Хъачмаз район

Википедия Cайтдихъай
ЭлячӀун иниз: Навигация, Жугъурун
Муниципалитетдин район
Хъачмаз район
Уьлкве
Азербайжан
Регион
Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион
Район
Кьилин шегьер
Райондин кьил
Шемседин Ханбалаев
Бине кьунва
1930 йис
Майдан
1 063 км²
Агьалияр
162 100 кас (2010)
Миллетар
Динар
Хъачмаз район


Телефондин код
+994 172
Почтунин индекс
AZ 2700
Автомобилдин код
27
Официал сайт

Хъачмаз район — Азербайжанда авай муниципалитетдин район.

Кьилин шегьер ва администрациядин юкь — Хъачмаз шегьер я. Хъачмаз шегьердилай кьулухъ кьведлагьай чӀехи шегьер — Худат я.

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Район Азербайжандин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, республикадин кьилин шегьер тир Бакудилай 140 км яргъал чка кьунвайди я. Хъачмаз район кефер патай Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн районрихъ галаз, рагъакӀидай патай КцӀар ва Къуба районрихъ галаз кьибле патайни Шабран (виликан Девечи) райондихъ галаз са сергьятра ава. РагъэкъечӀдай патай район Каспи гьуьлуьхъ галаз сергьятарзава, цин кьерин зулун яргъивал — 70 км я.

Райондин чилерин гзафни-гзаф пай тамари кьунвайвиляй ва гьуьлуьн кьерел алайвиляй, Хъачмаз Азербайжандин виридалайни кӀвенкӀве аваз физвай туризмдин зонайрикай сад я. Яргъариз тӀвар чкӀанвай туризмдин лезги хуьр Набран гьа и райондин кефер пата ала.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Район 1930 йисуз арадал гъанвай. 1959 йисуз райондик терг авунвай Худат район кутунвай. 1963 йисуз Хъачмаз район терг авунвай, ва адан чилер КцӀар ва Къуба районрин чилерик кутунвай. 1965 йисуз район мад гуьнгуьна хутунай. 2010 йисуз, халкьдин наразивилер ва и кардин аксина кьиле тухвай митингар гьисаба къачун тавуна, Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн райондиз талукь тир кьве лезги Храхуба ва Урьянуба хуьрер 600 кас агьалияр галаз, ягь авачирвилелди Хъачмаз райондиз вуганвай[1]. Идалайни гъейри, Кьулан вацIун ятарин 50 % Азербайжандин ихтиярдик ква.

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хъачмаз, Азербайжандин виридалайни гзафмиллетрин район я. Ина 25 — лай пара миллетар ава, абурун чӀехи пай лезги халкьарин миллетрин группадик акатзавай: лезгияр, будугъар, къирицӀар, ергуьжар, жекар, хинелугъар я. Лезгияр, асул гьисабдалди, райондин кеферпатан хуьрера ва Худат шегьердин кьибледихъ галай хуьрера уьмуьр гьалзавайди я. Лезгийрин виридалайни чӀехи хуьрер Ялама ва Мукьтадир посёлокар я. Районда авай лезгийрин саки зур пай цӀапарихъ галаз ассимиляция хьана цӀапариз элкъвенвайди я, лезги чӀал анжах лап кьуьзуь несилриз чизва. Гьатта, са бязи лезгийри чеб са мус ятӀа лезгияр тирди кьатӀузвач. КӀвалера цӀапдал рахазвайди я. Ихьтин хуьрерик Нежефхуьр, Ругудлагьай отделение, Сейидли, Мукьтадир посёлокдин Велемирни Совхоз куьчеяр, Хурай ва маса хуьрер я. Акахьай агьалияр авай хуьрера вири цӀапдал рахазва. ЦӀапарихъ галаз ассимиляциядилай гъейри, лезгияр урусрихъ галазни акахьна терг хьанвайди я. Урус лезгияр авай хуьрер ибур — Набранни Мукьтадир посёлокар я. Ина лезги агьалийрин гзафни гзаф пай кӀвалерани куьчеда урус чӀалакай менфят къачузва. Аялривай лезги чӀалал рахаз жезвач, и хуьрера гьатта кьуьзуьбурни итимар сад садахъ галаз урусдал рахазва. Идан себеб, вилик хуьруьн агьалийрин чӀехи пай урусар тирди я. Эхиримжи ийсара, цӀапари тухузвай туркизациядин политикадин куьмекдалди, и кьве хуьре урус чӀалал рахазвай лезгийрин контингент цӀап чӀалаз элячӀзавайди акваз жеда. Набрандинни Мукьтадир хуьрерин мектебра цӀап ва урус секторар кардик ква, адет тирвал лезгияр урус, муькуь халкьарни цӀап секторра тарсар къачузва. Лезги хуьрерин мектебра лезги чӀалан тарсариз са кьве сят чара авунвайтӀани, лезги чӀалан муаллимарни ктабар авачирвиляй тарсар саки тухузвайди туш.

Районда уьмуьр гьалзавай лезгийрин чӀехи пай, са чӀавуз Дагъустандин Докъузпарани Ахцегь райондин хуьрерай чпин хуьрер туна иниз куьч хьанвайбур я. Дяве чӀавуз кӀевера гьатай сувавияр фан кӀусан гуьгъуьна суварилай арандиз массайралди куьч жезвай.


Йисариз килигна райондин агьалийрин кьадар:

Йис 1939 1959 1970 1979 1999 2009 2011
Агьалияр,
агъзур. кас
53 549 42 678 94 829 105 286 144 332 159 245 162 100
Урусатдин, СССР-дин ва Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрал гьалтайла Хъачмаз райондин миллетрин состав.
Халкь
1939 йис[2]
1959 йис[3]
1970 йис[4]
1979 йис[5]
1999 йис[6]
2009 йис
Векилрин кьадар Пай
%
Векилрин кьадар Пай
%
Векилрин кьадар Пай
%
Векилрин кьадар Пай
%
Векилрин кьадар Пай
%
Векилрин кьадар Пай
%
Азербайжанар 19 769 36,9 % 25 952 60,8 % 61 597 65,0 % 75 351 71,6 % 99 671 69,1 % 115 811
Лезгияр 8 487 15,8 % 2 877 6,7 % 18 235 19,2 % 19 556 18,6 % 26 248 18,2 % 24 688
Татар 41 0,1 % 16 0,1 % 32 0,1 % 8 853 0,6 % 9 108
Туьрквер 4 976 3,4 % 4 165
КъирицIар 3 540
Урусар 19 050 35,6 % 11 087 26,0 % 10 618 11,2 % 6 123 5,8 % 1 426 1,0 % 643
Куьрдер 212 0,4 % 5 0,1 % 708 0,7 % 485 0,5 % 607 0,4 % 603 0,4 %
Татарар 357 0,4 % 422 0,4 % 221 0,2 % 131 0,1 %
Чувудар 439 0,8 % 401 0,9 % 936 1,0 % 724 0,7 % 295 0,2 % 90 0,1 %
Хинелугъар 36
Талышар 25 0,1 % 31 0,1 % 36 0,1 %
Украинар 1 051 0,2 % 28 0,1 %
Эрменияр 470 0,9 % 762 1,8 % 868 0,9 % 907 0,9 % 10 0,1 %
Гуржияр 99 0,2 % 29 0,1 % 76 0,1 % 31 0,1 %
Немецар 155 0,3 %
Аварар 3 0,1 % 14 0,1 % 16 0,1 %
Муькуьбур 2 515 4,7 % 366

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Шаблон:Азербайжандин административ паюнар