Цуругъ

Википедия Cайтдихъай
Перейти к навигации Перейти к поиску
Урусатдин пайдах Хуьр
Цуругъ
урусЗрых
Зрых
Уьлкве
Урусат
Федерациядин субъект
Дагъустан
Муниципал район
Хуьруьнсовет
Кьил
Мерданов Шамседин
АП-дин кьакьанвал
1350 м
Агьалияр
1 644 кас (2015)
Миллетар
Динар
Почтунин индекс
368742
Автомобилдин код
05
Код ОКАТО
82 206 000 004
Хуьруьн шикилар
Космосдай акунар
Цуругъ (Дагъустан)
Orange pog.svg
Магьачкъала
Blue pog.svg
Ахцегь
Green pog.svg
Цуругъ
Цуругъ (Ахцегь район)
Blue pog.svg
Ахцегь
Green pog.svg
Цуругъ

Цуругъ (урусЗрых) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Цуругърин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

География[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хуьр Ахцегь райондин рагъакIидай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 16 км яргъал, КьехуьлкIам вацIал ала. Хуьруьн къаншардилай Гельмец - Ахцегь цIийргъинин иер акунар ахъа жезва. Хуьруьн кьлихъ самур дугунда яргъи хьанвай Самур цIиргъинин 3004 м кьакьанвал авай Ялахъ кIукI хкаж хьанва.

Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва: Къаникъал, ЦIапаз, ЦIарах, Вигьра, Хулихъ, РатIар, Къигьихъ, Шуьтерухъ [1].

Хуьруьн мукьув гвай тIебиатдин сергьятар: Аркъа, Верхьер, Вини сурар, ГъвечIи яйлах, ЧIехи яйлах, Зигье кал, ЧIутериз, ЧIулав цIарар, Кал, Калун мигьий, Къванеркар, ЦIутIар кам, Силин кам, Цигнид кам, ГъвечIи сув, Кьилин ятах, ПIирен ятах, Харабрин ятах, ТIежибан ятах, ЦIарал ятах, Умах дередин ятах, Тамун кьилин ятах, Кьаладин кьагияр, Хтум авай тIулар.

Хуьре ва адан къваларив гвай булахар: ВацIун булах, Юрфа булах, Харабрин булах, Суван булах, Келен цин булах, МуркIад булах, Таран чIукарин булах, Аспарин булах, Панагьрин булах, НуькIрен булах, Милижаян булах, Къачан булах, Гьажисейн бубад булах, Купул цин булах, Хибдин чипIерин булах.

ТIварцIикай[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Цуругъар хуьруьн тIвар «Цур» (металл) гафуникай арадал атанва. Вучиз лагьайтIа, вилик вахтара хуьре цурцин чатун устIарвал абад тир.

Тарих[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Цуругъ хуьр, вилик Азербайжандин Къуба районда авай са тIварцин хуьряй Дагъустандиз куьч хьанвайбуру арадал гъанвай. Абурун иниз куьч хьунин себеб ара датIур тарашунар ва къенепатан дявеяр тир. Катнавайбур Ахцегь беквалдин гъилик квай чилерел секин хьанвай. Сифте Ахцегь беквалдин, ахпа Ахцегьпарадин азад жемиятдин сергьятда авай хуьр яз, Цуругъар гьамиша Рутул беквал паталай вигьинрик акатзавай. Мукьвал авай Кусесер хуьр рутулри барбатIнай, ва агьалияр лукIвилиз мажбур авунай. Рутулри Цуругъриз виридалайни къати пуд вигьин кьиле тухванай, гьа пудрани цуругъвийри Ахцегьрин куьмекдалди рутулар яна алуднай. Къенепатар дявеяр кьве патайни регьимсузрвилерин арадал атунин себебар тир. XVIIІ виш йисуз бязи муькуь лезги хуьрерни кваз Цуругъарни Рутул беквалдик акатнай. Са тIимил вахтунилай, рутулрин чIехи мертебайра авай ксарин патахъай зулум къвезвайвиляй, Рутул беквалдик квай лезги хуьрерин эгьлийри каъзикъумухрин хан тир Сурхай-ханан гъилик акатун тIалабнай.

1839 йисуз Цуругъар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. Ва Кьехуьл хуьруьхъ галаз Цуругърин хуьруьнжемятдик квай.

Гьа чIавуз хуьре дувандин крар адетрин ва Шариатдин делилралди кавхайри ва къадийри кьиле тухузвай. СССР цIийиз арадал атайла Цуругъар 1929 йисал кьван Самур округдик квай, гуьгъуьнлай, администрациядин реформайрилай кьулухъ хуьр цIийиз арадал гъанвай Ахцегь райондик кутунай.

Ватандин ЧIехи дяведин йисара 108 цуругъви фронтдиз рекье гьатнай, абурукай 60 кас элкъвена хтанач. Афгъан дяведа 8 цуругъви иштиракнай.

  • 1953 йисуз Кьибле Дагъустандин археологиядин имаратар къекъвена-жагъурзавай археолог-алим М. И. Исаковди, хуьрелай 0,5 км рагъэкъечIдай пата, «ТIвалар» тIвар алай чкадал, суван кIаник галай айванрал юкьван виш йисарин хуьр жагъанай. Винел пата къезилдаказ алугарнай хъенчIин кIусар дуьздал акъатнай.[1]

Агьалияр[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Йисариз килигна Цуругъ хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Йис 1886 2002 2010 2015
Агьалияр 768 [2] 1 790[3] 1 839[4] 1 644 [5]

2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1 644 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.

Алай чIавуз 200 цуругъви хзан Тюмень вилаятдин Радужный шегьерда уьмуьр гьалзава [1].

Тарихдал гьалтайла Цуругъвияр гъуьгъуьнин сихилриз пай жезва: Панагьар, Татарханар, Усманар, Искирияр, Аспарар, Эпелар, Къагьраяр, ЦIиркIерар, Палтабашар [1].

Инфраструктура[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хуьре культурадин КIвал, XIX виш йисан гьуьжре галай мискIин, 600 кIелдайбур гьакьарзавай мектеб, улубхана, фельдшерни - акушервилин пункт.

Экономика[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Хуьре колхозар ва хуьруьн майишатдин сад хьанвай муькуь организацияр авайди туш, гьавиляй хуьруьн майишатвилин асул субъект кьилдин майишатар я. Вилик абад хьанвай бахчахъанвал 1990 йисуз агъуз аватнай. Асул гьисабдалди келемар цунивди вилик фенвай лежбервални гила агъуз аватна. Аксина, малдарвал гегьеншдаказ вилик фенва, хуьруьнвийри 1537 карч алай чIехи малар, ва 700 - дилай пара лапагар хуьзва. Хуьре чилериз яд гудай гуьгъуьнин системаяр ава: «Ахцегь - КьакIарин къубу», «Селер хвал», «ЦIаран хвал», «Кьехуьл кIам», «ЧIагъвар кIам», «Кьиян кIам» [1].

Шикилар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

Баянар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]

ЭлячӀунар[Дуьзар хъувун | вики-текст дуьзар хъувун]