Къуба район

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Муниципалитетдин район
Къуба район
Уьлкве
Азербайжан
Регион
Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион
Район
Къуба район
Кьилин шегьер
Къенепатан паюнар
152 хуьрер
Райондин кьил
Муьбариз Агъаев
Бине кьунва
1930 йис
Майдан
2 574 км²
Агьалияр
157 600 [1] кас (2012)
Миллетар
Динар
Къуба район


Телефондин код
+994 169
Почтунин индекс
AZ 4000
Автомобилдин код
40
Официал сайт

Къуба район — Азербайжанда авай муниципалитетдин район.

Кьилин шегьер ва администрациядин юкь — Къуба шегьер я. Кьуд посёлокар ава, ибур: Къунагъкенд, Красная Слобода, Генжлер, Зардаби я. Районда авай 101 муниципалитетрик 152 хуьрер акатзава.

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Къуба район Азербайжандин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, республикадин кьилин шегьер тир Бакудилай 119 км яргъал ала. Район кефер пата КцIар райондихъ галаз, рагъакӀидай пата Кьвепеле ва Исмаиллы районрихъ галаз, рагъэкъечIдай пата Шабран райондихъ галаз, кьибле патайни Шемахани Хызы районихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин рагъакIидай пад сувари кьунва. Райондин чилерайтӀуз, асул гьисабдалди суварал алай живеринни муркӀарин цӀурунин нетижада арадал къвезвай, пара кьван сувун вацӀар авахьзава. Абурукай виридалайни чӀехибур Къарачай, Агъчай, Сусай, Велвели, Кьудял, Алпан вацIар я. Тахминан 35 % тамари кьунвай райондин чилер Азербайжандин туризмдин асул зонадиз элкъуьрнава.

Райондин вири санлай майдан — 2574 км² я, им вири Азербайжандин майдандин тахминан 2,7 % туькӀуьрзава. Майдандин чӀехивилел гьалтайла, Къуба район уьлкведин виридалайни чIехи район я. Райондин рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патахъ авай яргъавал 74,5 км, кьибле патай кефер патахъ — 63 км я. Райондин гьуьлерихъ галаз сергьятар авач. Виридалайни мукьвал алай Каспий гьуьл райондилай 17,3 км яргъал рагъэкъечӀдай патахъ ала.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Асул макъала: Къуба уезд

Сифте юкьван виш йисарилай умьуьр гьалзавай Къубадин чилер тарихдин къене Алпан гьукуматдик акатзава. И кар тестикьарзавайди пара кьадарда амукьнавай алпан девирдинни европадин тарихдаррин гъилив кхьинар я. Къуба райондин чилери дегь Алпандиз талукь тир топонимар къедалди хвенва ,месела: Алпан (хуьр), Испик (хуьр), Велвели (вацI), Жижи (хуьр).

1840 йисуз Каспи вилаятдин къене Къуба уезд арадал гъанвай. 1929 йисуз и уезддикай Къуба округ арадал гъанвай. 1930 йисуз гатIумнавай, округар терг авуна районриз элкъуьрунин процессдин нетижада Къуба район туькIуьрнавай. 1936-1959 йисарин къене гилан Къуба райондин чилерал, адан са пай кьунвай Къунагъкенд район алай. Гуьгъуьнлай и район терг авунай.

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Къуба, Азербайжандин виридалайни гзафмиллетрин районрикай сад я. Ина 25 — лай пара миллетар ава, абурун чӀехи пай лезги халкьарин миллетрин группадик акатзавай: лезгияр, будугъар, къирицIар, хинелугъар ва масабур я.

Кьадардал гьалтайла ина татрилай кьулухъ пудлагьай чкадал алай лезгияр, асул гьисабдалди, райондин кеферпата, КцIар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал алай хуьрера ва Къуба шегьерда уьмуьр гьалзавайди я. Районда авай лезгийрин чIехи пай цӀапарихъ галаз ассимиляция хьана цӀапариз элкъвенвайди я, ахьтинбурун арада лезги чӀал анжах лап кьуьзуь несилриз чизва. Гьатта, са бязи лезгийри чеб са мус ятӀа лезгияр тирди кьатӀузвач. Ина лезги агьалийрин гзафни гзаф пай кӀвалерани куьчеда цIап чӀалакай менфят къачузва. Бязи акахьай хуьрера лезгияр цIап чIаланни лезги чIалан акахьунал рахазва. Идан себеб, эхиримжи ийсара, цӀапари тухузвай туьркизациядин политика я. Лезги хуьрерин мектебра лезги чӀалан тарсариз са кьве сят чара авунвайтӀани, лезги чӀалан муаллимарни улубар авачирвиляй тарсар саки тухузвайди туш.

И районда дуьньядин маса санани авачир дегь Алпандин бинедин халкьар ва абурун хайи хуьрер амукьнава. Ибур лезги халкьарин группадик акатзавай будугъар, гьапутар, жекар, ергуьжар, къирицIар, хинелугъар ва эликар я. Гьайиф къведай кар ам я хьи, и халкьарин агьалийрин чIехи ассимиляция хьана, хайи чIалар рикIелай алуда цIапариз элкъвена. Абур вири терг жезвай халкьарин сиягьдик ква.

Къуба районда дегь чIавалай уьмуьр гьалзавай халкьарик, фарс халкьарикай сад тир — татар акатзава. Кьадардал гьалтайла татар, цIапарилай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала. 1999 йисуз Азербайжанда кьиле фейи агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна Къуба районда 1 088 татди уьмуьр гьалзавайди къалурнава. 2009 йисуз — 13 880 тат авайди къалурнава. Амма 1897 йисуз Къуба уезддин агьалийрин хайи чIалакай малуматра, ина 46 430 кас тат чIалал райхазвайди къалурнавай, им вири уезддин агьалидин 25,3 % тир [2]. Ина тIебии тир суал арадал къвезва, акьван гзаф кьадардин халкь гьиниз квахьнава? Идан жаваб — ассимиляция я. Къуба районда авай пара кьадарда тат хуьрер гила цIапдал рахазва. Гьатта, вилик и районда тат хуьрер цIап хуьрерилай гзаф авай. Гилан районда «цIап» агьалийрин саки 50% пай, акахьна азербайжанриз элкъвенвай татрин несилар я. Алай чIавуз Къуба районда тат чIалал рахазвай са кьве хуьр амукьнава ибур Рустов, Къунагъкенд ва мсб. я.

Райондин Красная Слобода посёлокдин 3 557 агьалидин 99% пай, тат чIалал рахазвай суван чувудар я. Абуру вири райондин агьалидин 2,06 % туькIуьрзава. Вирини вири 300 йис ина авай чувудар муькуь халкьарилай тIимил хьайтIани абуруз чпин синагогаяр, культурадин КIвалер, чувуд чIални культура вилик тухузвай идараяр, мектебра чувуд чIалан тарсарин пара кьадарда сятер ава. Амма бинедин ва чIехи халкь тир лезгийривай вичиз ина ихьтин къулайвилер туькIуьрдай ихтияр авач.

Йисариз килигна райондин агьалийрин кьадар:

Йис 1939 1959 1970 1979 1999 2007 2009 2012
Агьалияр,
агъзур. кас
59 384 66 273 99 183 108 008 136 845 148 489 152 452 157 600

Миллетар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Урусатдин, СССР-дин ва Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрал гьалтайла Къуба райондин миллетрин состав.
Халкь
1939 йис[3]
1959 йис[4]
1970 йис[5]
1979 йис[6]
1999 йис[7]
2009 йис
Векилрин кьадар Пай
%
Векилрин кьадар Пай
%
Векилрин кьадар Пай
%
Векилрин кьадар Пай
%
Векилрин кьадар Пай
%
Векилрин кьадар Пай
%
ЦIапар 29 844 50,3 % 50 946 76,9 % 83 063 83,7 % 93 868 86,9 % 120 502 88,1 % 120 774 79,2 %
Татар 32 0,1 % 6 0,1 % 1 088 0,8 % 13 880 9,10 %
Лезгияр 4 328 7,3 % 4 697 7,1 % 6 288 6,3 % 7 368 6,8 % 9 312 6,8 % 8 952 5,9 %
Чувудар 5 542 9,3 % 188 0,3 % 6 326 6,4 % 4 533 4,2 % 2 819 2,1 % 2 705 1,77 %
Хинелугъар 2 177 1,43 %
Туьрквер 2 615 1,9 % 2 159 1,4 %
КъирицIар 778 0,51 %
Урусар 4 693 7,9 % 3 798 5,7 % 2 625 2,6 % 1 405 1,3 % 353 0,3 % 135 0,1 %
Татарар 144 1,0 % 110 0,1 % 85 0,1 % 63 0,1 %
Эрменияр 204 0,2 % 162 0,2 % 114 0,1 % 266 0,2 % 7 0,1 %
Гуржияр 18 0,1 % 20 0,1 % 18 0,1 % 42 0,1 % 14 0,1 % 5 0,1 %
Муькуьбур 13 697 23,1 % 801 0,5 %

Къейдер: винихъ гъайи таблицада 1939 йисуз Къуба районда авай 439 украинви къалурнавач.

Демографиядин гьалар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Культура[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

МАТ[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Къуба районда массайрин алакъайрин такьатрикай кьве кьилдин телекомпанияяр ава, ибур “Qütb” (Гуьтб) ва “Xəyal” (Хаял) я, ва гьакIни аслу тушир “Şəfəq” (Экв), “Birlik” (Садвал) газетар акъатзава. Идалайни гъейри, Къуба шегьерда Милли КIватIалдин регьбервилик акъатзавай Азербайжандинни Турциядин официал “Zaman” (Замана) газетдин коресспондентрин идара ава. Къуба районда “Qudyalçay” (Кьудял вацI) тIвар алай журнални акъатзава.

Шикилар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шаблон:Азербайжандин административ паюнар