Хинелугъар

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Хинелугъар
Ermakov. № 2468. Tartaren aus Khanalug.jpg
Къуба уезддин хинелугъвияр
Чпин чӀалал тӀвар

Кетш, Каттиддур

Алай чӀавуз гегьенш хьанвай чкаяр ва кьадар

Азербайжандин пайдах Азербайжанда — 2 233 кас.

ЧӀал

Хинелугъ чIал

Дин

ислам, суни мусурманар

Акатзава

лезги халкьар

Мукьва халкьар

будугъар, жекар, гьапутар, ергуьжар, къирицIар, лезгияр

Хинелугъар, Хинелугъвияр (хин. кеттитурдур, кетш халх) — дегь Алпандин халкьарикай сад. Тарихдин къене Кеферпатан Азербайжандин Къуба райондин Хинелугъ ва са кьадар Владимировка хуьрера уьмуьр гьалзавай, Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустан халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я. Лезги чIаларин группадик акатзавай хинелугъ чIалал рахазвайди я.

Хинелугърин вири санлай кьадар 3 000 кьван кас я.

Вилик хинелугъвийрин арада лезги чIални цIап чIал гегьенш тиртIа, гила тек са цIап чIал гегьенш я.

Диндал гьалтайла хинелугъар суни мусурманар я.

Кьадар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Тарихдин чешмейра къейд авунвайвал, 1859 йисуз Хинелугъ хуьре 2300 касди уьмуьр гьалзавай. 1879 йисуз хуьруьн агьалийрин кьадар 2196 кас тирди къалурнава. 1886 йисуз и рекъем 2167 я. Аквазвайвал, 27 йисуз хинелугъвийрин кьадар са кас кьванни артух хьанвач, акси яз 133 кас тӀимил хьанва. 1921 йисуз Азербайжанда хуьруьн майишатар сиягьдиз къачудайла Хинелугъ хуьре 1800 инсанди уьмуьр гьалзавайди малум хьанва[2]. 1926 йисан малуматра хинелугъвийрин кьадар мадни тӀимил тирди къалурнава: 1448 кас. Абурукай анжах 105 касдин миллет хинелугъви хьиз, амайбурун миллет туьрк хьиз кхьенва[3]. 1959 йисалай инихъ хинелугъвийрин тӀвар этнос хьиз сиягьра эсиллагь амукьнач. На лугьуди республикада ихьтин халкь ерли хьайиди туш. Гьакъикъатда исятда Азербайжандин Къуба, КцӀар, Хъачмаз, Девечи ва маса районра 17 агьзурдав агакьна хинелугъвийри уьмуьр гьалзава.[4]. Амма абурун лап чIехи пай ассимиляция хьана цIапариз элкъвенва.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хинелугъар — дегь Алпандин несилар я. Абурукай сифте малуматар гузвай тарихдин гъилив кхьинар XVIII виш йисариз талукь я. XIX виш йисал къведалди хинелугъарни Хинелугъ хуьр Ширвандин ханвалдик, ва XVIII виш йисан юкьварай гатIумна Къубадин ханвалдик акатзавай.

ЧIал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Асул макъала: Хинелугъ чIал

Хинелугъвийрин хайи чIал — хинелугъ чIал я. Адалай гъейри абуруз виридаз цIап чIални чизва. Хинелугъ хуьряй къеце пата уьмуьр гьалзавай хинелугъри чпин чIал рикIелай алудна цIапдал рахазвайди я. Вичихъ кхьинар авачтӀани, алай чӀавуз Хинелугъ хуьруьн мектебдин агъа классра кӀелзавай аялри хинелугъ чӀал дидед чӀал хьиз чирзава.

Хинелугъ чӀалаз виридалайни мукьва — ергуьж, гьапут, жекни элик чIалар я. Лингвистикадин алимри и дегь алпандин чӀаларикай сад тир хинелугъ чӀал лезги чIаларин группадивай къакъудна кьилдин чӀал тирди лугьузва.

Дуьньядин терг жезвай чIаларин сиягьдик ква[5][6].

Культура[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Муькуь суван халкьариз хьиз, хинелугъвийризни суван уьмуьр гьалунин тегьер хас я. Адетдин тир кIвалах — хъуьтIуьн чIурарал куьч ийиз хуьдай малдарвал я. Июнь - сентябрь варцара малар хуьруьн къваларив галай чIурара хуьзвай, хъуьтIуьз адет тирвал Хъачмаз ва Къуба районрин кьулувилериз гьалзавай. Лежбервилиз куьмекдин метлеб авай, ам акьванни вилик фенвай машгъулат тушир. Сад-садалай вине авай айванар хьиз кьантIар-кьантIар хьана фенвай суварин гуьнейра хуьруьн эгьлийри мух, сил, мержемекар цазвай. 1930 йисалай гатIумна картушарни цазвай.

Хинелугърин кеспияр лезги халкьарин кеспийриз пара мукьва я, ибур — сун парчаяр гьазурун, сун гуьлуьтар хрун (хин. джораб) “мясерар”, цIегьрен сарикай мерезар, цIилер хрун ва са рангунин литинин парчаяр гьазурун я.

Чпин хайи Хинелугъ хуьр — кIвалер гурар хьиз сад-садан къаварин винел алай, са типдин суван хуьр я. КIвалер асул гьисабдалди кьве гьавадин, нагъвар квай накьвад кирпичрикай эцигнавайбур я. Кьулу къавун чин пад накьвадив кIевирзавай. КIвалин чилер чепедалди асунзавай, дакIаррин чкадал шуьшеяр квачир гьакIан тIеквенар туькIуьрзавай. Инсанар кьведлагьай гьавада амукьзавай, ана са шумуд комнатаяр жедай, садлагьай гьавада гьайванар хуьзвай. Хзанар амукьзавай кIвале (хин. тунор) лугьудай тIанур хьтин сив ахъа къул авай, адан винел пата къавал экв гузвай ва гум чIугузвай тIеквен авай. КIвале гьакIни каминар жезвай.

Хинелугъвийрин адетдин тIуьнар-хъунар асул гьисабдалди некIедин магьсулрикай ибарат я, ибур: ниси, нек, хкяйнек, цуру нек. Мухадин, къуьлуьн ва икIид гъуьрерика гьазурзавай кьел квачир фар чразвайди я. ЧIуран хъчарикай гегьеншдиз менфят къачузва. Суваррин тIуьнар: ргай як, пахлайринни дуьгуьдин аш. Адетдин хъунар — шуьрбет (вирт квай яд), хъчарин гьалимаяр.

Дуьз совет бередин коллективизация къведалди, хинелугъвийрин жемиятда лап улу-бубайрин цIуру адетар ва несилдин алакъайрин къуватлу таъсир амукьнай, месела, ивидин кьисасар къачун, сад-садаз куьмекар гун, мугьман кIанивал, кьепIина авай аялрал лишанар кутун. Абуру анжах чпин миллетдин векилрин арада никягьар кутазвади я. Ими патай никьягарни кутузвай. Никьягь диде-бубайрин ихтиярдалди, пул ва я багьа затIар гана кутазвай, асул гьисабдалди им лапагар, дуьгуь, кьериз — пул тир. Хинелугъвийрин дегь адетрикай сад, цIийи кIвализ гъайи суса кьил къакъудун тир: 2-3 йисан къене свас апайдихъ, чIех хинерихъ, буба патай имийрихъ галаз рахадачир, къаридихъ галаз и къакъудунар са кIус куьруь тир.

Хинелугърин фольклор вилик хайи чIалал тиртIа, гила цIап чIалал я. Хайи чIалал махар, манияр, мисалар, халкьдин мецин иер эсерар саки тамамвилелди квахьнава.

Алпандин халкьарикай сад тирвиляй, хинелугъвийирини и чIавалди цIуз, ракъиниз ибадат ийизвай, марф эвердай адетат авай. Гила абуру мусурманрин суварар кьиле тухузва, ва гьуьрмет авай ксарин сурар тир — пIирериз икрам ийизвайди я.

Библиография[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  • «Xınalıqlılar» məqaləsi, Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, X cild, Bakı, 1987, səh. 89.
  • Алиев К. К вопросу о племенах Кавказской Албании. — Исследования по истории и культуре народов Востока. М. — Л.., 1960, 18 с.
  • Легкобытов В. Кубинская провинция. — ОРВЗК, ч. IV, СПб, 1836.
  • Шнитников Ф. Описание Кубинской провинции 1832 г. — История, география и этнография Дагестана. М., 1958.
  • Шахбазов И. Г. Материальная культура народов шахдагской группы в ХIX — начале XX в. (автореф., кандидатская диссертация), Баку, 1981.
  • Народы Кавказа, Т. II, М, 1962.
  • Qəmərşah Cavadov. Azərbaycanın azsaylı xalqları və milli azlıqları (Tarix və müasirlik). Bakı «Elm» nəşriyyatı — 2000, s.167-209.
  • Брук С. И. Население мира. Этнодемографический справочник. Москва. «Наука», 1986, с. 167.
  • Волкова Н. Г. Хыналуг. Труды Института этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая: Новая серия, Том 108. Изд-во Академии наук СССР, 1980

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. 1,0 1,1 1,2 Национальный состав Азербайджана по районам по переписи 2009
  2. Азербайджанская сельскохозяйственная перепись 1921 года. Баку, 1922. т. II. Вып. 16. ч. 162.
  3. Всесоюзная перепись населения 1926 года. Т. XIV, ЗСФСР. М., 1929.
  4. Регьим Алхас. Хинелугъ ва будугъ чӀалар гекьигунин делилар (азербайжан чаIалди). «Самур» газет № 6 (77), 1999 йисан 25-март
  5. Published in: Encyclopedia of the world’s endangered languages. Edited by Christopher Moseley. London & New York: Routledge, 2007. 211—280.
  6. The sociolinguistic situation of the Kryz in Azerbaijan

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]