Андияр

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску
Андияр
Андал
Вири санлай кьадар

Тахминан 22 000 кас

Гегьенш хьанвай ареал
Урусатдин пайдах Урусат 11 789 кас (2010) [1]
       Дагъустандин пайдах Дагъустан 21 270 кас (2002) [2]
                Ботлих район 12 021 кас (2002) [3]
                Хасавюрт район 4 792 кас (2002) [3]
                Кизилюрт район 2 010 кас (2002) [3]
                Хасавюрт 1 766 кас (2002) [3]
       Калмыкиядин пайдах Калмыкия 311 кас (2010) [2]
ЧIал
Анди чIал
Дин
Ислам, суни мусурманар
Акатзава
Анди халкьар
Мукьва халкьар
каратаяр, чамалалар, аварар ва мсб.
Ареалдин карта
Кеферпатан Къавкъаздин чIалар лез.svg
17 ранг


Андияр (анд. андал) — тарихдин къене Дагъустандин рагъакIидай пата, Анди цIиргъинин кьиблепатан хилерал алай хуьрера уьмуьр ийизвай Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустан халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай анди халкьарин группадик акатзава. Кьилдин бицIи халкь ятIани, гьеле совет береда гьукуматди андияр ва вири анди халкьар фад квадарун патал абур чIехи авар халкьдин этник группа хьиз къейд авунай. Мектебра абуруз хайи чIалан чкадал авар чIал чирзавай.

Гегьенш хьанвай ареални кьадар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Андияр Дагъустандин бицIи халкьарикай сад я. Абур Дагъустандин Ботлих райондин: Анди, Ашали, Гагатли, Гунха, Джугут, Зило, Кванхидатли, Мехетури, Муни, Риквани, Хандо, Цибилта, Чанко, Шивор хуьрера; Хасавюрт райондин: ЦIийи Гагатли ва Андийский посёлокда; Бабаюрт райондин: Бутуш хуьре ва маса халкьарихъ галаз акахьна Кизилюрт, Бабаюрт, ЦIийилак, Кизляр ва Тарумовка районрин хуьрера уьмуьр ийизвайди я.

1897 йисан малуматрив кьурвал Тифлис губернияда 34 130 анди авай. 1926 йисан малуматриз килигна СССР-да 7 840 андиди уьмуьр ийизвай. Гуьгъуьнин йисара агьалияр сиягьриз къачунра андияр кьилдин халкь хьиз ваъ, аваррин умуми кьадардик кутазвай. Дагъустандин сувун районриз кьиле тухвай эспедицияррин докладри ва илимдин архиври гайи тахминан малуматриз килигна 1958 йисуз андийрин кьадар 8 агъзур кас тир, 1967 йисуз и къимет 8-9 агъзур касдив агакьнай [4]. 2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачудайла чеб анди халкьдин векилар хьиз 21 808 касди къалурнай, амма абур авар халкьдин умуми кьадардик кутунай. Абурукай 21 270 кас Дагъустанда уьмуьр ийизвай. 2010 йисан малуматри уьлкведа 11 789 анди къейд авунай.

Урусатдин Илимрин Академиядин алим тир С. А. Лугуева тестикьарзава хьи, виш йисаралди къунши чIехи авар халкьдин таъсирдик квай андийри чпин милли махсусвал квадарзава ва къвез-къвез авар халкьдихъ галаз акахьна сад жезва. Гила абурун жегьил несилрин чIехи пайди чеб аварар хьиз кьатIузва [5]. Гьавиляй андийрин гьакъикъи кьадар малум туш, амма са бязи малуматрикай абурун кьадар 30 000-дилай пара тирди чир жезва.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Анди халкьдин ва «Андиу» уьлкведин тIвар сифте яз чи. э. вилик IX виш ийисуз ассириядин царь II Саргона вичин пак тир кхьинра кьунвайди гьисабзава. Ада кхьенай хьи: «За андийрин уьлкве тир Телусина дяведалди къачуна ва анай 4200 кас ва абурун мал-лапагар есир кьуна.». Саргона тIвар кьунвай андияр дагъустандин андийриз талукь тирни тахьайтIа ваъ, чIехи академикар Г. М. Меликишвилиди ва Играр Алиева абур сад-садав гутуна килигнай. Чи эрадин сифте кьилериз талукь тир тарихдин чарара грекви тарихдар Страбона ва римви кхьираг Плиний ЧIехида андийрин тIвар «анияр» - «андакар» хьиз кьунай.

Исятда Дагъустандин рагъэкъечIдай пата авай хуьрерин тIварариз килигайтIа, вилик девирра андияр гзаф гегьенш чилерал уьмуьр авурди малум жезва. Мисал патал, Мехельта (Мелъелт1а), Аргвани (Аргъвани), Шабадух (Щаб- духъ), Ичичали (ИчичIали), Инхо, Игали (Игьали), Тлянтляри (Лъанлъари), Чирката (ЧIиркъатIа), Бетли (Бекьиль), Унцукуль (Онсо-коло) ва маса авар хуьрерин ва чIурарин чкайрин тIварар анди чIалакай туькIуьр хьайи топонимар я. Гила гьа хуьрера авай аварар, вахтунин къене ассимиляция хьана аварриз элкъвенай андияр я [6].

Урусатдин этнограф И. Г. Гербера гайи малуматра андияр «таулияр» тIварцIелди къалурнай ва абурукай агъадихъ галайвал кхьенай: «Йисан къене живери кьунвай къванцин сувара, гуржийрин, аваррин, лезгийрин ва дагъустанвийрин арада уьмуьр йизвай халкь» [7].

Брокгаузан ва Ефронан Энциклопедиядин гафарганда андияр лезги халкьарикай сад тирди ва андийрин чилер Лезгистандик квай тирди лугьузва ref>Новейшия известия о Кавказе, собранныя и пополненныя Семеном Броневским. — Peterburgskoe Vostokovedenie, 2004. — С. 182.</ref>.

22.12.2002 тарихда Андийрин Милли Советди Гьукуматдин Думадиз ва Урусатдин Федерациядин Советдиз чин къачуна агъадихъ галай чар ракъурнай:

" Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачудайла 30 агъзурдилай пара андийри чеб анди миллетдиз талукь тир векилар хьиз къейд авунай. ХХ виш йисан 40-й йисара муькуь бицIи халкьарни хьиз андиярни сиягьриз «авар» тIварцIелди акатнай. Идан нетижада зур виш йисан къене социални-экономикадин ва культурадинни-тарихдин жигьетрай анди халкь гзаф кьулухъ амукьнава. Чи халкьдихъ 2500 йисалай пара яшар авай девлетлу тарих гала. Чаз кIандай хьи, анди халкьдин тарих са бязи алимрин азад фикирар хьиз ваъ, Дагъустадин тарихдин асул чIук хьиз гьукуматдин дережада гьисабрай. Политикада разивилер ва компромиссар хьана кIанзавайди чна гъавурда акьазва, амма гьа чIавуз вири халкьдин марагъриз ва гьахъдиз кIур гун виже къвезвайди туш. Андийри кIватIидаказ уьмуьр ийизвай районрин гьукуматдин органра ва чкадин идарайра гьалар гьихьтинбур я? Магьачкъалада 3 — 3,5 агъзур кьван анди халкьдин векилди уьмуьр ийизва, амма шегьердин гьукуматдин ва муниципалитетдин структурайра вирини-вири 3-4 андиди векилвал ийизва. Кизилюрт районда 5 — 5,5 агъзур кас анди авайтIани, районда кардик квай структурайрин санани анди векил авач. Хасавюрт районда андийрин гьалар виридалайни усалбур я. Районда 12 агъзурдалай виниз андияр ава. Мисал патал, Аксай хуьре 2,5 агъзур анди авайтIани (им вири хуьруьн агьалидин 30 % я), хуьре авай 24 чара-чара организациярикай анжах са почтунин идарада са анди кIвалахзава. Ва икI маса. Чна теклифзава хьи, Ботлих район пайна ана кьилдин Анди район арадал гъин, гьакIни Хасавюрт ва Кизилюрт районра чи халкьдин культурадин милли автономия туькIуьрун. Проблемадин и рекьелди гьял авуни саданни ихтиярар чуькьуьзвач, аксина анди халкьдиз гьукуматди чпиз къалурзавай къайгъу аквада, културадинни-тарихдин агъузвал вини дережайриз хкажиз куьмек жеда ва маса халкьар хьиз дагъустандин вири ихтиярар авай халкьарин жергедик экъечIда. "

ЧIал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Андияр нах-дагъустандин чIалариз талукь тир анди чIаларин хилек квай анди чIалал рахазва. ЧIал кьве нугъатдиз пай хьана: вини анди нугъат ва агъа анди нугъат. Андийриз чпин хайи чалалай гъейри гьакIни авар, урус ва са кьадар чечен чIалар чизва. Кхьинар кирилл графикадалди ийизва.

Дин[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Диндал гьалтайла андияр суни мусурманар я.

Культура[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Адетар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Литература[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]