Туьрквер

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Туьрквер
туьрк. Türkler (Туьрклер)
Turkish woman, full-length portrait, seated, facing front, holding parasol and flowers.jpg
Туьрк дишегьли, 1902 йис
Вири санлай кьадар

81 миллион кьван

Гегьенш хьанвай ареал
Туьркиядин пайдах Турция 59 000 000 кас
Германиядин пайдах Германия 4 000 000 кас
Сириядин пайдах Сирия 3 500 000 кас
Иракдин пайдах Ирак 3 000 000 кас
Болгариядин пайдах Болгария 800 000 кас
АСШ-дин пайдах АСШ 500 000 кас
Франциядин пайдах Франция 500 000 кас
ЧӀехибританиядин пайдах ЧIехи Британия 500 000 кас
Нидерландрин пайдах Нидерландар 500 000 кас
Австридин пайдах Австрия 500 000 кас
Австралиядин пайдах Австралия 300 000 кас
Бельгиядин пайдах Бельгия 200 000 кас
Канададин пайдах Канада 190 000 кас
Канададин пайдах Канада 190 000 кас
Грециядин пайдах Греция 130 000 кас
Швейцария Швейцария 120 000 кас
Швециядин пайдах Швеция 100 000 кас
Урусатдин пайдах Урусат 105 058 кас
Къазакъстандин пайдах Къазахстан 97 015 кас
Даниядин пайдах Дания 60 000 кас
Киргизиядин пайдах Киргизия 39 534 кас
Азербайжандин пайдах Азербайжан 38 000 кас
Румыниядин пайдах Румыния 28 226 кас
Италиядин пайдах Италия 21 000 кас
Украинадин пайдах Украина 8 844 кас
ЧIал
Туьрк чIал
Дин
Исламсуни мусурманар
Акатзава
туьрк халкьар
Этник группаяр
туьрквер-месхетияр, кипрдин туьрквер
Мукьва халкьар
цIапар, гагаузар, крымдин татарар, къумукьар ва мсб.
Ареалдин карта


Туьрквер, Анатолиядин туьрквер ( туьрк. Türkler (Туьрклер)) — асул гьисабдалди Турцияда ва Кипрда уьмуьр ийизвай туьрк халкь. Кьадардиз килигна виридалайни чIехи туьрк миллет я. Туьрк чIалал рахазва. Абур 81 миллион кьадарда ава. Ибадат ийизвайбурун чIехи пай (90 %) суни-мусурманар я.

Чеб авай чилер ва кьадар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Садлагьай туьрк диаспора гьеле,Усманрин Империядин гъилик квай чIавуз Крымдин ханвиле арадал атанай. XVIII виш йисуз Крым Урусатдин составдик акатайдалай кьулухъ, чкадин туьрквер крым-татар миллетдик акахьнай. Гьавиляй, крым-татар чIалан кьиблепатан нугъат угъуз чIаларин группадиз талукь авунва ва крым-татар чIалан муькуь нугъатрилай гьам лексикадин, гьамни грамматикадин жигьетдай пара тафаватлуди я.

Алай чIавуз туьркверин чIехи диаспораяр вилик Усманрин Империядик квай саки вири уьлквейра ава, ибур: Мисри, Сирия, Ирак, Болгария ва мсб. я.

Германиядин туьрквер[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Турциядилай къеце пата авай виридалайни чIехи туьрк диаспора Германияда ава. 2011 йисан малуматриз килигна, Германияда 1 607 161 туьрк авай ва абурун кьадар йисандавай виниз жез давамзава. И диаспора 1960 йисуз Германияда «экономикадин аламат» лугьудай вакъиа хьайидалай кьулухъ арадал атанай. А чIавуз уьлкведин экономика садлагьана вилик фенай, амма идахъ галаз санал агьалидин кьадар агъунваз тIимил жезвай виляй кIвалахдай инсанар кимизмай. И кар себеб яз агъзурралди туьрквер Германиядиз кIвалахиз фенай ва ана амукьнай. Исятда Германияда туьрквер кIватIидаказ амукьзавай ацIай проспектар ва куьчеяр ава. Гзаф вахтара им чкадин немец агьалидин наразивилиз гъизва.

Туьрк-киприотар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Асул макъала: Туьрк-киприотар

Грецияди Кипр остров вичин гъилик кутунин кьиле тефей алахъунрин ва гуьгъуьнлай туьркверинни грекрин арада гатIумай дяведин нетижада Кипр юкьвалай кьве патаз пай хьанай. Адан кефер пад туьрквери кьунай ва 1974 йисуз и чилерал Кеферпатан Кипрдин Туьрк Республика (ККТР) малумарнай. Аслутушир уьлкве хьиз ККТР анжах Турцияди кьабулнай, Садхьанвай миллетрин тешкилатдин фармандив кьурвал ККТР Кипр Республикадин чара ийиз тежедай пай хьиз гьисабзава. Амма 2004 йисуз Евросоюздик экечIнай Кипр Республика вичин кеферпатан чилер квачиз акатнай.

Кипрда уьмуьр ийизвай туьрквериз туьрк-киприотар лугьузвайди я. Абурун вири санлай кьадар тахминан 750 000 кас я. Абурун чIехи пай Турцияда ава — 300 000 кас, ККТР-да 285 000 кас, ЧIехи Британияда 200 000 кас ва Австралияда 40 000 агакьна туьрк-киприотар авайди малум я.

Македониядин туьрквер[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Македония уьлкведа македонрилай ва албанилай кьулухъ агьалидин кьадардиз килигна пудлагьай чкадал туьрквер ала. И региондиз туьрквер, ХV виш йисуз Балкан зуростров Усманрин Империядин гьукумдик акатайдалай кьулухъ атанай. Македониядин туьркверин энтогенезда ислам дин кьабулнавай саки Балканрин халкьари иштиракайди я. 15-й виш йисан эхирда Македониядин кьилин шегьер тир Скопье шегьердин агьалидин 75 % туьрк чIалал рахазвай мусурманар тир.

Дуьз XX виш йисан 50-й йисаралди республикадин агьалидин хейлин пай туьркверал къвезвай, 15 %-дилай виниз. Амма, Турциядини Югославияди сад-садахъ галаз кутIуннай икьрардалди 80 000 агакьна туьрквер гуьгьуьллувилелди Македониядай Турциядиз куьч хьанай. 2002 йисан официал малумарив кьурвал Македонияда 80 000 кьван туьрк къейд авунай, им вири агьалидин тахминан 4% я. Къе Македониядин Кьулан Жупа ва Пласница районрин агьалидин чIехи пай туьрквер я.

Болгариядин туьрквер[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Болгария Республикада агьалидин кьадардиз килигна болгаррилай кьулухъ кьведлагьай чкадал туьрквер ала. 2011 йисан малуматриз килигна, уьлкведа 588 000 туьрквери уьмуьр ийизвай ва вири агьалидин 8,5 % туькIуьрзавай. Диндал гьалтайла чIехи пай суни-мусурманар я, абурук са кьадар шиияр ва христианарни ква. КIватIидаказ уьлкведин кьиблединни-рагъэкъэчIдай пата чкIанва. Кырджали шегьердин агьалидин 62 %, Кырджали вилаятдин агьалидин 66 % ва Разград вилаятдин агьалидин 50 % туьрквери туькIуьрзава. ГьакIни, пара кьадарда туьрквери Разград, Шумен, Силистра шегьерра уьмуьр ийизва. Хайи туьрк чIалалай гъейри гзафбуруз болгар, урус ва немец чIалар чида. Дикъет чIугвадай кар ам я хьи, уьлкведин кьиблединни-рагъэкъэчIдай пата авай туьрквер — Усманрин Империядин девирда иниз куьч хьана атанвай туьркверин дуьз несилар я, амма уьлкведин кефердинни-рагъэкъэчIдай пата авай туьрквер тарихдин къене туьрквериз элкъвенай болгаррин ва муькуь чар-чара тайифайрин несилар я.

Румыниядин туьрквер[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Румынияда туьркверал «гъвечIи миллет»-дин статус гала. Абуруз гьукуматдин парламента са векил ава. 2002 йисан малуматриз килигна уьлкведа 32 596 туьрк (агьалидин 0,2 %) авайди малум хьанай.

Туьквер Румыниядин чилерал XV виш йисуз атанай. XV-XIX виш йисара Дунайдин пачагьвилер Усманрин Империядин гъилибанвилик квайтIани, Добруджа вилаятдилай гъейри, ина туьрквер авачир. XV виш йисалай эгечIна и вилаят куьчери туьрк тайифайрин колонизациядик акатнай. Урус-туьрк дяве гатIумдалди, 1878 йисуз Добруджа вилаятда (гилан Румыниядин Кеферпатан Добруджа район я) авай туьркверин кьадар 50 000-лай виниз тир. Туьркверилай гъейри и чилерал 100 000 кьван муькуь мусурман миллетрини уьмуьр ийизвай. Урус-туьрк дяве куьтягь хьайила кьулухъ 100 000-ав агакьна мусурманар Румыниядай Анатолиядиз (Турциядиз) мугьажирар хьиз куьч хьанай. 1880 йисуз Румынияда кьиле фейи агьалияр сиягьриз къачуни Добруджада 18 624 туьрк авайди къалурнай (вири агьалидин 13 %). 1970 йисалди туьркверин гъвечIи группа Румыниядин кьибле пата, Дунай вацIа авай Ада-Къеле островдал уьмуьр ийизвай. 1970 йисуз Дунай вацIал I-й Джердап цин электро-станция эцигдайла вацIун дережа садлагьана хкаж хьанай ва Ада-Къале остров цик акатнай. Островдин эгьлийрин са пай Турциядиз хъфенай, муькуь пайни Констанца шегьердиз куьч хьанай. Къе Румыниядин туьркверин чIехи пай Кеферпатан Добруджа вилаятда, иллаки Констанца шегьерда, уьмуьр ийизва. 2002 йисуз и регионда абурун кьадар 24 246 кас тир.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Антропология[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЧIал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Туьрк чIал — алтай чIаларин хзандин туьрк чIаларин группадиз талукь я. Бязи алимри туьрк чIал угъуз чIаларин угъуз -селжук группадик акатзавайди тестикьарзава. Туьрколог алимрин арада и чIалаз «Турциядин туьрк чIални» лугьуда. 1926 йисуз Бакуда кьиле фейи туьрк миллетрин кIватIалда, туьрк делегацияди «усман чIал» термин алудунин къарар кьабул авурла туьрк чIалаз цIийи «анатолиядин туьрк чIал» тIвар эцигнай.

Туьрк чIалаз виридалайни мукьва чIалар гагауз, кьажар, туьркмен чIалар ва крым-татар чIалан кьиблепатан нугъат я. ЧIалак пара кьадарда нугъатар ква. Кефердинни-рагъакIидай патан нугъатар гагауз чIалаз пара мукьва я.

Эдебиятдин туьрк чIал XV—XVI виш йисарин къене дегь-анатолиядин туьрк чIалан бинедал арадал атанай. Адан сифте кхьинар XIII виш йисариз талукьбур я.

Турцияда садлагьай медресаяр XIV виш йисуз Изник ва Бурса шегьерра кардик эгечIнай ва тарсар араб чIал гузвай. Туьрк чIалал тарсар гуз анжах 1839 йисалай эгечIнай.

Усман чIал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

XX виш йисалди Усманрин Империяда усман чIал лугьудай эдебиятдин чIал авай (осман. لسان عثمانى‎, lisân-ı Osmânî, туьр. Osmanlı Türkçesi). Усман чIал туьрк чIаларин группадиз талукь тиртIани, адан лексикадин 80 – 90 % араб ва фарс гафари туькIуьрзавай. Усман чIал арадал гъайи дегь-усман чIал терг хьанвай селжук чIалан давам тир. Усман чIалан кхьинар араб гьарфаралди ийизвай. Усман туьрквери араб алфавитдин бинедал насх, рика, талик, сулюс, дивани, джели дивани, рейгьани, куфи ва сиякат лугьудай кхьинин тегьерар арадал гъанай. Ктабра ва эдебиятда гзаф вахтара насх кхьиникай менфят къачузвай, адетдин кхьинра — рикадикай. Гьукуматдин документра сиякат кхьиникай менфят къачузвай, къарарар ва фарманар дивани кхьинивди кхьизвай, гъиливкхьинар несих ва талик кхьинивди кхьизвай, цларал ва къванерал атIузвай гафар сулюс ва талик кхьинивди кхьизвай.

Лексикадин ва грамматикадин жигьетдай усман чIал пуд жуьредиз пай хьанвай:

  • «Иер чIал» (туьр. Fasih türkçe) — и чIал пачагьрин кIвалера къуллугъдал алай шаиррин ва кхьирагрин, гьукуматдин документациядин ва аристократ къатарин чIал тир.
  • «Юкьван чIал» (туьр. Оrta türkçe) — шегьердин агьалидин, савдагаррин ва пешекаррин чIал тир.
  • «Векъи чIал», ва я «ГьакIан чIал» (туьр. Кaba türkçe) — агьалидин гегьенш къатарин, лежберрин чIал.

Къенин туьрк чIал эхиримжи «векъи чIалан» вариантдин бинедал арадал атанва.

Къенин туьрк чIал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Туьрк чIал араб-фарс гафарикай михьунин крар гьеле XVI виш йисуз гатIумнай ва XIX виш йисуз там къуватдалди кьиле физвай. И крар «ЦIийи чIал» (туьр. Yeni Lisan) тешкилатдин кIвалахдаррин алахъунралди вилик тухузвай. А. Тырковади вичин гъиливкхьинра, «са машгьур туьрк кхьирагди» 1911 йисуз лагьай гафар къелемдиз къачунай:

«Къе туьркдиз вич вуж ятIа чизвач, вичин бинеяр рикIелай алуднава. Куьне адавай жузуз, вун вуж я? Ада вич мусурман тирди лугьуда. Адан гъляй вири къакъуднава, гьатта чIални. Бегьем ва тамам туьрк чIалан чкадал адаз фарсни араб гафарив леке-леке авунвай, кьил акъат тийидай чара чIал вуганва».

Турцияда гьукумдал атанвай Мустафа Камал Ататуьркди ва адан терефдарри туьрк чIал араб-фарс гафарикай михьунин женгиниз кьил кутунай. 1928 йисан 28 июньдиз «Алфавитдин комиссия» (тур. Alfabe Encümeni) тешкилнай. Июль вацран 8-й ва 12-й йикъара кьиле фейи заседаниедал латин графикадин бинедал туькIуьрай цIийи туьрк алфавитдин проект кьабулнай. Гьа йисан август вацран 8-даз Стамбул шегьерда гуьгъуьнлай машгьур хьайи гафарив Мустафа Камал Ататуьрк экъечIнай:

«Ватанэгьлияр, чна чи иер чIалаз цIийи алфавит кьабулна кIанзава. Виш йисаралди ракьун менгенайра гьатай хьиз чи мефтIер кьил акъат тийидай лишанрин эсердик ква, чун абурукай азад хьана кIанзава. Куьне и цIийи туьрк гьарфар фад заманада чир ая ва абур вири халкьдиз, лежберриз, хперхъанриз, фялейриз, савдагарризни чира, куьне и кар патриотвилин ва милли буржи хьиз хиве яхъ.»

1928 йисан 1 ноябрьдиз парламентди цIийи алфавит кардик кутунин кьарар кьабулнай.

Туьрк алфавитдик 29 гьарф ква. 1932 йисуз Мустафа Ататуьркди «Туьрк лингвистикадин жемият» арадал гъанай. И тешкилатди туьрк чIалан вилик финиз килигзава. Эдебиятдин чIала стамбулдин нугъатдикай менфят къачузва.

Меденият[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Литература[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шаблон:Туьрк халкьар