  • Ямал-Ненец


Урусатдин пайдах