Ахцегь район

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску
Муниципалитетдин район
Ахцегь район
урусАхтынский район
Уьлкве
Урусат
Федерациядин субъект
Дагъустан
Администрациядин юкь
Къенепатан паюнар
13 муниципалитетар акатзава
Райондин кьил
Мурсалрин Сафидин Наврузалиеван хва
Бине кьунва
1929 йисан 3 июнь
Майдан
1120 км²
Гьуьлуьн дережадилай
виниз тир кьакьанвал
• Виридалай кьакьан чка
• Виридалай агъада авай чка


4142 м
1000 м
Агьалияр
32 049 кас (2015)
Миллетар
Динар
Ахцегь район


Телефондин код
+7 87263
Автомобилдин код
05
Код ОКАТО
82206000000
Официал сайт

Ахцегь район — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Ахцегь хуьр я[1].

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Район Дагъустандин кьибле пата ала, Рутул, Кьурагь, Мегьарамдхуьруьн ва Дукъузпара районрихъ галаз са сергьятра ава. Азербайжанда авай Шеки райондин сергьятдихъ галаз кьиблединни — рагъэкъечӀдай патай 62 км яргъивилихъди агатна[2].

Райондин майдан 1120 км² я. Дагъустанда авай лезги районрикай виридалайни чӀехиди я.

Райондин чилера авай сувун цӀиргъер: Къавкъаздин Кьилин цIиргъ, Шалбуздагъдин цӀиргъ, Самур цӀиргъ, Гельмец — Ахцегь цӀиргъ.

Райондин сувун кукӀвар: Шалбуздагъ, Малкамуд, Ярусадагъ, Несен-пел.

Асул вацӀар: Самур вацI, Ахцегь вацI, Муглах вацІ, Фий вацI, Мацар вацI, Къизилдере вацI.

Виридалай чӀехи кӀамар: Самур дугун, Ахцегь вацӀун дугун.

Райондин чилерин 0,6 % пай тамари кьунва. Виридалайни зурба тамун массивар: Хуьруьгрин там. ГьакӀни, са кьадар чӀехи тамар Хинерин ва Къурукалрин тамар я.

Гьуьлуьн дережадилай 2385 м вине чка кьунвай Ахцегь райондин виридалай кьакьанда алай хуьр — Фий хуьр я. Райондин виридалай агъада авай хуьр, гьуьлуьн дережадилай 274 м вине авай, Мегьерамдхуьруьн райондин сергьятрин къене чка кьунвай — ЦІийи Усур хуьр я.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ДагЦИКан 4-ай сессиядин 1928 йисан 22 ноябрьдин къарардив, виликан Самур округдин Ахцегьпарадин наибвалдикай Ахцегь кантон арадал гъанвай. ВЦИКан Президиумдин 1929 йисан 3 июньдин къарардив и кантондиз район статус эцигнай. 1934 йисуз Ахцегь райондик Хин хуьр кутунвай. 1952 йисалай 1953 йисал кьван административвилелди Дагъустандин АССРдин Дербент округдиз талукь тир. ПВС ДАССРдин 1960 йисан 14 сентябрьдин къарардив Дукъузпара райондин, Самур вацIун кефер пата авай Мегьарамдхуьруьн райондик акатнай чилерай гъейри, чилер Ахцегь райондик кутунвай. Дагъустан Республикадин ПВСдин 1993 йисан 24 июньдин къарардив, Ахцегь райондикай, гилан Дукъузпара район арадал атанвай, чилер хкатзава.

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Йисариз килигна Ахцегь райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Йис 1939 1959 1970 1979 1989 2002 2011 2013 2015
Агьалияр 14 785 [3] 14 766[3] 30 530[3] 32 073[3] 30 027[3] 31 592[4] 32 566[5] 32 322[6] 32 049 [7]

Райондин хуьрера лезгийри уьмуьр гьалзава, анжах са Хин хуьр — рутул хуьр я[8][9].

2010 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Ахцегь райондин миллетрин сиягь [10]:

Халкь Кьадар,
кас.
Пай
вири агьалийрикай, %
лезгияр 32 101 98,4 %
урусар 169 0,5 %
рутулар 31 0,09 %
табасаранар 19 0,05 %
масабур 52 0,15 %
вири санал 32 604 100,00 %

Администрациядин паюнар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Райондик 19 хуьр ва 13 муниципалитетар акатзава (къалин шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);[11]

  1. «Ахцегьрин» хуьруьнсовет — Ахцегь, Къурукал, Къутунхъар ва Хкем
  2. «Гутумрин» хуьруьнсовет — Гутум
  3. «Чеперин» хуьруьнсовет — Чепер
  4. «Цуругърин» хуьруьнсовет — Цуругъ
  5. «КьакӀарин» хуьруьнсовет — КьакІар
  6. «Калукрин» хуьруьнсовет — Калук
  7. «Луткунрин» хуьруьнсовет — Луткун, ЦІийи Усур
  8. «Смугъулрин» хуьруьнсовет — Смугъулар, Мичегь
  9. «Ухулрин» хуьруьнсовет — Ухул
  10. «Фиярин» хуьруьнсовет — Фий
  11. «Хинерин» хуьруьнсовет — Хин
  12. «Хуьруьгрин» хуьруьнсовет — Хуьруьг, ЦIийи Гъуьгъвез
  13. «Ялахърин» хуьруьнсовет — Ялахъ

Тунвай хуьрер[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

1950 — 1960 йисара Советрин гьукуматди Ахцегь райондин кьакьан суван хуьрерин эгьлияр кьулу чкайриз, гзафни-гзаф Мегьарамдхуьруьн райондиз куьч авунин тедбирдик эгечӀнай.

Алай чӀавуз, агьалияр куьч хьана тунвай 16 хуьр чкӀана харапӀайриз элкъвенвайди я.

Тунвай хуьр Куьч хьанвай чка Куьч хьунин йис
КIурукIун Къурукал, ЦIийи Къуруш
Грар Ахцегь 1964
Чихъискар Бутахуьруьн Къазмаяр
Игъир ЦIийи Къуруш
Кьехуьл Гилияр 19651966
Къучагъар Къурукал
Мацар Бутахуьруьн Къазмаяр, ЦІийи Усур, ЦIийи Къуруш
Гъуьгъвезар ЦIийи Гъуьгъвез 1970 — йисарин эхир
ЦIуру Хкем Хкем
Усур ЦІийи Усур 1966
Филискъар Советский 1953
Филифар Советский 1953
Хълар Ахцегь, Авадан, Мучугъ 1989
Храх Храхуба
Хъуьлер Дагъустандин ЦIаяр, ЦIийи Къуруш
Ялцугъ Советский 1952

Экономика[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Райондин экономикадин асул хилерикай сад хуьруьн майишат я. Экономикада метлеб авай чка, кьуьд акъуддай чкайриз куьч ийиз хуьдай малдарвили кьунва. Кьуьд акъудун патал майишатрин малар асул гьисабдалди Дербент, Бабаюрт ва Тарум районрин зонайриз гьалзава. Райондин эгьлияр малдарвилив, емишар, салан мейваяр (келем) ва муькуь хуьруьн майишатдин продукция цунив алахънава.

Районда, гьуьлуьн дережадилай 1100 метр кьакьанда иер Ахцегь вацIун дугунда чка кьунвай бальнеологиядин курорт «Ахты» авайди я.

2012 йисан 6 майдиз «Советское-Ахты» газдин чӀулун ахъаюнин мярекат кьиле тухванвай. Вири Ахцегь район газдив таъминарунин кӀвалахар гилани физва.[12]

Чирвилер[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Районда 21 мектеб, 4 аялрин мектебдилай вилик идараяр, 3 аялринни — жегьилрин спортдин мектебар, са художестводин мектеб, кьве музыкадин мектебар, харусенятдин мектеб, аялрин эсерар туькӀуьрунин (творчестводин) КӀвал, жегьил натуралистрин станция ва СПТУ-29 кардик ква.[13]

Культура[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Районда 23 культурадинни — мажалвилин идараяр кардик ква: са культурадин Райондин дворец, 14 культурадин хуьрерин кӀвалер, 6 хуьруьн клубар, са шахматарни — тIамаяр къугъвадай клуб.[14]

Сергьятдин къайда[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Ахцегь райондин кьибле патан сергьят, Урусат Федерациядин Азербайжандихъ галаз гьукуматдин сергьят я. Урусат Федерациядин Президентди 2011 йисан 9 январьдиз къабулнавай къарардив кьурвал, районда сергьятдин мукьув галай чилер, урусатдин гражданство авачир ксариз ва чара уьлквейрин юриспруденциядин ксариз маса гун къадагъа я. Сергьятдин зулалай гъейри, райондин къене къекъуьнин кьадар авач.[15]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

  1. Ахцегь райондин дуванхана
  2. Ахцегь район
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Численность постоянного населения ДАССР по муниципальным образованиям на 1939 г.
  4. 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2002 г.
  5. 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2011 г.
  6. 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.
  7. 33. Численность постоянного населения Республики Дагестан по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.
  8. Этнокарта Южного, Западного и Центрального Дагестана. Нахско-дагестанские языки
  9. Этнокарта Южного Дагестана. Лезгинские языки
  10. ВПН том 3. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком по городским округам и муниципальным районам республики Дагестан.
  11. ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН ОТ 13.01.2005 N6 О СТАТУСЕ И ГРАНИЦАХ МУНИЦИПАЛЬНЫХ ОБРАЗОВАНИЙ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН
  12. В Ахтынский район провели газ — РИА «Дагестан»
  13. В Ахтынском районе Дагестана отремонтирована 21 школа — РИА «Дагестан»
  14. Республиканский дом народного творчества
  15. В шести регионах СКФО и пяти регионах ЮФО ограничена продажа земель иностранцам — РИА «Дагестан»

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]