Будугъар

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску
Будугъар
Будуубер
Buduq kəndi XX əsrin əvvəllərində. Buduqlular milli geyimdə.png
Будугъар
Вири санлай кьадар

1000 кьван

Гегьенш хьанвай ареал
Азербайжандин пайдах Азербайжан 1000 кас (1990)
ЧIал
Будугъ чIал, ЦIап чIал
Дин
Ислам, суни мусурманар
Арадал атун
алпанар
Расадин жуьре
Европеоид раса (къавкъасион жуьрединни каспий жуьредин акахьун)
Акатзава
лезги халкьар
Мукьва халкьар
агъулар, арчинар, къирицIар, лезгияр, рутулар, табасаранар, удинар, цIахурар, хинелугъар
Ареалдин карта
Кеферпатан Къавкъаздин чIалар лез.svg
8 ранг


Будугъар (будугъ. Будуубер) — дегь Алпандин бицIи халкьарикай сад. Тарихдин къене Азербайжандин Къуба районда уьмуьр гьалзавай, Къавкъаздин бинедин суван халкь. Будугърин кьадар тахминан 1000 кас я. Нах-дагъустандин халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я. Милли жигьетдай будугъар виридалайни пара лезги халкьариз мукьва тиртIани, гила абур азербайжанарихъ галаз акахьна чпин милли кьетIенвал саки квадарна.

Диндал гьалтайла будугъар сунимусурманар я.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Тарихда ахьтин са фикир ава хьи, Алпандин девирда будугъар чпин гьукумат авай халкьарикай сад тир. Будугъ халкьдиз пара дегь ва девлетлу тарих ава. И халкьдикай малуматар сефеви шагьрин, къубадин ханрин, урусрин царьрин официал документра ва А.Бакиханов, Ф.Шнитников, Гербер, Иоганн Густав, Ф.Симонович, И.Березин хьтин зурба тарихдин алимрин кIвалахра гьалтзава. Тарихдин чешмейра авай малуматрив кьурвал, XIII виш йисалай эгечIна лезги халкьар гегьенш хьанвай чкаяр дуьньядиз Лезгистан тIварцIелди малум хьанай. Гьа девирдин чешмейра суварин гьакимриз «Лезгистандин эмирар» лугьузвайди тир.

Будугъ хуьруьн тIвар, хуьр лен (харжи) хьиз Улуг Агъа бегдиз ва Неймет бегдиз вугунин XVI ва XVII виш йисарин арадиз талукь тир документда гьалтнай. 1607 йисуз Ирандин шагь Аббас I-а Будугъ хуьруьз регьбервал ийиз Мелик Давудов тайинарнай, гуьгъуьнлай дуьз XX виш йисал кьван хуьруьз регьбервал Меликан хци Сабир Давудова кьиле тухузвай. Будугъ хуьре авай цIуру мискIин цIийи кьилелай туькIуьрунин карда Сабир Давудован паталай чIехи куьмекар хьанай. Къуба ханвалда бегвал ийиз официал ихтиярар къачунвай пуд несилрикай сад гьа будугъдин бегар тир.

XIX виш йисан къене Будугъ хуьруьн агьалидин кьадар 2300 - 3500 арада дегиш жезвай. 1839 йисан официал малуматриз килигна, хуьре 286 майишатар авай, 1863 йисуз 329 майишатни 2155 кас агьалияр, 1870 йисузни 393 майишатни 2411 кас агьалияр авай.

Хуьре цан цадай чилерин кимивиляй будугъвияр фад вахтарилай хайи хуьр туна мукьув галай чилериз куьч жезвай. ГьакI XIX виш йисан 30-40 йисарилай кьил кутуна, гьапутар, будугъар ва къирицIар чпин тарихдин хуьрерай Муьшкуьр ва Шабран магьалрин (гилан Хъачмаз район), Гуьйчай ва Шамахи уездрин чилерал куьч хьана. Абуру Къубада, гьакIни и магьалра ва уездра цIийи хуьрер (убаяр ва хъишлахар) кутунай. 60 - 70 йис алатайла и лезги халкьарихъ Азербайжанда цIудралди хуьрер авай. XIX виш йисан эхирриз талукь чешмейра чпин тIварар гьатнавай Азербайжандин будугъ хуьрерин тIварар: Будугъ, Къарадагъ Будугъ, Будугълу, Агъязи Будугъ (Азизуба), Будугълу Велиуба, Къырхларуба, Рамазан хъишлах, Кьасумтала хъишлах, Къаракъыз, Къаракъызхъишлах, Гуьне Будугъ (Къарабулах), Далыкъая, Ялаванж, Шерифуба.

ЧIал[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Асул макъала: Будугъ чIал

Ю.Д. Дешериевди кхьенвайвал, будугъ ва къирицI чIалар сад-садаз ухшар я, вичин нубатдани и кьве чIал генетикадин жигьетдай лезги чIалаз мукьва я.

Будугъар азербайжан чIалан лап къатIи таъсирдик акатна ассимиляция хьанва лугьуз абурун виридаз азербайжан чIал чизва. Будугъ чIалан чирвилер авай будугърин кьадар азербайжан чIалалди рахазвай будугърин кьадардилай лап тIимил я. Хайи чIал анжах Къуба райондин Будугъ хуьруьн эгьлийриз чизвайди я (тахминан 1000 кас). Маса хуьрера, месела Хъачмаз райондин будугъ хуьрера, яшамиш жезвай будугърин арада хайи чIал анжах лап кьуьзуь несилрин рикIел ама, жегьилри азербайжан чIалакай менфят къачузва. Гьатта, акахьай агьалияр авай шегьерра ва хуьрера, месела Хъачмаз шегьерда яшамиш жезвай будугърин несилриз чеб са мус ятIани будугъар тир чIал чизва, амма чпи чеб азербайжан миллетдиз талукьарзава. Ахьтин ксарин веледриз чеб будугъар тир чIал гьич малум туш.

Гегьенш хьанвай ареални кьадар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Брокгаузан ва Ефронан Энциклопедиядин гафарганди гузвай малуматриз килигна, будугъри Къуба уезддин вири агьалидин 1,5 % пай туькIуьрзавай ва уезддилай къеце пата санани гьалтзвачир. Энциклопедияди будугъар, гьапутрихъ, къирицIрихъ, жекрихъ ва маса халкьарихъ галаз санал умуми «лезги» тIварцIелди малум тирди ва абурун чIал чечен чIалаз ухшар тирди лугьузва.

Исятда, Азербайжанда XIX виш йисуз будугъар яшамиш хьайи хуьрерин са пай амач. Са бязи хуьрер чкIана арадай акъатнава ва абурун тIварар ойконимрин пассив фондунин сиягьда гьатнава. Са кьадар хуьрерин тIварар масакIа хьанва. 1837 йисуз Къуба уезддин Будугъ магьалдик 19 хуьр акатзавай. Абурукай 12 будугърин хуьрер тир. Гила и хуьрерикай 3 ама: Къубада Будугъ хуьр, Хъачмаза Къарадагъ Будугъ ва Агъязи Будугъ хуьрер.

1926 йисуз СССР-да 1 будугъви итим яшамиш жезвай [1].

Алай чIавуз Азербайжанда авай будугърин кьадар тахминан 1000 кас тирди къимет гузва.

Адетар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Адетдин алукIунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Литература[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]